فرهنگ مصادیق:احکام تشریح میت وپیونداعضا
پرسش: با توجه به اتفاق فقها در حکم حرمت اضرار به نفس، مبنای حکم جواز پیوند اعضاء چیست؟ چنانچه مبنای این حکم اهمیت حفظ جان مسلمان در برابر حرمت اضرار به نفس باشد، این سؤال مطرح میشود که اگر شخص اهدا کنندهٔ عضو، شیعه و شخص گیرندهٔ عضو، غیر شیعه یا غیر مسلم باشد، آیا باز هم حفظ جان چنین شخصی از اضرار به نفس یک شیعه مهم تر است؟
پاسخ: مطلق اضرار به نفس دلیل بر حرمت ندارد و اهدای عضو جهت پیوند به بدن شخص دیگر از مصادیق اضرار به نفس به نحو کلی نیست. زیرا ممکن است برای کثیری از افراد ضرر به همراه نداشته باشد و در اهدای عضو جهت پیوند فرقی نیست که گیرنده مسلمانِ هم مذهب باشد یا غیر مسلمان، و اگر نجات جان گیرندهٔ مسلمان متوقف بر پیوند عضو باشد، چنانچه برای دهنده ضرر معتنابه نداشته باشد، چه بسا واجب است که اهدا کند و یا بفروشد.
پرسش: پس از پیوند عضو حکم آن از نظر طهارت و نجاست در حالات زیر چگونه است؟
۱ـ در ابتدای عمل جراحی که پیوند صد درصد برقرار نشده است.
۲ـ با گذشت زمان که پیوند صد درصد برقرار شده است.
پاسخ:
۱: - اگر هنوز میته باشد، نجس است .
۲- چنانچه صدق میته به آن نکند، پاک است.
پرسش: پول گرفتن در برابر اعضای جدا شده چه حکمی دارد؟
پاسخ: مانع ندارد و میتواند در مقابل واگذاری حق اختصاص یا در مقابل اجازه دادن پول بگیرد.
پرسش: قطع اعضای مرده در صورتهای ذیل چه حکمی دارد؟
۱ـ وصیت کرده بر اینکه اعضای او را پس از مرگ برای پیوند جدا کنند؟
۲ـ وصیت نکرده ولی حفظ جان مسلمان بر آن متوقف است؟
پاسخ:
۱-با اجازه ولیّ میّت مانع ندارد.
۲-در این صورت اشکالی نیست.
پرسش: قطع اعضای غیر رئیسه از شخص زنده چه حکمی دارد؟
پاسخ: اگر حفظ نفس محترمی موقوف بر آن باشد جایز است.
پرسش: پیوند اعضای مسلمان به غیر مسلمان و برعکس چه حکمی دارد؟
پاسخ: در اهدای عضو جهت پیوند، فرقی نیست که گیرندهٔ مسلمان باشد یا غیر مسلمان.
پرسش: آیا میتوان برای پیوند اعضا از اعضای حیوانات چه حرام گوشت چه حلال گوشت وچه نجس العین برای انسان استفاده کرد؟ لطفاً نظرتان را در این مورد بفرمایید.
پاسخ: مانع ندارد ولی نماز خواندن با آن اشکال دارد، مگر اینکه از قبیل چیزهایی باشد که دارای حیات است که با پیوند آن به بدن انسان حیات پیدا کند و جزو بدن انسان گردد. و در حکم مذکور تفاوتی میان انواع حیوانات، حتّی نجس العین نیست.
پرسش: گاهی اوقات ممکن است جسد مجهول الهویهای پیدا شود که هیچ اطلاعی از ملیّت و مذهب او وجود ندارد؟ آیا چنین اجسادی قابل تشریح هستند یا نه؟
پاسخ: اگر در بلاد اسلامی، باشد جایز نیست. چون حکم اسلام بر او مترتب است.
پرسش: با وجود امکان تهیهٔ جسد کافر از خارج که مستلزم تعیین بودجه و خرید آن است، آیا واجب است که مسئولین ذی ربط به آن اقدام نمایند تا از تشریح میت مسلمان جلوگیری شود یا خیر؟
پاسخ: واجب است تا حد امکان از جسد میت مسلمان استفاده نشود.
پرسش: در دانشگاههای علوم پزشکی، از اجساد افرادی که صاحب ندارند، برای تشریح و یادگیری دانشجویان استفاده میشود و یا اعضای آنها را مثل قلب، کبد و کلیه اغلب بدون اجازهٔ صاحبان میت در شیشهها نگهداری میکنند، لطفاً نظرتان را در این مورد بیان فرمایید؟
پاسخ: نداشتن صاحب، دلیل بر جواز امر مذکور نیست.
پرسش: آیا میتوان جسد افراد به ظاهر مسلمان (مسلمان شناسنامهای) را که به خاطر ارتداد، فساد اخلاقی، قاچاق مواد مخدر، مسائل سیاسی و ... اعدام شدهاند، تشریح کرد؟
پاسخ: از اجساد متعلق به مسلمانان و یا کسی که محکوم به اسلام است استفاده نشود، مگر آن که ضرورت باشد. اما ارتداد محکوم به کفر است و استفاده از جسد او مانع ندارد.
پرسش: آیا تفاوتی بین اهل تسنن و اهل تشیع، در عدم جواز تشریح جسد، وجود دارد؟
پاسخ: تفاوتی بین مسلمانان، چه اهل تشیع و چه اهل تسنن نیست.
پرسش: در صورت جایز بودن کالبد شکافی، حکم عورتین و نگاه نامحرم به بدن میت و مس میت موقع کالبد شکافی را بیان فرمائید؟
پاسخ: اگر درمان بیماریها و یا نجات نفس محترمی متوقف بر آموزشی باشد که یاد گرفتن آن مستلزم نگاه به عورت دیگران است، اشکال ندارد. اگر میت را غسل نداده باشند در صورت مس کردن، آن غسل واجب بر آن مترتب است.
پرسش: آیا دانشجوی پزشکی که موظف به تشریح است باید از کم و کیف چگونگی تهیهٔ اجساد برای تشریح آگاهی یابد؟ یعنی تجسس کند که آیا مسائل شرعی رعایت شده یا نه؟ جسد مربوط به مسلمان است یا نه؟
پاسخ: تجسس، لازم نیست.
پرسش: آیا تشریح جسدی که در اسلام او تردید است، جایز میباشد؟
پاسخ: تشریح مردهٔ مشکوک که راهی برای حکم به اسلام او نباشد، مانعی ندارد.
پرسش:آیا وصیت قبلی مسلمان در زمان حیات، در مورد استفاده از بدن او برای تشریح یا استفاده از بعضی اعضای او مانند کلیه، قلب و چشم، اثری در حکم جواز و رفع دیه دارد یا نه؟
پاسخ: در مورد تشریح، در صورت لزوم تأثیری ندارد، لکن در استفاده از اعضاء اگر با رضایت و اذن میت قبل از مرگش و یا با اذن اولیاء او بعد از مردنش باشد اشکال ندارد و موجب دیه نیست.
پرسش: در تعلیم و تعلم طب، تشریح جسد معمول، بلکه ضروری است. آیا برای این موضوع مهم اجتماعی، تشریح جسد مسلمان جایز است یا نه؟ و آیا موجب دیه میشود یا نه؟
پاسخ: در صورت امکان استفاده از بدن غیر مسلمان، از بدن مسلمان استفاده نشود و در صورت لزوم دیه ندارد.
پرسش: آیا میتوان برای تشخیص جرم در مرگهای مشکوک، کالبد شکافی کرد یا نه؟ آیا قاضی شرع، بدون رضایت ولی میتواند اقدام کند؟
پاسخ: اگر کشف حقیقت متوقف بر آن باشد، اشکال ندارد و اجازهٔ ولی شرط است؛ مگر اینکه کشف حقیقت متوقف بر آن بوده و قاضی نیز آن را لازم بداند.
پرسش: با توجه به اینکه در شرایط فعلی به دست آوردن جسد انسان کافر ممکن نیست و از طرفی جامعهٔ اسلامی هم محتاج پزشکانی ماهر و زبردست است تا از این نظر به خودکفایی برسد، لذا خواهشمند است نظر مبارک خود را در مورد تشریح در شرایط فعلی مرقوم فرمایید.
پاسخ: اگر نجات نفس محترمی یا کشف مطالب پزشکی جدیدی که جامعه به آن نیازمند است ویا دستیابی به اطلاعاتی راجع به یک بیماری که زندگی مردم را تهدید می کند، منوط به تشریح باشد، این عمل جایز است. ولی سزاوار است که تا حد امکان از جسد متعلق به مسلمانان استفاده نشود؛ لکن در صورت عدم امکان، مانعی ندارد.
پرسش: کلمه «ضرورت» به عنوان شرط جواز لمس زن یا نظر به او توسط پزشک، زیاد تکرار میشود، «ضرورت» چه معنایی دارد و حدود آن کدام است؟
پاسخ: مراد از ضرورت در فرض سؤال این است که تشخیص بیماری و درمان آن متوقف بر لمس و نظر باشد و حدود ضرورت هم بستگی به مقدار، نیاز دارد .
پرسش: آیا معاینه عورت افراد توسط یک مؤسسه نظامی جایز است؟
پاسخ: کشف عورت دیگران و نگاه کردن به آن و وادار کردن صاحب عورت به کشف عورت در برابر دیگران جایز نیست مگر آنکه ضرورتی مثل رعایت قانون و یا معالجه، آن را اقتضا کند .
پرسش: انجام عمل جراحی برای زیبایی چه حکمی دارد؟
پاسخ: این کار فینفسه اشکال ندارد .
پرسش: علاقمند هستم اعضای خود را هدیه کرده و از بدن من بعد از مردنم استفاده شود و تمایل خود را هم به اطلاع مسئولین رساندهام. آنان نیز از من خواستهاند که آن را در وصیّتنامه خود نوشته و ورثه را هم از خواست خود آگاه کنم، آیا چنین حقّی را دارم؟
پاسخ: استفاده از اعضای میّت برای پیوند به بدن شخص دیگر برای نجات جان او یا درمان بیماری وی اشکال ندارد و وصیّت به این مطالب هم مانعی ندارد مگر در اعضایی که برداشتن آنها از بدن میّت، موجب صدق عنوان مثله باشد و یا عرفا هتک حرمت میّت محسوب شود .
پرسش: بعضی از افراد دچار ضایعات مغزی غیر قابل درمان و برگشت میشوند که بر اثر آن، همه فعالیتهای مغزی آنان از بین رفته و به حالت اغمای کامل فرو میروند و همچنین فاقد تنفس و پاسخ به محرّکات نوری و فیزیکی میشوند، دراین گونه موارد احتمال بازگشت فعالیتهای مذکور به وضع طبیعی کاملا از بین میرود و ضربان خودکار قلب مریض باقی میماند که موقّت است و به کمک دستگاه تنفس مصنوعی انجام میگیرد و این حالت به مدّت چند ساعت و یا حداکثر چند روز ادامه پیدا میکند، وضعیت مزبور در علم پزشکی مرگ مغزی نامیده میشود که باعث فقدان و از دست رفتن هر نوع شعور و احساس و حرکتهای ارادی میگردد و از طرفی بیمارانی وجود دارند که نجات جان آنان منوط به استفاده از اعضای مبتلایان به مرگ مغزی است، بنابراین آیا استفاده از اعضای مبتلا به مرگ برای نجات جان بیماران دیگر جایز است؟
پاسخ: اگر استفاده از اعضای بدن بیمارانی که در سؤال توصیف شدهاند برای معالجه بیماران دیگر، باعث تسریع در مرگ و قطع حیات آنان شود جایز نیست، در غیر این صورت اگر عمل مزبور با اذن قبلی وی صورت بگیرد و یا نجات نفس محترمی متوقف بر آن عضو مورد نیاز باشد، اشکال ندارد .
پرسش: با توجه به اهمیّت پیوند کلیه برای نجات جان بیماران، پزشکان به فکر افتادهاند که یک بانک کلیه ایجاد کنند و این بدین معنی است که افراد زیادی بطور اختیاری مبادرت به اهداء یا فروش کلیه میکنند، آیا فروش یا اهدای کلیه یا هر عضو دیگری از بدن بطور اختیاری جایز است؟ این عمل هنگام ضرورت چه حکمی دارد؟
پاسخ: مبادرت مکلّف در هنگام حیات، به فروش یا هدیه کردن کلیه یا هر عضو دیگری از بدن خود برای استفاده بیماران از آنها در صورتی که ضرر معتنابه برای او نداشته باشد اشکال ندارد، بلکه در مواردی که نجات جان نفس محترمی متوقف بر آن باشد، اگر هیچگونه حرج یا ضرری برای خود آن شخص نداشته باشد، واجب میشود .
پرسش: یکی از مجروحین جنگ از ناحیه بیضههایش زخمی شده، به طوری که منجر به قطع آنها گشته است، آیا استفاده از داروهای هورمونی برای حفظ قدرت جنسی و ظاهر مردانهاش برای او جایز است؟ و اگر تنها راه دستیابی به نتایج مذکور و پیدا کردن قدرت بچهدار شدن، پیوند بیضه فرد دیگری به او باشد، حکم آن چیست؟
پاسخ: اگر پیوند بیضه به بدن او ممکن باشد به طوری که بعد از پیوند و التیام، جزئی از بدن او شود، از جهت طهارت و نجاست اشکال ندارد و همچنین از جهت قدرت بچهدار شدن و الحاق فرزند به او هم مشکلی نیست. استعمال داروهای هورمونی برای حفظ قدرت جنسی و ظاهر مردانگیاش هم اشکال ندارد .
پرسش: آیا در قرنیّهای که از بدن میّت جدا شده و به بدن انسان دیگری پیوند زده میشود و در حالی که این کار غالبا بدون اجازه اولیاء میّت انجام میشود، دیه واجب است؟ و بر فرض وجوب، مقدار دیه هر یک از چشم و قرنیّه چقدر است؟
پاسخ: برداشتن قرنیّه از بدن میّت مسلمان حرام است و موجب دیه میشود که مقدار آن پنجاه دینار است ولی اگر با رضایت و اذن میّت قبل از مرگش، برداشته شود اشکال ندارد و موجب دیه نیست .
پرسش: آیا استفاده از عروق و رگهای جسد شخص متوفّی برای پیوند به بدن یک فرد بیمار، جایز است؟
پاسخ: اگر با اذن میّت در دوران حیاتش و یا با اذن اولیای او بعد از مردنش باشد و یا نجات جان نفس محترمی منوط به آن باشد، اشکال ندارد .
پرسش: اگر شخصی مبتلا به بیماری شود و پزشکان از درمان وی ناامید گردند و اعلام نمایند که او بزودی از دنیا خواهد رفت، در این صورت آیا برداشتن اعضای حیاتی بدن او مثل قلب و کلیه و غیره قبل از وفات وی و پیوند آنها به بدن شخص دیگر جایز است؟
پاسخ: اگر برداشتن اعضای بدن او منجر به مرگ وی شود حکم قتل او را دارد، و در غیر این صورت اگر با اجازه خود او باشد اشکال ندارد .
پرسش: آیا کاشت مو در سر برای کسی که موهای سرش سوخته است و در انظار عمومی مردم از این جهت رنج میبرد، جایز است؟
پاسخ: این کار فینفسه اشکال ندارد به شرط اینکه از موی حیوان حلال گوشت و یا موی انسان باشد .
پرسش: آیا نبش قبور اموات اعم از اینکه در قبرستان مسلمانان باشند یا غیر آنها، برای دستیابی به استخوان آنان به منظور استفادههای آموزشی در دانشکده پزشکی جایز است؟
پاسخ: نبش قبور مسلمانان برای اینکار جایز نیست مگر آنکه نیاز فوری پزشکی برای دستیابی به آنها وجود داشته باشد و دسترسی به استخوان میّت غیرمسلمان هم ممکن نباشد .
پرسش: آیا استخراج قطعه پلاتین از بدن میّت مسلمان از طریق تشریح جسد قبل از دفن، به علت قیمت و کمبود آن، جایز است؟
پاسخ: استخراج پلاتین در فرض سؤال، به شرطی که بیاحترامی به میّت محسوب نشود جایز است .
پرسش: تشریح جنین سقط شده در تمامی مراحل عمرش، برای دستیابی به اطلاعاتی در علم بافت شناسی، با توجه به اینکه وجود درس تشریح در دانشکده پزشکی ضروری است، چه حکمی دارد؟
پاسخ: اگر نجات جان نفس محترمی یا کشف مطالب پزشکی جدیدی که جامعه به آن نیازمند است و یا دستیابی به اطلاعاتی راجع به یک بیماری که زندگی مردم را تهدید میکند، منوط به تشریح جنین سقط شده باشد، این عمل جایز است ولی سزاوار است که تا حد امکان از جنین سقط شده متعلّق به مسلمانان و یا کسی که محکوم به اسلام است استفاده نشود .
پرسش: آیا تشریح برای تحقیق درعلت مرگ در صورت مشکوک بودن، مانند شک در اینکه میّت بر اثر سم مرده یا خفگی و یا غیر آن، جایز است یا خیر؟
پاسخ: اگر کشف حقیقت متوقف بر آن باشد، اشکال ندارد .
پرسش: بررسی بیماریهای قلب و عروق و برگزاری سلسله مباحث راجع به آن، برای کشف مسائل جدید، مستلزم دستیابی به قلب و عروق افرادی است که از دنیا رفتهاند، تا معاینه و آزمایش بر روی آنها انجام شود، با توجه به اینکه آنان بعد از آزمایشات و بررسیها بعد از یک روز یا بیشتر اقدام به دفن آنها میکنند، سؤال این است:
۱ - آیا انجام این بررسیها بر روی جسد فرد مسلمان جایز است؟
۲ - آیا دفن قلب و عروقی که از جسد میّت برداشته شدهاند، جدا از آن جسد، جایز است؟
۳ - با توجه به مشکلات دفن قلب و عروق بطور جداگانه، آیا دفن آنها همراه با جسد دیگر، جایزاست؟
پاسخ: اگر نجات نفس محترمی یا کشف مطالب جدید علم پزشکی که موردنیاز جامعه است و یا دستیابی به اطلاعاتی راجع به بیماری که زندگی مردم را تهدید میکند، منوط به آن باشد، تشریح جسد میّت اشکال ندارد، ولی واجب است تا حد امکان از جسد میّت مسلمان استفاده نشود و اجزایی هم که از جسد فرد مسلمان جدا شدهاند، در صورتی که دفن آنها با جسد، حرج یا محذوری نداشته باشد واجب است با خود جسد دفن شود و الاّ دفن آنها بطور جداگانه و یا با جسد میّت دیگر جایز است .
