اولویت های فریضه امربه معروف ونهی ازمنکر
نویسنده: ناصر سعد
محتویات
نظارت همگانی، سازوکار کنترل دولتمردان
برپایی حکومت و نظام صالح، مردمی و کارآمد نه تنها آرزو و خواسته تمامی مصلحان و مبارزان در طول تاریخ بوده بلکه تحقق این مهم هدف بعثت همه پیامبران الهی و امامان معصوم (علیهم السلام) نیز بوده است. جوامع بشری برای اداره امور خود و جلوگیری از بروز هرج و مرج، ناگزیر از داشتن نظام و حکومتی هستند، حال اگر این حکومت صالح و مردمی باشد، سعادت دنیا و آخرت را برای آن جامعه به ارمغان میآورد و اگر غیرصالح باشد، عقب افتادگی و تباهی را به مردم تحت سیطره خود تحمیل خواهد کرد.
پیامبر عظیم الشأن اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) با توجه به این نیاز ضروری، نظامی الهی و مردمی را برای امت اسلامی تأسیس و پایه گذاری کرد و برای حفظ و بقای آن، میراث گرانقدر «غدیر» را به ارمغان گذاشت تا بعد از خویش، شایستهترین و صالحترین فرد، زمام حکومت را به دست گیرد و بدینوسیله سعادت و خوشبختی امت اسلامی تضمین گردد، شخصیتی والا که به قول جرداق مسیحی، کشتن او جنایت بر همه بشریت بوده است.
از سویی تجربه تاریخی نشان داده است چه بسا ملتهایی با فداکاری و ایثار و تحمل سختیهای فراوان، نظام ایده آل و مورد نظر خویش را روی کار آورده ولی بعد از مدتی همان نظام به یک نظام ضدمردمی بدل گردیده و آمال و آرزوهای آن ملت را بر باد داده است.
بحث مهمی که وجود دارد این است که با توجه به این تجارب تلخ تاریخی، چگونه و با چه ابزاری میشود از انحراف و طغیان حکومتها و نظامها جلوگیری کرد و با عوامل و بسترهای آن مقابله نمود؟
در دنیای پیشرفته کنونی، یکی از سازوکارهای مهمی که برای کنترل نظامهای حکومتی پیش بینی کردهاند همانا مشارکت عمومی و نظارت همگانی مردم است که به اشکال مختلف خود را بروز و ظهور میدهد.
در مکتب حیاتبخش اسلام، سازوکار مهمی که برای نظارت بر کارگزاران و دولتمردان و نظام حکومتی پیش بینی شده همان فریضه عظیم امر به معروف و نهی از منکر است که همچون سایر فرایض دینی از قبیل نماز و روزه، عمل به آن بر مسلمانان واجب شمرده شده است. براساس آنچه از آیات و روایات به دست ما رسیده، این فریضه بزرگترین واجب دینی بوده و سایر فرایض در مقایسه با آن همچون قطرهای در برابر دریاست.[۱]
بنا به فرموده معصوم (علیه السلام) امر به معروف و نهی از منکر فریضه بزرگی است که به سبب آن سایر فرایض برپا، راهها امن، کسبها حلال، زمین آباد، حق از دشمنان گرفته شده و امر حکومت تحکیم مییابد؛ و از نگاه پیغمبر(ص) آمر به معروف و ناهی از منکر، جانشین خدا و رسول او در زمین دانسته شده است.[۲] در بیان اهمیت این فریضه همین بس که سرور و سالار شهیدان حضرت امام حسین(ع) هدف از قیام خود را امر به معروف و نهی از منکر اعلام فرمود تا جائی که در راه انجام این تکلیف و واجب الهی، جان خویش، فرزندان و بهترین یاران خود را فدا کرد.
چگونگی اجرای امر به معروف و نهی از منکر
حال سؤال جدی این است که فریضهای با این میزان از اهمیت و تاثیرگذاری، چگونه باید اجرا شود که آثار مهم آن در اجتماع مشهود و ملموس گردد؟ آیا این همه تاکید اسلام بر اهمیت این فریضه به خاطر آن است که مثلا جلوی بیرون آمدن چند تار موی سر گرفته شود؟ یا برای این است که صرفا از چند مزاحمت خیابانی جلوگیری گردد؟ یا چند نوار مبتذل جمع گردد؟ آیا در صورت اصلاح این چند مورد، زمین آباد، راهها امن و حکومت تحکیم مییابد؟ آیا منظور حضرت امام (رحمه الله علیه) و رهبر معظم انقلاب (مدظله العالی) از اجرای این فریضه مهم، همین چند مورد بوده است؟ آیا تشکیل ستاد احیاء امربه معروف و نهی از منکر و گسترش آن در سراسر کشور برای نهی از چند منکر خیابانی و دم دستی بوده است؟
به نظر میرسد اهمیت این فریضه بخاطر امر به چند معروف و نهی از چند منکر عمومی و دم دستی نبوده و اهداف آن بسیار بالاتر از آن چیزی است که در حال حاضر در بسیاری از جاها اجرا و به آن پرداخته میشود.
احساس میشود هم در اولویت بندی و هدف گذاری و هم در شیوه اجرایی این فریضه مهم، یکسری غفلتها، بی توجهیها و کم دقتیها صورت گرفته که به برخی از آنها اشاره میگردد:
الف- در اولویت بندی:
متأسفانه در چند سال اخیر که ستاد احیاء امر به معروف و نهی از منکر تشکیل گردیده بجای اینکه به وظیفه اصلی خویش که همانا احیا و نهادینه کردن این فریضه بزرگ الهی در جامعه و تبدیل کردن آن به یک فرهنگ غالب در اجتماع، بپردازد؛ وقت خود را مصروف چند منکر عمومی و درجه دوم که تأثیر چندانی بر سرنوشت جامعه و نظام ندارد، کرده است.
تذکر لسانی به چند دختر جوان بدحجاب و یا چند جوان سهل انگار و جمع آوری چند نوار مبتذل، سادهترین کاری است که میتوان انجام داد. به نظر میرسد مسئولین محترم ستاد احیاء و عوامل دیگر مرتبط با آن علاوه بر اینکه وظیفه ا صلی خویش را فراموش کردهاند، در پرداختن به مصادیق نیز به اولویتها و ضرورتها عنایت کافی نداشتهاند.
امر به معروف و نهی از منکر دارای لایههای متعدد و پیچیدهای است و آنچه الان انجام میشود صرفا پرداختن به لایه قشری و ظاهری این فریضه است و در رابطه با منکرهای بزرگی همچون تبعیض، بی عدالتی، گران فروشی، ثروت اندوزی، تجمل گرایی دروغ، غیبت، بردن آبروی دیگران، تنبلی، عدم تکریم ارباب رجوع، عدم انضباط اجتماعی و اقتصادی، اسراف، سوءاستفاده از بیت المال، رابطه بازی، پارتی بازی، رشوه ، بکارگیری افراد ناصالح و ناتوان در ادارات، سوءاستفاده از مقدسات و دهها مورد دیگر که برای نظام و جامعه همچون سمی مهلک بوده و وجود آنها بنیان یک جامعه و نظام را به شدت متزلزل مینماید، اثری از حضور این فریضه مشاهده نمیشود.
خلاصه کردن این واجب الهی به چند مورد ظاهری و عوام پسند که اتفاقاً آثار آن بسیار ناچیز و موقتی است حاصلی جز کوچک کردن و بدنام نمودن کارکرد این ساز و کار مؤثر نظارتی اسلام ندارد.
هیچ تردیدی وجود ندارد که پدیدههایی همچون بدحجابی، مزاحمتهای خیابانی، نوارهای مبتذل، پوشیدن لباسهای غیرمتعارف و نمونههایی از این دست منکر بوده و نسبت به آنها در جای خود باید عکس العمل مناسب انجام پذیرد، اما آنچه لازم است به آن توجه شود اینست که اولا: همه مأموریت و کارکرد فریضه امربه معروف و نهی از منکر فقط منحصر به این چند مورد ساده نیست. ثانیا: این منکرهای درجه دوم، ریشه در وجه منکرهای بزرگ و بزرگتری دارد که اگر آن ریشهها قطع گردد، این شاخ و برگها نیز به تدریج خشک خواهد شد.
با عنایت به آنچه عرض شد به نظر میرسد ضرورت در اولویت قراردادن منکرهای بزرگ و اساسی که ریشه در عملکرد افراد صاحب منصب و مسئولیت در ردههای مختلف نظام حکومتی و اجتماع دارند، احساس میشود. به تعبیر دیگر در تقدم بین اصلاح افراد و جامعه یا کارگزاران و نظام حکومتی اصلاح دسته دوم، با توجه به نتایج و آثار گسترده آن براجتماع و افراد امری انکارناپذیر است.
ضرورت اصلاح کارگزاران حکومتی
پشتوانه این نظر و ادعا دلایلی عقلی و نقلی وجود دارد که مختصراً به آنها اشاره میشود:
۱- در روایات متعدد از نبی مکرم اسلام(ص) و ائمه اطهار(ع) آمده است: اصلاح و فساد جامعه ارتباط مستقیم با اصلاح و فساد علما و حکمرانان دارد، از جمله پیامبر گرامی فرمود: دو گروه از امت من هستند که اگر اصلاح شوند امت من اصلاح میشود و اگر فاسد گردند امت من نیز فاسد میگردند، یکی علما و دیگری دولتمردان.
و در جای دیگری فرموده است: مردم بر آیین و مذهب حکمرانان خویشند.
همچنین فرزند برومند ایشان حضرت امام صادق(ع) فرمود: مردم را به غیراز زبانتان به خدا دعوت کنید زیرا هرگاه آنان از شما تقوی و تلاش در راه خدا و اقامه نماز و... را ببینند به راه حق گرایش پیدا خواهند کرد.
۲- حضرت امام خمینی(ره) بنیانگذار و معمار نظام مقدس جمهوری اسلامی در ماههای اول پیروزی انقلاب اسلامی طی فرمانی خطاب به شورای عالی انقلاب، خواستار تشکیل ادارهای مستقل از دولت بنام «اداره امر به معروف و نهی از منکر» گردید که یکی از وظایف مهم آن نظارت بر اعمال دولت و ادارات دولتی است، متن آن فرمان به شرح زیر است:
«شورای انقلاب اسلامی به موجب این مرقوم مأموریت دارد که ادارهای به اسم امر به معروف و نهی از منکر در مرکز تاسیس نماید و شعبههای آن در کنار دولت انقلابی اسلامی است و ناظر به اعمال دولت و ادارات دولتی و تمام اقشار ملت است و دولت انقلاب اسلامی مأمور است که اوامر صادره از این اداره را اجرا نماید که در سراسر کشور از منکرات به هر صورت که باشد جلوگیری نماید و حدود شرعیه را تحت نظر حاکم شرعی یا منصوب از قبل او، اجرا نماید و احدی از اعضای دولت و قوای انتظامی حق مزاحمت با متصدیان این اداره را ندارند و در اجرای حکم و حدود الهی، احدی مستثنی نیست، حتی اگر خدای نخواسته رهبر انقلاب یا رئیس دولت مرتکب چیزی شد که موجب حد شرعی است باید در مورد او اجرا شود.» [۳]
۳- رهبر معظم انقلاب اسلامی نیز در سخنان خویش در خطبههای نماز جمعه مهمترین حوزه امر به معروف و نهی از منکر را حوزه مسئولان و دولتمردان دانستهاند:
«البته امر به معروف و نهی از منکر حوزههای گوناگون دارد که باز مهمترینش حوزه مسئولان است، یعنی شما باید ما را به معروف امر و از منکر نهی کنید، مردم باید از مسئولان کار بخواهند، این مهمترین حوزه است.» [۴]
۴- جای دوری نرویم، تجربه ۲۸ ساله نظام مقدس جمهوری اسلامی پیش روی ماست. یادمان نمیرود در مقاطعی که مسئولان و کارگزاران این نظام، روحیه مردمی پررنگی داشتند، مثل مردم زندگی میکردند، خود را قشر ممتاز جامعه حساب نمیکردند و از افتادن در ورطه تجمل گرایی پرهیز داشتند. آثار پربرکت این رفتار مردمی و ارزشی در خانههای مردم، در سیمای کوچهها و خیابانهای این مرز و بوم کاملا محسوس بوده و در عوض آمار جرائم و منکرات در سطح جامعه روبه کاهش گذاشته است.
تجمل گرایی، بروز برخی منکرات و بازگشت به مظاهر قبل از انقلاب، از زمانی دراین جامعه خود را نشان داد که بسیاری از مسئولان از آن «زی مردمی و انقلابی خویش» فاصله گرفته و در استفاده از امکانات و بهره مندی از لذایذ دنیا با یکدیگر به رقابت افتاده و برای خود حد و مرزی نشناختهاند.
ب- در شیوه انتخاب:
در انتخاب شیوهها و روشهای اجرای این فریضه نیز با غفلتها و عدم دقتهایی روبرو هستیم. علی رغم اینکه جامعه به سرعت در حال تغییر و تحول است و فاصله گفتمانی نسلها روز به روز بیشتر میشود و بسیاری از روابط اجتماعی دگرگون گردیده است، ما همچنان با روشهای سنتی و قدیمی، امر به معروف و نهی از منکر میکنیم.
تذکر لسانی آن هم با شرایط و ظرافتهای خاص خود یکی از روشهای انجام این فریضه است. امروزه آمر به معروف و ناهی از منکر نباید از شیوههای دیگر همچون شیوههای هنری، نوشتاری، مستقیم و غیرمستقیم، فردی و اجتماعی و ارایه جایگزینها که هر کدام بحث مفصلی را میطلبد، غفلت کند.
ضمن اینکه آمرین به معروف و ناهیان از منکر در بکارگیری هر کدام از شیوهها چنانچه به اصولی همچون منطقی بودن، دلسوز بودن، پندآمیز بودن، ملایمت به خرج دادن، ظرفیت افراد را در نظر داشتن توجه نکنند، نمیتوانند انتظار تاثیر را در مخاطب خویش داشته باشند.
شیوههای صحیح اجرای فریضه مهم
همچنین عملا دیده شده است که از میان همه اقشار جامعه، فعالیت آمرین به معروف و ناهیان از منکر فقط روی جوانان متمرکز گردیده و آنها را به عنوان یک «جامعه هدف» قرار داده که آن هم به دلیل عدم شناخت کافی از روحیه جوانان، با موفقیتی همراه نبوده است.
در امر به معروف و نهی از منکر این قشر از جامعه، معمولا از موضع قدرت و تحکم وارد میشویم و این چیزی است که جوان با غروری که دارد در مقابل آن مقاومت میکند. در صورتی که در مواجهه با جوانان باید با «اقتدار» که همانا «قوت استدلال»، «منطق» و «عظمت شخصیت» آمر به معروف و ناهی از منکر است، برخورد نماییم.
جلب محبت جوانان نیز عامل مهمی است که کمتر به این نکته توجه میشود که البته این مهم بستگی زیاد به میزان مقبولیت و محبوبیت آمر به معروف و ناهی از منکر دارد. او باید از چنان شخصیتی برخوردار باشد که کلام او بر روح و جان مخاطب بنشیند و او را دگرگون نماید.
در پایان ضمن تشکر از زحمات همه دست اندرکاران ستاد احیاء امر به معروف و نهی از منکر، پیشنهاد میشود با توجه به اینکه هر ساله از اول تا هفتم محرم، هفته احیاء امر به معروف و نهی از منکر نامیده شده است، مسئولین محترم آن ستاد به جای آنکه در این هفته وقت خویش را صرف دیدار با مسئولین و یا ارائه گزارش کار نمایند، با دعوت از افراد متخصص و صاحب نظر و تشکیل کمیتههای تخصصی نسبت به بررسی نقاط قوت و ضعف عملکرد خود در طی ۱۵ سال گذشته اقدام نموده و راههای عملی کاربردی کردن این فریضه مهم و ابزار نظارتی موثر اسلام، در ردهها و لایههای مختلف نظام و اقشار مختلف اجتماع، را پیدا کنند تا بدینوسیله پاسخی در خور تقدیر به مطالبات و انتظارات رهبر معظم انقلاب نسبت به اجرای این فریضه داده شود.
کوتاه سخن آنکه انجام فریضه امر به معروف و نهی از منکر تنها منحصر به ستاد احیاء نیست و همه افراد جامعه که خود را مسلمان میدانند لازم است در برابر منکر ساکت ننشینند و به انجام معروف ترغیب و تشویق نمایند.
