فرهنگ مصادیق:یکصد و پنجاه موضوع از قرآن و احادیث » تواضع

یکصد و پنجاه موضوع از قرآن و احادیث » تواضع

مقدمه

واژه «تواضع» که به معنای فروتنی است، در قرآن کریم ذکر نشده و لکن تعبیرهای مختلفی که مفهوم تواضع و فروتنی را در بر دارد مطرح شده است. مانند «خبت» «خفض جناح» «لین» «ذلّة» «هون» آیات ذیل شاهد بر این مطلب است:
۱. «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَخْبَتُوا إِلَى رَبِّهِمْ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ» ۲. «وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ » ۳. «وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ» ۴. «فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ » ۵. «أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ» ۶. «وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا»

ابعاد مختلف تواضع‏

۱ - تواضع در برابر خداوند سبحان:
«إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَخْبَتُوا إِلَى رَبِّهِمْ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ» کسانی که ایمان آوردند و عمل شایسته انجام دادند و در برابر پروردگارشان خضوع و خشوع کردند آنها اهل بهشتند.

۲ - تواضع در برابر مؤمنان:
«وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ » و بال (عطوفت) خود را برای مؤمنین فرود آر.

۳ - تواضع در برابر مستمندان:
«وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ» و کسانی را که صبح و شام خدا را می خوانند و جز ذات پاک او نظری ندارند، از خود دور مکن.

۴ - تواضع در برابر والدین:
«وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ» و بال های تواضع خوش را از محبت و لطف در برابر آنان فرود آر.

۵ - تواضع در برابر استاد:
«قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا » موسی به او گفت آیا از تو پیروی کنم تا از آنچه به تو تعلیم داده شده مایه رشد و صلاح است به من بیاموزی ؟

۶ - تواضع مسئولین نسبت به مردم:
«فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ » به (برکت) رحمت الهی در برابر مردم نرم (و مهربان) شدی.

۷ - تواضع در راه رفتن:
«وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا» و روی زمین با تکبّر راه مرو.

۸ - تواضع در سخن گفتن:
«فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا» اما به نرمی با او سخن بگویید.

۹ - تواضع در شیوه زندگی:
«وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا » بندگان (خاص خداوند) رحمان کسانی هستند که با آرامش و بی تکبر بر زمین راه می روند.

چرا باید انسان متواضع باشد؟
پاسخ: به دلایل ذیل:
۱ - چون انسان از خاک خلق شده است: «وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ» ۲ - چون از آب پست خلق شده است: «ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ » ۳ - انسان ضعیف است: «وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا » ۴ - انسان محتاج و نیازمند است: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ » ۵ - علم و دانش انسان محدود است: «وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا» ۶ - قدرت انسان در معرض زوال است: «هَلَكَ عَنِّي سُلْطَانِيَهْ » ۷ - ثروت انسان کار ساز نیست: «مَا أَغْنَى عَنِّي مَالِيَهْ » «مَا أَغْنَى عَنْهُ مَالُهُ وَمَا كَسَبَ » ۸ - عدم توانایی انسان بر جلب منفعت و دفع ضرر: «قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلَا ضَرًّا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ» ۹ - عدم توانایی انسان بر حفظ دانشهای خویش: «وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئًا » ۱۰ - عدم توانایی بر حفظ جوانی: «وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ أَفَلَا يَعْقِلُونَ » ۱۱ - عدم توانایی فرار از مرگ: «قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلَاقِيكُمْ» ۱۲ - عدم توانایی انسان در حل مشکلات: «وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ » ۱۳ - عدم توانایی بر وصیت به هنگام احتضار: «فَلَا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً وَلَا إِلَى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ » ۱۴ - ناتوانی بشر در برابر حوادث زمینی: «أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ فَإِذَا هِيَ تَمُورُ » ۱۵ - ناتوانی بشر در برابر حوادث آسمانی: «أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ»

روایات‏

۱ - اهمیّت تواضع‏ قال رسول اللَّه صلی الله علیه وآله وسلم: إِنَّ أَحَبَّكُمْ إِلَيَّ وَ أَقْرَبَكُمْ مِنِّي يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَجْلِساً أَحْسَنُكُمْ خُلُقاً وَ أَشَدُّكُمْ تَوَاضُعاً وَ إِنَّ أَبْعَدَكُمْ مِنِّي يَوْمَ الْقِيَامَةِ الثَّرْثَارُونَ وَ هُمُ الْمُسْتَكْبِرُون‏. تحقیقاً نزدیک ترین و محبوب ترین شما در نظر من در روز قیامت، آن فردی است که اخلاق او نیکوتر و تواضع وی بیشتر باشد و البته دورترین افراد نسبت به من در روز قیامت کسی است که اهل تکبر باشد.

۲ - نشانه های تواضع‏ الف) عدم تقیّد به مکان مخصوص در مجالس.
ب ) سلام نمودن به همه مردم.
ج ) ترک جدال.
د ) عدم علاقه به ستایش.
قال الصادق علیه السلام: « إِنَّ مِنَ التَّوَاضُعِ أَنْ يَرْضَى الرَّجُلُ بِالْمَجْلِسِ دُونَ الْمَجْلِسِ- وَ أَنْ يُسَلِّمَ عَلَى مَنْ يَلْقَى- وَ أَنْ يَتْرُكَ الْمِرَاءَ وَ إِنْ كَانَ مُحِقّاً- وَ لَا يُحِبَّ أَنْ يُحْمَدَ عَلَى التَّقْوَى‏».

۳ - تواضع بزرگ ترین عبادت قال علی علیه السلام: «ِ عَلَيْكَ بِالتَّوَاضُعِ فَإِنَّهُ مِنْ أَعْظَمِ الْعِبَادَةِ.» بر تو باد به تواضع زیرا بزرگترین عبادت است.

۴ - تواضع از بهترین اعمال قال رسول اللَّه صلی الله علیه وآله وسلم: «افضل الاعمال ثلاثة التواضع عند الدولة و العفو عند القدرة و العطیة بغیر المنّة».
برترین اعمال سه چیز است: تواضع در هنگام توانمندی و عفو و گذشت هنگام قدرت بر انتقام و بخشش بدون منّت.

۵ - تواضع نعمت بدون حسد قال العسکری علیه السلام: « التَّوَاضُعُ نِعْمَةٌ لَا يُحْسَدُ عَلَيْها» تواضع نعمتی است که مورد حسادت دیگران قرار نمی گیرد.

۶ - تواضع برترین عبادت قال الصادق علیه السلام: « أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ الْعِلْمُ بِاللَّهِ وَ التَّوَاضُعُ لَه‏» برترین عبادت، علم و آگاهی نسبت به خدا و تواضع در پیشگاه اوست.

۷ - تواضع از اوصاف پرهیزکاران قال علی علیه السلام: «مَشْيُهُمُ التَّوَاضُع‏»

۸ - تواضع نشانه نجابت قال علی علیه السلام: « التَّوَاضُعُ عُنْوَانُ النَّبْل‏».
فروتنی دلیل و نشانه نجابت است.

۹ - تواضع استاد و شاگرد نسبت به یکدیگر قال رسول اللَّه صلی الله علیه وآله وسلم: «تَوَاضَعُوا لِمَنْ تُعَلِّمُونَهُ الْعِلْمَ وَ تَوَاضَعُوا لِمَنْ طَلَبْتُمْ مِنْهُ الْعِلْمَ وَ لَا تَكُونُوا عُلَمَاءَ جَبَّارِينَ فَيَذْهَبَ بَاطِلُكُمْ بِحَقِّكُم‏».
فروتنی کنید نسبت به کسی که به او تعلیم می دهید و فروتنی نمائید نسبت به کسی که از او علم می آموزید و از دانشمندان جبّار نباشید که حقّ شما به وسیله باطل از بین برود.

۱۰ - تواضع مایه حلاوت عبادت قال رسول اللَّه صلی الله علیه وآله وسلم: «مالی لا اری علیکم حلاوة العبادة؟ قالوا: و ما حلاوة العبادة؟ قال: التواضع» چرا حلاوت و شیرینی عبادت را از شما نمی بینم؟ اصحاب گفتند: شیرینی عبادت چیست؟ فرمود: تواضع و فروتنی.

۱۱ - زیبایی تواضع ثروتمندان در برابر تهیدستان قال علی علیه السلام: «مَا أَحْسَنَ تَوَاضُعَ الْأَغْنِيَاءِ لِلْفُقَرَاءِ طَلَباً لِمَا عِنْدَ اللَّهِ وَ أَحْسَنُ مِنْهُ تِيهُ الْفُقَرَاءِ عَلَى الْأَغْنِيَاءِ اتِّكَالًا عَلَى اللَّه‏» چه نیکوست تواضع و فروتنی اغنیا در برابر فقرا جهت دریافت پاداش مهمّ الهی و نیکوتر از آن عدم کرنش فقرا در برابر ثروتمندان است به خاطر توجه آنان به خداوند.

۱۲ - تواضع نکردن در برابر سه گروه‏ اسلام، در باره تواضع و فروتنی سفارش فراوان کرده است، لکن این همه ترغیب و تشویق به تواضع به این معنا نیست که تواضع در همه جا و در برابر همه افراد صفت نیکویی است بلکه در موارد خاصی از آن نهی و مذمت شده است مانند:
الف) تواضع در برابر گناهکاران: قال علی علیه السلام: «أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ص أَنْ نَلْقَى أَهْلَ الْمَعَاصِي بِوُجُوهٍ مُكْفَهِرَّة» پیامبر ما را فرمان داد تا با اهل گناه با چهره ای گرفته برخورد کنیم.
ب ) تواضع در برابر ثروتمندان: قال علی علیه السلام: «مَنْ أَتَى غَنِيّاً فَتَوَاضَعَ لَهُ لِغِنَاهُ ذَهَبَ ثُلُثَا دِينِه‏» اهر کسی برای ثروت شخص ثروتمند فروتنی کند دوسوم دین او از بین رفته است.
ج ) تواضع در برابر متکبران: قال رسول اللَّه صلی الله علیه وآله وسلم: « إِذَا رَأَيْتُمُ الْمُتَوَاضِعِينَ مِنْ أُمَّتِي فَتَوَاضَعُوا لَهُمْ وَ إِذَا رَأَيْتُمُ الْمُتَكَبِّرِينَ فَتَكَبَّرُوا عَلَيْهِمْ فَإِنَّ ذَلِكَ لَهُمْ مَذَلَّةٌ وَ صَغَار» هنگامی که متواضعان امت من را دیدید، در برابر آنان تواضع کنید و هرگاه متکبران را مشاهده کردید بر آنان تکبر کنید چرا که تکبر بر متکبران یک نوع ذلت و خواری برای آنان محسوب می شود.

۱۳ - آثار تواضع:
الف) سربلندی:
قال رسول اللَّه صلی الله علیه وآله وسلم: «مَا تَوَاضَعَ أَحَدٌ إِلَّا رَفَعَهُ اللَّهُ » هیچکس فروتنی نکرد جز آنکه خدا او را بلند مرتبه قرار داد.
ب ) منظم شدن امور:
قال علی علیه السلام: «بِخَفْضِ الْجَنَاحِ تَنْتَظِمُ الْأُمُور» بوسیله فروتنی کارها تنظیم می گردد.

ج ) ترقّی:
قال علی علیه السلام: « التَّوَاضُعُ سُلَّمُ الشَّرَف‏» فروتنی نردبان شرافت و بزرگی است.
د ) تمام شدن نعمت:
قال علی علیه السلام: «َ بِالتَّوَاضُعِ تَتِمُّ النِّعْمَة» بوسیله فروتنی نعمت تمام می شود.

ه) عدم خستگی از طاعت الهی:
قال علی علیه السلام: «مَنْ تَوَاضَعَ قَلْبُهُ لِلَّهِ لَمْ يَسْأَمْ بَدَنُهُ مِنْ طَاعَةِ اللَّه‏» کسی که قلبش را برای خدا فروتن گرداند بدن او از طاعت خدا خسته نمی شود.
و ) محبّت:
قال علی علیه السلام: « ثَمَرَةُ التَّوَاضُعِ الْمَحَبَّةُ.» اثر فروتنی محبت است.

مرز تواضع‏

برخی از صفات چنان در مجاورت یکدیگر قرار دارد که اگر انسان مراقب نباشد، یک صفت پسندیده مبدّل به یک صفت ناپسند می گردد. مانند تواضع و ذلّت و تکبر و عزّت.
تواضع صفتی پسندیده است لکن بعضی از افراد به خیال تواضع خود را در نزد دیگران تحقیر می کنند و کلماتی را بر زبان جاری می سازند یا اعمالی را انجام می دهند که از آن ذلت احساس می شود، چنان که عزّت یک صفت زیبا و شایسته ای است لکن در صورت غفلت گاهی به جای این که انسان عزّت خود را حفظ کند دچار تکبر می شود. امام سجادعلیه السلام در دعای مکارم الاخلاق به پیشگاه خداوند عرضه می دارد. «و اعزّنی ولا تبتلینّی بالکبر» پروردگارا! به من عزّت نفس عطا فرما و مرا به تکبّر مبتلا مکن.

اشاره‏

روزی حضرت رضاعلیه السلام وارد حمّام شدند شخصی که امام را نمی شناخت از آن حضرت تقاضا کرد او را دلاّکی نماید. امام علیه السلام اجابت نمودند بعد از لحظاتی که امام را شناخت عذرخواهی نمود. حضرت به دلاکی خود ادامه دادند.

پانویس

منبع: سایت درس هایی از قران - تاریخ برداشت: 95/04/01

بازگشت به تواضع در برابر مردم