فرهنگ مصادیق:کسانی که در امر دین خرابکاری میکنند
نویسنده: مریم پناهنده
محتویات
مقدمه
کسی که برای مردم بدون علم و آگاهی فتوا دهد، خراب کاری او در دین بیشتر از اصلاح او است
سخن
یکی از مسائلی که امروزه و به ویژه در میان جوانان ما فراوان یافت شده و نتایج چشم گیری با خود به همراه دارد، بحثها و گفتمانهایی است که در میان آنان حول محور موضوعات گوناگونی از جمله دین، اقتصاد، سیاست، ورزش و ... شکل میگیرد.
بحثها و گفتگوهایی که منجر به خرده گیری، اشکال تراشی، نقدها و پیشنهاداتی میگردد که در اکثر موارد برخاسته از اندک علم و دانش و آگاهی فرد در این زمینه است، حال آنکه خداوند حکیم در آیه ۶۶ سوره آل عمران به صراحت از بحث و گفتگو در مورد آنچه بدان علم ندارید نهی فرموده است.
«هَا أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ حَاجَجْتُمْ فِيمَا لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ»؛ هان ای اهل کتاب، گرفتم که در آنچه بدان علم دارید مجادله تان روا باشد، چرا در آنچه بدان علم ندارید مجادله میکنید؟ در حالی که خدا میداند و شما نمیدانید.
گفتار بدون علم چگونه گفتاری است؟
بدون علم و آگاهی سخن گفتن، گاهی بدین صورت است که گوینده موضوعی را مورد بحث قرار دهد و پیرامون آن سخنی بگوید که فن او نیست و از آن بی اطلاع است. دیگر، آن که در مطلبی بحث کند که فن اوست، ولی برای مهیا شدن، باید وقت مطالعه و مراجعه داشته باشد و اگر بخواهد بدون مراجعه سخن بگوید، بدون علم سخن گفته است.
سخن ارتجالی، آن سخنی است که سخنران صلاحیت و شایستگی آن سخن را دارد، ولی بدون آن که خود را آماده و مهیا سازد، ناگهان با وضع و شرایطی مواجه گردد که باید سخن بگوید. سخن ارتجالی سزاوار کسانی است که از نظر مطالب و محفوظات آن قدر غنی هستند که میتوانند ظرف چند لحظه، از آن چه در حافظه دارند، مطلب متناسبی را برگزینند و به شکلی تنظیم کند که متناسب مجلس باشد و در محضر القا نمایند، اما کسانی که به قدر کافی اندوخته فکری ندارند و مسلط بر سخن نیستند، حتما باید از قبول سخن ارتجالی شانه خالی کنند و به هیچ وجه زیر بار نروند.
چه، ممکن است با پذیرش آن، خویشتن را خجلت زده و شرمنده سازند و به انگیزه عرض وجود و ابراز لیاقت، موجبات ذلت و تحقیر خود را فراهم آورند چنان که امام عسگری(علیه السلام) فرموده: چقدر قبیح است برای مومن، که در وی رغبت و میلی باشد که مایه ذلت او گردد.
یکی دیگر از عوارض سخن گفتن بدون علم، متهم شدن گوینده است. اگر خطیبی، در مجلسی، چند مطلب را بگوید، و تمام مطالبش بر وفق علم باشد، جز یکی مطلب، همان یک مطلب خلاف علم میتوان شنوندگان را در سایر مطالب وی دودل و مردد نماید و گوینده را در تمام سخنانش به بی علمی متهم سازد
سرانجام گفتار بدون علم
سخن گفتن بدون علم و آگاهی در همهٔ موارد ناپسند و مذموم است ولی اظهار نظر بیجا در امور دینی و قضاوت دربارهٔ بندگان خدا، بیش از همه ناپسند بوده و به شدت بیشتری نهی شده است. راز مذمت این گونه اظهارنظرها، مفاسدی است که بر آن مترتب میگردد. اظهارنظر نمودن و دخالت کردن در رشتههایی که انسان در آن تخصص لازم را ندارد ممکن است گرفتاری و مشکلاتی را به همراه داشته باشد که به سادگی قابل ترمیم و جبران نیست. از آن جمله به موارد زیر میتوان اشاره کرد:
هلاکت در دنیا و آخرت
قال علیه السلام: من ترک قول لا ادری اصیبت مقاتله؛[۱] هرکس که جمله «نمیدانم» را ترک کند خود را به کشتن خواهد داد. مقاتل بدن، اعضایی است از بدن که در صورت صدمه دیدن، انسان در امان نمیماند.
شارح بحرانی رحمه الله در ذیل این کلام نورانی میگوید: ترک این قول (لاادری) کنایه است از گفتار بدون علم و اصابه المقاتل کنایه است از هلاکت و نابودی از گفتار بدون علم به واسطه گمراهی و گمراه کردن حاصل میگردد و چه بسا سخن گفتن بدون علم موجب هلاکت در دنیا و آخرت گردد. مسائل دینی نیز مانند هر رشتهٔ دیگر نیاز به آگاهی و تخصصی لازم دارد و اظهار نظر بدون داشتن تخصص لازم با خطا و اشتباه بیشتری همراه خواهد بود
سخن
اظهار نظر بدون آگاهی دربارهٔ مسائل دینی باعث گمراه شدن افراد و انواع گرفتاریها و زیانهای مادی و معنوی میگردد؛ دچار شدن آنها به ضررهایی که گاه جبران ناپذیر خواهد بود.
بسیاری از مسائل با ایمان، جان، مال، آبرو، و روابط خانوادگی و دیگر شئون زندگی مردم ارتباط دارد و سخن گفتن بدون تفکر در این موارد، همهٔ زندگی فرد را به خطر میاندازد در روایت آمده است. «من افتی الناس بغیر علم کان ما یفسده اکثر ما یصلحه؛ کسی که برای مردم بدون علم و آگاهی فتوا دهد، خراب کاری او در دین بیشتر از اصلاح او است.» [۲]
تحقیر خویشتن
سخنوری، که بدون علم و آگاهی، مطلبی را در کرسی خطابه مورد بحث قرار میدهد و پیرامون آن سخن میگوید، با این عمل، به ارزش کلام و شخصیت خود آسیب میرساند و خویشتن را با عوارض نامطلوب آن مواجه میسازد. یکی از نتایج زیان بار سخن گفتن بدون علم، خود را تحقیر نمودن و از وزن و ارزش خویش کاستن است. امام علی علیه السلام میفرمایند: از سخن گفتن در باره آنچه راهبُردش را نمیشناسی و از حقیقت آن آگاه نیستی، پرهیز کن؛ زیرا گفتارت رهنمون عقل توست و جملات تو، از آگاهی تو خبر میدهد. تا آن جا که در ایمنی هستی، از طولانی کردن گفتار، اجتناب کن، و تا آن جا که میتوانی، گفتارت را کوتاه کن؛ زیرا برای تو مناسب تر است و بر فضیلت تو دلالت بیشتری دارد. [۳] علی(علیه السلام) فرموده: سخن بگوئید تا شناخته شوید. چه، آدمی زیر پوشش زبان پنهان است و چون سخن بگوید، قدر و منزلتش روشن میگردد.
اظهار نظر بدون آگاهی دربارهٔ مسائل دینی باعث گمراه شدن افراد و انواع گرفتاریها و زیانهای مادی و معنوی میگردد؛ دچار شدن آنها به ضررهایی که گاه جبران ناپذیر خواهد بود. بسیاری از مسائل با ایمان، جان، مال، آبرو، و روابط خانوادگی و دیگر شئون زندگی مردم ارتباط دارد و سخن گفتن بدون تفکر در این موارد، همهٔ زندگی فرد را به خطر میاندازد
تا مرد سخن نگفته باشد عیب و هنرش نهفته باشد
متهم شدن گوینده
یکی دیگر از عوارض سخن گفتن بدون علم، متهم شدن گوینده است. اگر خطیبی، در مجلسی، چند مطلب را بگوید، و تمام مطالبش بر وفق علم باشد، جز یک مطلب، همان یک مطلب خلاف علم میتوان شنوندگان را در سایر مطالب وی دودل و مردد نماید و گوینده را در تمام سخنانش به بی علمی متهم سازد.
حضرت علی علیه السلام میفرمایند: دربارهٔ چیزی که از آن علم و اطلاع نداری، سخن مگوی. چه، این کار موجب میشود که در سایر گفتههایت متهم شوی و شنوندگان در صحت و اصالت دیگر سخنانت، که از روی علم گفتهای، شک و تردید نمایند. و همچنین میفرمایند: آنچه را نمی دانی، نگو ، هرچند آنچه را می دانی اندک باشد، و آنچه را که دوست نداری دربارهات گفته شود، نگو. [۴]
باید هر مسألهای را برای اهلش بگذارند، مسائل فقهی را برای مراجع و مجتهدین و حوزههای علمیّه باید گذاشت چون آنها اهلش هستند و هر کسی باید در قلمرو خودش فعّالیّت کند، طبّ برای اطبّا، کشاورزی برای کشاورزان، فقه هم برای فقها و ... در طول تاریخ، بسیاری از فتنهها و نزاعها، از قضاوتهای عجولانه یا حرفهای بی مدرک و نظریههای بدون تحقیق و علم، بروز کرده است.
فهرست منابع
تعلیم و تربیت در نهج البلاغه، عبدالمجید زهادت
گفتار فلسفی، محمد تقی فلسفی
دانشنامه قرآن و حدیث ،محمد محمدی ری شهری
درس اخلاق حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی(دامت برکاته)
عفت در گفتار، محمد یونس عارفی، ماهنامه پیام زن
