فرهنگ مصادیق:چگونه با آمار دروغ میگویند؟
تالیف: حمیدرضا همتی
دروغ
به گفته بنجامین دیزرائیلی، "سه نوع دروغ وجود دارد: دروغ آشکار، دروغ ناآشکار و آمار". آمار قابلیت آن را دارد که به صورتی دستکاری شود تا اهداف تهیه کننده آن را تایید کند. میانگین، روندها و ارتباطهای نشان داده شده در آمار، به آن صورتی در واقعیت وجود دارد نیست. آمار میتواند هم برای آگاه کردن و هم برای گمراه کردن به کار رود. برخی از کلکهای معروفی که با آمار میتوان انجام داد به قرار زیر است:
جادوی میانگین
کسی که از آمار دانش اولیه دارد میداند که میانگین را به سه صورت میتوان نشان داد: معدل، مدیان و مد. چون هر سه اینها به معنی میانگین است، میتوان آن را به جای یکدیگر بیان کرد. مثلاً در سال ۲۰۰۰، معدل درآمد سالیانه مردم آمریکا، ۴۵۰۰۰ دلار بود در حالی که مدیان آن، ۳۳۰۰۰ دلار و مد ۲۲۰۰۰ دلار بود.
نمودارهای خلاق
با فشرده کردن محور افقی، میتوان نمودارها را به گونهای نشان داد که بیننده تصور کند شیب آن زیاد است و با فشرده کردن محور عمودی، بیننده تصور میکند که داری شیب کمی است.
تنوع شکننده
در نظرسنجیها معمولاً پرسش اصلی به صورت بله و خیر است. مثلاً آیا از اوضاع راضی هستید یا نه؟ در این اوقات بیش از ۷۵٪ افراد، جوابشان بله است زیرا بدان ترغیب میشوند یا چارهای ندارند. اما اگر در نظر سنجیها پرسیده شود که از چه مسایلی ناراضی هستید، آن وقت انبوهی از مشکلات مانند گرانی، آلودگی هوا، ترافیک، روابط نامناسب دیگران و .... آشکار خواهد شد.
البته موارد بسیار دیگری از دروغهای آماری هست که در این استاتوس نمیگنجد از جمله نمونه آماری کوچک و تعمیم نتیجه به همه جامعه، گرد کردن (روند)های نادرست، استفاده از عقاید به جای واقعیت و غیره.
به آمارها نباید به سادگی اعتماد کرد. در برخورد با یک آمار از خود بپرسید: چه کسی این آمار را تهیه کرده است، چه انگیزهای از انجام آن دارد، اعداد چگونه به دست آمدهاند و چه مواردی بیان نشده است؟ در صورتی که به آمار شک دارید، آن را با دیگر اطلاعات معتبر بسنجید که آیا با آن تطابق دارد یا نه. اگرچه این کارها ذهن را خسته کرده و زمان بر است اما در زمانه دروغگوی ما، ضرورت دارد.
