جواب از ادله تفصیل به والدین

جواب از ادله تفصیل به والدین

خلاصه مباحث گذشته

در مرتبه یدی، وجوب صنف اول (ضرب غیر بالغ الی ما یوجب الدیة أو القصاص) ثابت نشد. گفتیم: اگر این صنف واجب می‌بود، آیا نسبت به والدین باید تفصیل می‌دادیم؟ روایات عناوین منهی‌عنه و روایات عناوین مأموربه را مرورکردیم. از این روایات، دو جواب دادیم: اولاً ضربِ به خاطر بازداشتن از گناه، عرفاً بی‌احترامی نیست، و ثانیاً صحیحه‌ی عبدالله بن سنان وقتی امر به حبس و بستن مادر می‌کند برای بازداشتن از گناه، پس زدن والدین هم برای بازداشتن از گناه جایز است و درنتیجه نباید بین آنها با دیگران تفصیل بدهیم. جواب سوم از ادله‌ تفصیل به والدین، بحث امروز ماست:

جواب سوم: نقض به حقوق مسلمین

شبیه روایاتی که درباره‌ی والدین مرورکردیم، روایاتی درباره‌ی حقوق اخوان مسلمین و مؤمنین هست مثل اداء دین، اجتناب از به سخط آوردن آنها، اطاعت امرشان، کمک‌کردن به نفس و مال و لسان و ید، یا قضاء حوائج حتی قبل از این که درخواست کنند ، و حال این که واضح است ادله‌ی امربه‌معروف نسبت به مؤمنین تخصیص نمی‌خورد؛ هر جوابی که فقها در جمع بین روایات امربه‌معروف با حقوق اخوان می‌دهند، همان جواب اینجا هم می‌آید.

مناقشه اول: استحباب این حقوق

اولاً این حقوق، حمل بر استحباب می‌شود. و «واجب» در این روایات، یا به معنای «ثابت» است یا از باب «مبالغه» است.

شاهد اول: ابای حضرت از تعلّم

در یکی از این روایات، حضرت با این که در مقام «تعلم» بودند، اباکردند به او یادبدهند و فرمودند: «إِنِّي عَلَيْكَ شَفِيقٌ؛ أَخَافُ أَنْ تُضَيِّعَ وَ لَاتَحْفَظَ، وَ تَعْلَمَ وَ لَاتَعْمَلَ.»؛ اگر واجب بود، خدای متعال راضی به ترکش نبود.

شاهد دوم: قرینه حرج

از وجوب این حقوق، حرج عظیم لازم می‌آید؛ کما این که علامه مجلیسی فرموده‌اند

شاهد سوم: ضرورت فقه

اقوی الوجوه، این است که از سیره‌ی متشرعه می‌دانیم وَرِعین در این امت و حتی خود ائمه مقید به این امور نبوده‌اند و الا لَبانَ و ظَهَر. کما این که به غسل احرام، یا ذکر خاص در سجده‌ی تلاوت، یا تکبیرات در نماز، امرشده و مرخِّصی هم در روایات نداریم، ولی از عدم التزام متشرعه به این امور کشف می‌شود که ترخیصی به آنها رسیده و به ما نرسیده‌است؛ چون وجوب این امور، لو کان، لبان و ظهر.

نتیجه

عدم تنافی بین استحباب به عنوان اولی با حرمت به عنوان ثانوی

بنابراین یک جواب، عدم تنافی استحباب به عنوان اولی با وجوب به عنوان ثانوی است؛ از این روایات لو خلی و طبعها، نسبت به مؤمنین و مسلمین استحباب استفاده می‌کنیم. و امور مستحب، منافاتی ندارد با این که به عناوین طارئه حرام بشود یا عمل بر خلافش واجب بشود؛ کما این که قرائت قرآن به صدای بلند مستحب است، ولی اگر باعث ایذاء بشود حرام است. بنابراین استحباب ترک ادنی مراتب سخط، منافاتی ندارد با وجوب به سخط آوردن مؤمن عاصی برای ترک معصیتش.

این جواب، نسبت به ادله‌ی وارده در والدین نمی‌آید؛ چون السنه‌ی آن ادله که بعضاً تصریح می‌کنند به این که: «احترام والدین باید حفظ بشود ولو فاجر یا حتی کافر باشند.»، ابای از این جمع دارد که آن احترامِ واجب به عنوان اولی، به عنوان ثانوی وجوبش برداشته بشود.

مناقشه دوم: تخصیص اکثر

اگر بنا باشد همه‌ی مسلمان‌ها حتی اگر عاصی باشند این حقوق‌شان باعث عدم وجوب امربه‌معروف و بلکه حرمت آن بشود، امربه‌معروف در جامعه‌ی اسلامی قلیل‌الفرد می‌شود و غرض شارع از وجوب امربه‌معروف که «بها تقام الفرائض» است محقق نمی‌شود درحالی‌که در تقدیم ادله‌ی ابوین بر امربه‌معروف، چنین محذوری (قلیل‌الفردشدن امربه‌معروف) لازم نمی‌آید.

مناقشه سوم: مؤمن کامل

مراد از مسلمان و مؤمن در این روایات برای ما واضح نیست که: «آیا متعارف مسلمین که گناهکار هستند را هم شامل می‌شود؟»؛ چه بسا مقصود مؤمن کامل باشد که یا معصیت از او سرنمی‌زند، یا اگر سرمی‌زند توبه می‌کند؛ کما این که مولی احمد نراقی فرموده و روایاتی را هم در این خصوص جمع کرده‌است ، پس این روایاتی که حقوق سی‌گانه یا هفت‌گانه را به عهده‌ی ما می‌گذارد، برای مؤمن و مسلمان اینچنینی است؛ چنین مؤمنی اگر باشد، هم باید خادمت را برایش بفرستی، و هم باید دینش را اداکنی، هم سایر آن حقوق را نسبت به او اداکنی.

مناقشه چهارم: برّ بودن منع از محارم الله

همان روایت عبد الله بن سنان هم یک جواب به تعارض بین روایات حقوق مسلمین با روایات امربه‌معروف است:

بیان اول: الغاء خصوصیت

همانطور که منع امّ از محارم الله، نه تنها بی‌احترامی نیست بلکه افضل برّ است، همانطور هم والدین خصوصیتی نداشته و منع سایر اخوان از محارم الله نیز بی‌احترامی نبوده و افضل برّ به آنهاست. و این روایات هم در مقام بر به اخوان است.

بیان دوم: قیاس اولویت

وقتی ایذاء پدر و مادر و بی‌احترامی به آنها به خاطر منع از محارم الله جایز است، به طریق اولی نسبت به دیگران هم جایز است.

نتیجه: عدم پذیرش جواب سوم

گفتیم: ممکن است به خاطر روایات حفظ حرمت والدین، در وجوب امربه‌معروفِ اشدّ از کلام لیّن، بین والدین و غیر آنها تفصیل داده شود. جواب سوم به این تفصیل، نقض به روایات حقوق مسلمین بود. به این جواب، چهار مناقشه کردیم. پس نمی‌توانیم از طریق نقض به روایات حقوق مسلمین، از این تفصیل جواب بدهیم.

نتیجه: عدم صحت این تفصیل

نسبت به وجوب امربه‌معروفِ اشدّ از کلام لیّن، دلیلی که ممکن است باعث تفصیل بین والدین و غیر آنها بشود، ادله‌ی حفظ حرمت والدین است. سه جواب به این ادله را بررسی کردیم، جواب سوم (نقض به روایات حقوق مسلمین) را نپذیرفتیم، پس به ادله‌ی مکانت والدین (که مستند تفصیل بود) دو جواب دادیم: نه تنها ضرب به خاطر امربه‌معروف عرفاً بی‌احترامی نیست، بلکه (از روایت عبد الله بن سنان می‌فهمیم که) برّ به آنهاست. بنابراین فرقی یبن والدین و غیر آنها نیست؛ ضرب، نه نسبت به والدین جایز است و نه نسبت به غیر آنها ، و کلام خشن (در فرض اثرنداشتن کلام لیّن) هم نسبت به والدین واجب است و هم نسبت به غیر آنها، الا این که در کلام خشن نسبت به والدین باز هم فی نفسنا شیءٌ.

پانویس

بازگشت به دروس خارج