فرهنگ مصادیق:ریا یا شرک خفی

ریا یا شرک خفی

مقدمه

یکی از دوستان می پرسیدچه گیری دادی به ریا اینقدر از این کلمه استفاده می‌کنی ..... چند روزی در این مورد مطالعه و تفکر کردم تا بتونم جواب این سوال به ظاهر ساده را بدهم اما قبلش باید این فعل ۳ حرفی را معنی کنم:
"ریا" از مادّۀ "رای" به معنی این است که شخص کاری را به انگیزۀ جلب توجه مردم انجام دهد.و نیز به معنای تظاهر و نشان دادن به غیر است.
و در اصطلاح به معنی این است که انسان کار خوبی انجام دهد و قصدش تظاهر و نشان دادن به مردم باشد نه برای خدا، خواه این کار عبادی باشد مانند نماز و خواه غیر عبادی باشد مانند انفاق.
در کتاب جاذبه و دافعه علی ع نوشته استاد شهید مطهری نوشته شده وقتی خوارج از شهر کوفه خارج شدند و در بیرون شهر خیمه زدندو تعداد آنها بیش از یکهزار نفر شد حضرت محمد بی بکر را فرستاد تا اتمام حجت کند و به ایشان بگویند که تا تاریخ مشخص شده به شهر بر گردند و آشوب نکنند وگرنه بعنوان کافر آنها را گردن می‌زند
محمد رفت و تا ظهر برگشت و گفت پیرمردانی ریش سفید که جای مهر روی پیشانی آنها بود و دائماً در سجاده نشته‌اند و ذکر خدا می‌گویند و قرآن می‌خوانند چگونه می‌توانند کافر باشند ایشان جای مهر پیشانیشان همچون زانو‌های شتر پینه بسته است .....
محمد به شک افتاد و علی برای او ثابت کرد کسی که ریا می‌کند و حقیقت را می‌پوشاند و در پشت لباسی از اسلام تیشه به ریشه اسلام می‌زند او از منافق بدتر است و تا حد کافر باید مجازات شود و این دلیل را در پاییین می‌آورم:
شرک عملی (شرک در پرستش) خود مراتب دارد. بالاترین مراتبش که سبب خروج از حوزه اسلام است، همان است که شرک جلی خوانده می‌شود اما انواع شرک خفی وجود دارد که اسلام در برنامه توحید عملی با آنها سخت مبارزه می‌کند بنابراین شرک دو گونه است: یکی جلی و دیگری خفی که شرک جلی اقسامی دارد: اول: شرک در خلقت مثل اینکه بگوئیم یزدان خیرها را آفرید و اهریمن شرها را خلق کرد. دوم: شرک در تدبیر عالم مثل اعتقاد به خدای دریا، خدای جنگل و غیره. سوم: شرک در عبادت مانند پرستش بتها، خورشید و غیره.
قرآن کریم به سختی هرسه را رد می‌کند. در مورد اول می‌فرماید که جز خدا خالقی نیست و در مورد دوم می‌فرماید که مدبر واقعی خدا است و علل و اسباب و واسطه‌ها بدون اذن خدا هیچ کاری نمی‌توانند بکنند و در مورد سومی می‌فرماید که غیر از خدا سایر معبودان، دروغین هستند و هیچ نفع و ضرری نمی‌رسانند یعنی الهه‌ها و بت‌ها جهان را اداره نمی‌کنند به همین جهت لایق پرستش نیستند بلکه هم خالق خدا است و هم مدیر ومدبر او است پس باید فقط او را پرستش کرد. قرب الهی که مطلوب و کمال نهایی انسان است خود درجاتی دارد و حتی کوچکترین عمل اختیاری انسان در صورتی که واجد شرایط لازم باشد تا حدی انسان را به خدا نزدیک می‌کند. هر یک از انسانها بر اساس میزان و کیفیت اعمال خویش در پیشگاه خداوند درجه یا درجاتی دارند و هر فرد و گروهی در درجه و مرتبه‌ای قرار دارد، «هم درجات عند الله» آنان در پیشگاه خدا دارای درجاتی هستند چنان که سقوط و دوری از خداوند نیز دارای درکاتی است و کوچکترین عمل به میزان خود انسان را سقوط می‌دهد و بر این اساس توقف در زندگی انسان معنا ندارد و هر عملی می‌تواند انسان را به خدا نزدیک یا از او دور کند.
انسان مومن به تبع ایمان به خداوند قرب می‌یابد. بر این اساس هر قدر ایمان فرد کامل تر باشد و مراتب پایین تر از آن، آمیزه‌ای از شرک و نفاق خفی و در مراتب مادون قرب، شرک و نفاق جلی نامیده می‌شود. شرک و نفاق برخاسته از نیتی است که صاحب عمل داشته باشد. پیامبر اکرم (ص) می‌فرماید: « نیه الشرک فی امتی اخفی من دبیب النمله السوداء علی الصخره الصماء فی اللیله الظلماء نیت شرک در میان امت من از راه رفتن مورچه سیاه بر روی سنگی صاف در شبی ظلمانی مخفی تر است». ایمان تنها این نیست که انسان اعتقاد به وجود خدا داشته باشد بلکه یک موحد خالص کسی است که غیر از خدا، معبودی به هیچ صورت در دل و جان او نباشد، گفتارش برای خدا، اعمالش برای خدا، و هر کارش برای او انجام پذیرد، قانونی جز قانون خدا را به رسمیت نشناسد و طوق بندگی غیر او را بر گردن ننهد و فرمانهای الهی را خواه مطابق تمایلاتش باشد یا نه، از جان و دل بپذیرد و بر سر دو راهیهای خدا و هوی، همواره خدا را مقدم بشمرد، این است ایمان خالص، از هر گونه شرک: شرک در عقیده، شرک در سخن و شرک در عمل و یا می‌خوانیم: «ان اخوف ما اخاف علیکم الشرک الاصغر قالوا و ما الشرک الاصغر یا رسول الله؟ قال الریا، یقول الله تعالی یوم القیامه اذا جاء الناس باعمالهم اذ هبوا الی الذین کنتم ترائون فی الدنیا، فانظروا هل تجدون عندهم من جزاء ؟! ؛ خطرناکترین چیزی که از آن بر شما می‌ترسم، شرک اصغر است اصحاب گفتند شرک اصغر چیست ای رسول خدا؟ فرمود: ریاکاری، روز قیامت هنگامی که مردم با اعمال خود در پیشگاه خدا حاضر می‌شوند، پروردگار با آنها که در دنیا ریا کردند می‌فرماید: به سراغ کسانی که به خاطر آنها ریا کردید بروید، ببینید پاداشی نزد آنها می‌یابید»؟ کمترین شرک این است که انسان کمی از ظلم را دوست بدارد و از آن راضی باشد و یا کمی از عدل را دشمن بدارد. آیا دین چیزی جز دوست داشتن و دشمن داشتن برای خداست؟ خداوند می‌فرماید: بگو اگر خدا را دوست می‌دارید مرا (دستورات مرا که از جانب خداست ) پیروی کنید تا خداوند شما را دوست بدارد

ریا در قرآن

واژۀ "ریا" در قرآن پنج مرتبه تکرار شده است که سه مرتبه بصورت مصدر و دو بار بصورت فعلی و معنای آن به همان معنای اصطلاحی می‌باشد.

ریا در انفاق

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ»
«ای کسانی که ایمان آورده‌اید! بخشش‌های خود را با منّت و آزار باطل نسازید همانند کسی که مال خود را برای نشان دادن به مردم، انفاق می‌کند و به خدا و روز رستاخیز ایمان نمی‌آورد.»

ریا در رفتن به جنگ با دشمنان

«وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ»
«و مانند کسانی نباشید که از روی هوی پرستی و غرور و خود نمایی در برابر مردم، از سرزمین خود را به سوی میدان بدر بیرون آمدند و (مردم را) از راه خدا باز می‌داشتند.» خداوند در این آیه، غرور و ریا را از آفات قدرت در جبهه‌های جنگ به شمار می‌آورد.

ریا بطور مطلق

«الَّذِينَ هُمْ يُرَاءُونَ»
«همان کسانی که ریا می‌کنند.»
این حدیث کمک می‌کند تا بیشتر بامفهوم شرک نهفته در ریا آشنا شویم همان‌هایی که با لباسی روی شلوار انداخته و قیافه‌ای موجه و جای مهر روی پیشانی و تسبیح در دست و با چشمانی اشکبار از مسجد خارج می‌شوند و تا پا میان مردم می‌گذارند آن چهر واقعی خود را برای جذب جسم و روح مردم بی گناه با کلمات و جملات و سخنان و زیبا بکار می‌بندند و آنقدر حدیث و آیه و روایت حفظ هستند و آنقدر قشنگ این‌ها را کنار هم می‌چینند که اصلا متوجه نمی‌شوی این از گروه صالحین است یا عاملان به قرآن و یا نماینده تام الاختیار خدا بر روی زمین و یا چکیده و عصاره خداوند هستند در کالبد این جسم خاکی
لَو لاخَمسُ خِصالٍ لَصارَ النّاسُ کُلُّهُم صالِحینَ: اوَّلُهَا القَناعَهُ بِالجَهلِ، الحِرصُ عَلَی الدُّنیا، وَالشُّحُّ بِالفَضلِ، وَالرِّیاءُ فِی العَمَلِ وَالعجابُ بِالرَّیِ؛
اگر پنج خصلت نبود، همه مردم جزوِ صالحان می‌شدند: قانع بودن به نادانی، حرص به دنیا، بخل ورزی به زیادی، ریاکاری در عمل، و خود رایی.

ریا کاران چه کسانی هستند

کسانی که ایمان به خدا و روز قیامت ندارند

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ»
با توجه به تفسیری که در مورد این آیه آمده است افرادی را که صدقه می‌دهند و به دنبالش منّت می‌گذارند و اذیّت می‌کنند تشبیه به افراد ریاکار بی‌ایمان کرده که صدقاتشان باطل و بی‌اجر است. یعنی عمل شخص ریاکار از ابتدای عملش باطل است چون چنین شخصی اصلاً ایمان به خدا و روز جزا ندارد که از او کاری پذیرفته شود.

منافقان

«إِنَّ الْمُنَافِقِينَ ... يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا»
«منافقان... هنگامی که به نماز بر می‌خیزند با کسالت برمی‌خیزند و در برابر مردم ریا می‌کنند و خدا را جز اندکی یاد نمی‌نمایند.»

تکذیب کنندگان روز جزا

«أَرَأَيْتَ الَّذِي يُكَذِّبُ بِالدِّينِ... الَّذِينَ هُمْ يُرَاءُونَ»
«آیا کسی که روز جزا را پیوسته انکار می‌کند دیدی؟!... همان کسانی که ریا می‌کنند.»

هم‌نشینان شیطان

«وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطَانُ لَهُ قَرِينًا فَسَاءَ قَرِينًا»
«و آنها کسانی هستند که اموال خود را برای نشان دادن به مردم انفاق می‌کنند و ایمان به خدا و روز بازپسین ندارند (چرا که شیطان رفیق و هم نشین آنهاست) و کسی که شیطان قرین او باشد بد همنشین و قرینی است.»

مَثل اعمال ریا کارانه در قرآن

« ... فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ»
«(کار ریا کار یا منت گذار ) همچون قطعه سنگ صافی است که بر آن، (قشر نازکی از) خاک باشد (و بذرهایی در آن افشانده شود) و رگبار باران به آن برسد (و همه خاکها و بذرها را بشوید) و آن را صاف (و خالی از خاک و بذر) رها کند، آنها از کاری که انجام داده‌اند، چیزی به دست نمی‌آورند و خداوند جمعیّت کافران را هدایت نمی‌کند.»
این آیه وجه شباهت ریا کار را به سنگی که قشر نازکی از خاک روی آن را پوشانده بیان می‌کند و آن، بی‌اثر و سست بودن عمل است .هم چنان که خاکی که روی سنگِ صاف قرار دارد با بارانی از بین رفته و نمی‌تواند اثر داشته باشد، ریا کاران نیز از اعمالشان هیچ گونه بهره‌ای نمی‌برند.

ریا در عبادت

از پیامبر اسلام (ص) روایت شده:
«هر کس نماز بخواند و ریا کند شرک ورزیده و هر که روزه بگیرد و ریا کند شرک ورزیده و هر که صدقه دهد و ریا کند شرک ورزیده » آنگاه این آیه را خواند:
«فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا»
«پس هر که به لقای پروردگارش امید دارد، باید کاری شایسته انجام دهد و هیچ کس را در عبادت پروردگارش شریک نکند.»

ریا در نماز

ریا کاری در نماز از ویژگیهای منافقان و نشانه‌های نفاق به شمار رفته است:
«إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَى يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا»
«منافقان می‌خواهند خدا را فریب دهند و هنگامی که به نماز برمی‌خیزند، با کسالت بر می‌خیزند، و در برابر مردم ریا می‌کنند و خدارا جز اندکی یاد نمی‌نمایند.»
از پیامبر اسلام (ص) پرسیدند: چگونه انسان با خداوند خدعه می‌کند فرمود:«به امر خداوند عمل می‌کند و از این عمل، غیر خدا را قصد می‌کند بنابراین از ریا و تظاهر بپرهیزید که ریا، شرک است.» در درّالمنثور از علی بن ابیطالب(ع) روایت شده که در تفسیر:
«الّذین هم یُرائون »
«همان کسانید که ریا می‌کنند»
فرمود:«یعنی با نماز خود ریا می‌کنند.»
در این آیه ریا کارانِ در نماز، به عذاب تهدید شده‌اند زیرا "ویل"در اصل به معنای عذاب و هلاکت است و کلمه‌ای است که برای تهدید به عذاب به کار می‌رود.

پیامدهای ریا کاری

باطل شدن انفاق

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ... »
«ای کسانی که ایمان آورده‌اید بخششهای خود را با منّت و آزار باطل نسازید! همانند کسی که مال خود را برای نشان دادن به مردم انفاق می‌کند...»

محرومیّت از محبّت خدا

« ...إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا...وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ رِئَاءَ النَّاسِ... »
«خداوند کسی را که متکبر و فخر فروش است دوست نمی‌دارد...و آنها کسانی هستند که احوال خود را برای نشان دادن به مردم انفاق می‌کنند...»

ریا، موجب همدمی با شیطان

«وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطَانُ لَهُ قَرِينًا فَسَاءَ قَرِينًا»
«و آنها کسانی هستند که احوال خود را برای نشان دادن به مردم انفاق می‌کنند و ایمان به خدا و روز باز پسین ندارند (چرا که شیطان، رفیق و همنشین آنهاست) و کسی که شیطان قرین او باشد، بد همنشین و قرینی است.»

شرک خفی

از امام صادق (علیه السلام ) روایت شده:
«کُلُّ رئاءٍ شِرْکٌ إنَّه مَنْ عَمِلَ لِلنّاسِ کان ثَوابُهُ عَلَی النّاسِ و من عَمِلَ للهِ کان ثوابُهُ عَلَی اللهِ»
«هرگونه ریایی شرک است، هر کس برای مردم کار کند پاداشش به عهدۀ مردم است و هر کس برای خدا کار کند ثوابش بر خداست.» حضرت رسول صلی الله علیه و آله فرمود:
در روز قیامت، حق تعالی امر می‌فرماید که جماعتی را به جهنم ببرند. پس به مالک دوزخ خطاب می‌فرماید که: بگو به آتش، که قدمهای ایشان را نسوزاند، که ایشان به پای خود به مساجد می‌رفتند؛ و رویشان را نسوزاند، که وضو را تمام و کامل به جا می‌آوردند؛ و دستهایشان را نسوزاند، که به دعا به درگاه من بر می‌داشتند؛ و زبانشان را نسوزاند، که بسیار قرآن می‌خواندند. پس خازن جهنم به ایشان می‌گوید: ای اشقیا! چه کرده‌اید که با این اعمال مستحق جهنم شده‌اید؟ ایشان می‌گویند: ما کارهای خود را برای غیر خدا می‌کردیم. در این روز به ما گفتند که مزد خود را از کسی بگیرید که کار از برای او کرده‌اید.
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
از ریا اجتناب کنید! به درستی که آن، شرک به خداست. ریاکار را در روز قیامت به چهار نام می‌خوانند: ای کافر! ای بدکار! ای مکار! ای زیانکار! ثواب عمل تو برطرف شد و مزدت باطل گردید، و تو را در این روز بهره‌ای نیست. برو مزد خود را از کسی که برای او کار کردی، بطلب.
از امام صادق علیه السلام روایت شده که لقمان فرزند خود را وصیت فرمود:
ریا کننده را سه علامت است: چون تنهاست، در عبادت کسل و سستی می‌نماید؛ و در نزد مردم مردانه به عبادت می‌ایستد؛ و هر کار که می‌کند، توقع دارد که او را به آن کار ستایش کنند.
رسول معظم اسلام صلی الله علیه و آله فرمودند:
کسی که به ریای مردم نماز بخواند او مشرک است؛ و کسی که به ریای مردم حج کند مشرک است؛ و کسی که به ریای مردم روزه بگیرد مشرک است؛ و کسی که به ریای مردم زکات دهد مشرک است؛ و هرکس فرموده ی خدا را برای مردم انجام دهد مشرک است؛ و خدا عمل ریا کننده را قبول نمی‌کند.
امام صادق علیه السلام فرموده‌اند:
هر بنده که باطن خود را نیکو کند و نیت خود را درست سازد، چند روزی نمی‌گذرد، مگر آنکه خدا نیکی او را بر خلق ظاهر گرداند؛ و هرکس باطن خود را بد دارد، چند روزی نمی‌گذرد، مگر اینکه بدی او را ظاهر گرداند.
و در حدیث دیگری فرمود:
هرکس اندکی از عمل را از برای خدا کند، خدا زیاده از آن بر خلق ظاهر سازد؛ و کسی که بسیاری از اعمال را با تعب بدن و بیداری شبها به قصد ریا انجام دهد، البته عمل او را در نظر آن جماعت که ایشان را منظور داشته، سهل و اندک نماید.
منظور از شرک، شرک خفی است که با ایمان منافات ندارد بلکه با کمالِ ایمان منافی است.

پانویس

منبع: سایت خدا را شکر - تاریخ برداشت: 95/02/31

بازگشت به ریا در عبادات