فرهنگ مصادیق:چگونه دچار افراط و تفریط نشویم؟
ما چه کار کنیم که در زندگی در تمامی زمینهها چه اخلاقی، چه اجتماعی، چه امورات دینی و... دچار افراط و تفریط نشویم؟
پاسخ:و همچنین ما شما (مسلمین) را یک امت میانه رو قرار دادیم تا شما گواه برای مردم باشید و پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ هم بر شما گواه است» وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا[۱]
مقصود از اعتدال قرار گرفتن هر چیزی سر جای خویش میباشد تا توازن رعایت شود.
چون اصلیترین عامل افراط و تفریط، جهل و به کار نبستن عقل و خرد است پس تنها راه ورود به زندگی معتدل، کمک گرفتن از چراغ عقل میباشد. اگر مشعل عقل و اندیشه بطور کامل بر وجود انسان پرتو افشانی کند همه ابعاد و زوایای کارها و وسائل را روشن میکند و هر کاری در جای خود انجام میگیرد و چنین قدرت تعقل و اعتدالی از افراط و تفریط جلوگیری میکند. از همین روست که مولای عاقلان ـ حضرت علی ـ علیه السلام ـ فرمودهاند: «جاهل را یا افراط کار میبینی یا تفریط کار»[۲] و این تنها عاقلانند که در صراط مستقیم زندگی میکنند.
ولی عقل هم به دو دلیل ناکارآمد میشود و گاهیً راهنمای خوبی نیست.
اول: نفوذ و قدرت یافتن قوای نفسانی در انسان و همچنین آداب و رسوم غلط جامعه.
دوم: ناتوانی عقل در حل برخی مشکلات.
اگر هوی و هوس و لجن زار محیط بگذارد، عقل افراد اجتماع میتواند در کمال اعتدال به رشد خود برسد و هر انسانی که در نتیجه اعتدال روحی دل پاکی به دست آورد دعا و مناجات او تا پیشگاه الهی پیش خواهد رفت.[۳] ولی افسوس که عقل نیز گرفتار نفس میشود و چراغ هدایتش کم فروغ میگردد پس باید چیزی یافت تا به کمک عقل بشتابد و چراغش را برافروزد.
دین به عقل کمک میرساند و او را هدایت میکند. وجود قرآن و معصومین ـ علیهم السلام ـ در زمین نعمتی بزرگ است برای حفظ حیات و اعتدال. حضرت امام علی ـ علیه السلام ـ فرمودهاند: «ما حصار حد وسط هستیم که عقب ماندگان باید سرعت گیرند تا به ما برسند و جلوافتادگان باید به سوی ما بازگردند.»[۴]
پس برای ساختن زندگی جدایی از افراط و تفریط باید از عقل و شرع کمک گرفت ولی به عنوان راه حلهای محسوس تر پیشنهادهای زیر ارائه میشود.
۱. اگر قادرید، از دوستی با افراد تندرو یا اهمال کار دوری کنید و به جای آن با افراد نرمال و متوازن از لحاظ اخلاقی و اجتماعی معاشرت کنید. ولی اگر توان این کار را ندارید و مجبور به رفت و آمد با انواع آدمها هستید سعی کنید در رفتار و گفتار دوستانتان اندیشه کنید و افراط و تفریطهای آنان را برای خودتان مشخص نمایید تا گرفتار تقلید ناآگاهانه نشوید و اگر توانستید آنها را هم آگاه کنید.
۲. تا میتوانید نظرات دین مقدس اسلام را در باب اخلاق، اجتماع و جامعه، عبادت و... مطالعه کنید و روی آن فکر کنید تا به صورت منطقی و مستدل درآورید.
۳. حفظ اعتدال در زندگی مشکل، اما ممکن است و نیاز به تمرین، مداومت و گذشت زمان دارد تا تبدیل به یک عادت شود و هر کجا از حد اعتدال خارج شدید سریع برگردید.
۴. برای هر کاری که میکنید یا حرفی که میزنید باید استدلال عقلی و منطقی معقول داشته باشید. پس هر شب موقع خوابیدن کلاه خود را قاضی کنید و از خود حساب کشی کنید و اگر روزی بدون افراط و تفریط داشتید خود را تشویق کنید و اگر ضعفهایی بود تصمیم قاطع برای رفع آن بگیرید.
۵. محیط اطرافتان را منظم نگه دارید. محیط بیرونی، اتاق خواب، منزل و مدرسه اگر نامتوازن و بی نظم باشند بر روحیه انسان تاثیر نامطلوبی میگذارند. بی نظمی بیرونی بر بی نظمی درونی اثر میگذارد و آنرا تشدید میکند.
۶. سعی کنید در انتخاب «الگوهای» زندگی دقت کنید. پیامبر اکرم ـ صلی الله علیه و آله ـ و ائمه معصومین ـ علیهم السلام ـ بهترین الگوها برای یک زندگی معتدل هستند. تا میتوانید تاریخ و سیره زندگی آنان را بخوانید تا جنبههای فردی و اجتماعی این بزرگواران برایتان مجسم شود و همیشه جلوی چشمتان قرار گیرد.
نتیجه گیری: اصلیترین و تنهاترین روش بدست آوردن یک زندگی بر پایه اعتدال، تعقل و بر پایه شرع است.
