اخلاق امر به معروف و نهی از منکر

اخلاق امر به معروف و نهی از منکر

نویسنده: مرضیه رضائیان

مقدمه

ارزش و اهمیتی که در مکتب اسلام به امر به معروف و نهی از منکر داده شده، انسان‌ها را مسئول یکدیگر و نیز مسئول دین خویش دانسته است. از این رو، ابتدا می‌کوشیم به طور خلاصه جایگاه ارزشی آن را بررسی کرده، سپس برای کاربردی کردن این فریضه الهی، به ویژگی‌های اخلاقی و انسانی آمران به معروف و ناهیان از منکر بپردازیم.
جایگاه ارزشی امر به معروف و نهی از منکر در اسلام ۱. امر به معروف و نهی از منکر از صفات مؤمنان است: «تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ». ۲. در ردیف ایمان به خداوند، نماز، زکات و... قرار دارند: «أَقامُوا الصّلاةَ وَ آتَوُا الزّکاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ». ۳. بهترین فرد و بهترین امت، آنان هستند که امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند: «کُنْتُمْ خَیْرَ أُمّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ». ۴. رستگاری، نتیجه دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکر است: «وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ». وظایف و صفات آمران به معروف و ناهیان از منکر (نکته‌ها)
از دیدگاه قرآن کریم دو وظیفه و چند صفت دربارهٔ آمران به معروف آمده است:
۱. کسانی در امر به معروف موفق ترند که خودشان صفات برجسته‌ای داشته باشند و اهل توبه و سجده و رکوع و قیام باشند؛ خلاصه اهل عمل باشند و در شمار مؤمنان واقعی قرار گیرند.
۲. این افراد نباید توقع مادی از مردم داشته باشند. ۳. سخنانشان منطقی باشد. ۴. سخنانشان نرم و ملایم باشد. ۵. سخنانشان هدایت کننده باشد. ۶. جداکننده حق و باطل باشد. ۷. ناامید کننده نباشد. ۸. هشداردهنده و موعظه کننده باشد. ۹. یک سخن باشد. ۱۰. نیک سخن باشد. ۱۱. ادبیات ساده بیان شود. ۱۲. با فرهنگ اسلام منطبق باشد.

برخی صفات آمران و ناهیان

۱. همراهی گفتار و کردار کسانی که در مقام امر به معروف و نهی از منکر قرار می‌گیرند، باید خیلی از رفتارهای ظاهری و باطنی-شان را کنترل کرده، کردارشان خنثی کننده رفتارشان نباشد تا کلامشان تأثیر لازم را داشته باشد.
۲. نیت پاک و خالص بدون منت گذاشتن بر دیگران بلندنظری و مناعت طبع باید در افراد ناصح وجود داشته باشد. آنها باید توکلشان به خدا باشد تا اجرشان را از پیشگاه ربوبی دریافت کنند؛ همان گونه که قرآن کریم می‌فرماید: «بر کسانی که احسان می‌کنی، منت مگذار». ۳. شرح صدر و صبر و حوصله وسعت وجودی و بزرگی و عظمت روح، بهتر فهمیدن و شناختن رسالت، تحمل انسان را افزایش می‌دهد. اگر شرح صدر و تحمل کافی نباشد، ممکن است شخص ناصح با یک سخن زشت یا برخورد نادرست، از کوره در برود و از خودش واکنش نشان دهد. حضرت موسی(ع) نیز در مقام نصیحت فرعون از خداوند درخواست شرح صدر می‌کنند. ۴. آشنایی با منکر و معروف تا انسان ناصح به ابعاد گوناگون معروف‌ها و منکرها آشنایی نداشته باشد، حق ندارد امر به معروف و نهی از منکر کند؛ چرا که در صورت ایجاد سؤال برای طرف مقابل، قادر به پاسخ گویی نبوده، به نوعی زحمت او به هدر می‌رود.
۵. خوش برخورد و خوش چهره بودن خوش برخورد بودن، در امر به معروف و نهی از منکر لازم است؛ تا انسان ناصح بتواند خطاکاران را جلب و جذب خود کند و سخنش اثرگذار باشد. همچنین ظاهر خندان و پرجاذبه، در همه حالات به دیگران آرامش می‌بخشد و سخنانش به دل دیگران می‌نشیند.
۷. گفتار نرم و ملایم مطمئن باشید اگر انسان از گفتار نیکو و خوش برای القای مقصود خود سود نجوید، شیطان از آب گل آلود ماهی می‌گیرد و بین شما و نصیحت شونده، کینه و عداوت برقرار می‌سازد.
۸. پرهیز از مبهم گویی و پیچیده گویی به یقین طرف صحبت شما باید منظور روشنی از سخنانتان دریابد و متوجه صدق نیت شما بشود. ممکن است عواملی چون ترس، حیای نابجا و روابط عاطفی و خویشاوندی انسان را مجبور کند تا در امر به معروف و نهی از منکر، دوپهلو صحبت کند، اما باید تا آنجا که امکان دارد، از سخنان دوپهلو و پیچیده برای نصیحت طرف مقابل خودداری کرد تا زودتر به نتیجه رسید.
۹. صبر و تحمل در مقابل مشکلات ایجاد شده تمسخر، استهزا، تهمت، بدگویی و...، از جمله مشکلاتی است که انسان ناصح باید در مقابل آن شکیبا باشد و برای رضای خداوند، صبوری به خرج دهد تا نتیجه عملش را ببیند.

آثار امر به معروف و نهی از منکر

(نکته‌ها)
- تقویت مصالح همه افراد جامعه - تقویت اهل ایمان - خواری کافران - برپایی واجبات الهی - برقراری روابط اجتماعی و اقتصادی سالم - امنیت راه‌ها - جلوگیری از فساد و تبعیض - عزت و سربلندی مسلمانان

پانویس

بازگشت به مقالات