فرهنگ مصادیق:روزه بدل قربانی

روزه بدل قربانی

مقدمه

روزه جایگزین قربانی در حج تمتّع را روزه بدل قربانی (صوم دَم المُتعه؛ صوم بدل الهَدْی ) گویند.

تعریف روزه بدل قربانی

به روزه ای که درپی ناتوانی حاجی از قربانی کردن در حج تمتّع بر او واجب می‌شود، روزه بدل قربانی گویند. از آن در باب حج سخن رفته است.

حکم

از اعمال حج تمتع قربانی کردن در منی است؛ لیکن بر حاجیِ فاقد قربانی و بهای آن، واجب است به جای قربانی ده روز روزه بگیرد؛ سه روز پیاپی در سفر حج و هفت روز دیگر پس از بازگشت به وطن.

مراد از روزه در حج

مراد از روزه گرفتن در سفر حج، باقی مانده ماه‌های حج، یعنی ذیحجه است که مستحب است روزهای هفتم، هشتم (روز ترویه) و نهم (روز عرفه) باشد و در صورت فوت روزه روز هفتم، بنابر قول مشهور، می‌تواند آن را پس از عید بگیرد، امّا چنانچه روزه روز هشتم فوت شود، بنابر قول مشهور، واجب است روزه را تا پس از عید به تأخیر بیندازد.
در مدت زمان تأخیر سه قول مطرح است:
۱. وجوب تأخیر تا پس از ایّام تشریق و عدم جواز روزه گرفتن در آن ایّام؛ تأخیر تا روز دوازدهم .
۲. جواز و صحّت روزه گرفتن روز سیزدهم (آخرین روز ایّام تشریق)؛ هرچند تأخیر افضل است
۳. جواز و صحّت گرفتن روزه در همه ایّام تشریق (یازده، دوازده و سیزدهم).
قول نخست، اشهر و قول سوم منسوب به برخی قدما و شاذ است. بنابر این، نظر مشهور، عدم جواز روزه گرفتن در دو روز نخست ایّام تشریق است.

روزه قبل از هفتم ذیحجه

در اینکه جایز است سه روز روزه سفر- پس از محرم شدن برای حج تمتّع یا به قولی عمره تمتّع- از ابتدای ماه ذیحجه، گرفته شود یا اینکه قبل از روز هفتم ذیحجه جایز نیست، اختلاف می‌باشد. مشهور، قول نخست است.

وجوب روزه پس از ایام تشریق

گرفتن سه روز روزه در طول ذیحجه صحیح و مجزی است؛ لیکن در وجوب مبادرت به آن، پس از ایام تشریق یا عدم وجوب، اختلاف است.

شرط صحت بودن سه روز پیاپی

پیاپی بودن روزه سه روز و فاصله نینداختن بین آنها شرط صحّت آن است. بنابر این، اگر دو روز روزه بگیرد و روز سوم افطار کند، باید همه آن را از سر بگیرد.

تخلل به تتابع از روی عذر

البته به قول بعضی قدما، افطار از روی عذر اشکال ندارد و لازم است پس از رفع عذر، روزه را ادامه دهد.

تخلل به تتابع در فرض دو روز پیاپی بودن

برخی نیز در فرض پیاپی بودن دو روز اول آن، افطار روز سوم را مطلقا- حتی بدون عذر- بی اشکال دانسته‌اند؛ لیکن اگر یک روز را روزه گرفته و روز دوم را افطار کرده باشد، واجب است روز اول را نیز اعاده کند.

استثنائات شرط تتابع

از شرط تتابع، موردی که روز هشتم و نهم را روزه گرفته، استثنا شده است؛ چنان که گذشت. برخی، موردی دیگر را بدان افزوده و گفته‌اند: اگر حاجی روزهای هفتم و هشتم را روزه بگیرد و روز نهم را به جهت بیم از ضعف برای دعا افطار کند و پس از ایّام تشریق آن را تدارک نماید، روزه اش صحیح است.

ترک روزه سه روز تا پایان ذیحجه

حاجی ای که تا پایان ماه ذیحجه سه روز روزه را ترک کرده، بنابر قول مشهور، بلکه اجماع ادعا شده، قربانی کردن در منی در سال بعد، بر او واجب و متعیّن می‌گردد؛ لیکن در اینکه علاوه بر آن، قربانی ای دیگر به جهت کفّاره بر او واجب می‌شود یا نه، اختلاف است. قول دوم به اکثر فقها نسبت داده شده است.

دسترسی به قربانی بعد از گرفتن سه روز روزه

چنانچه حاجی پس از گرفتن سه روز روزه، در ماه ذیحجه به قربانی دسترسی پیدا کند، بنابر قول اکثر،
بلکه مشهور و بلکه اجماع ادعا شده،
قربانی کردن بر او واجب نیست، هرچند افضل است.
برخی، صرف شروع در روزه را در ثبوت حکم یاد شده (عدم وجوب قربانی) کافی دانسته‌اند.

عدم شرط تتابع در هفت روز باقیمانده

بنابر قول مشهور، در هفت روز روزه ای که در وطن گرفته می‌شود، تتابع شرط نیست و شخص می‌تواند آن را پراکنده و با فاصله بگیرد.

در صورت عدم مراجعت به وطن

اگر شخصی که ده روز روزه بر او واجب است، به وطن خود مراجعت نکند، بلکه در مکّه اقامت گزیند، به مقداری که بازگشت به وطنش زمان می‌برد، صبر، و سپس اقدام به گرفتن هفت روز روزه می‌کند، مگر آنکه طول زمان بازگشت بیش از یک ماه باشد، که در این صورت پس از گذشت یک ماه، روزه می‌گیرد.
برخی گفته‌اند: روزه گرفتن باید پس از سپری شدن مدت زمان بازگشت- هرچند بیش از یک ماه- باشد و یک ماه ملاک نیست.
برخی به عکس آن قائل شده و یک ماه را ملاک دانسته‌اند.

روزه را با فرض تمکن ترک کند و بمیرد

کسی که روزه بر او واجب شده و با تمکّن از گرفتن روزه آن را ترک کرده اگر بمیرد آیا بر ولیّ میّت، تنها گرفتن سه روز روزه از طرف او واجب است یا همه ده روز؟ مسئله اختلافی است.

داشتن بهای قربانی

حاجیِ فاقد قربانی در صورتی که بهای آن را داشته باشد، بنابر قول اکثر،بلکه مشهورباید بهای قربانی را نزد کسی امانت بگذارد تا حیوانی بخرد و از طرف او در ماه ذیحجه قربانی کند و در صورت عدم امکان در آن سال، در ذیحجه سال بعد انجام دهد.
برخی، به صرف یافت نشدن قربانی، روزه را واجب دانسته‌اند، هرچند بهای آن را داشته باشد.
از برخی قدما، تخییر بین روزه گرفتن و صدقه دادن بهای قربانی، و بین امانت گذاشتن آن نزد کسی جهت خریدن قربانی، نقل شده است.

منبع

فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ج۴، ص۱۷۹-۱۸۲.

پانویس

منبع: ویکی فقه - تاریخ برداشت: 94/12/03

بازگشت به قربانی