فرهنگ مصادیق:چهل حدیث-تعلیم وتعلم

چهل حدیث-تعلیم وتعلم

مقدمه

این تعلیم و تعلم است که فرهنگ جامعه را رشد می‌دهد و انسانها را به سوی کمال رهنمون می‌سازد.

این تعلیم و تعلم است که آدمیان را از اخلاق ناپسند دور می‌کند و به سوی اخلاق پسندیده فرا می‌خواند.

این تعلیم و تعلم است که عمل مردم را پاک و خالص می‌گرداند و از شرک و ریا دور می‌سازد.

آنچه در پی می‌آید چهل حدیث دربارهٔ «تعلیم و تعلم » است که امیدوارم با فراگیری و به کارگیری آنها به «علم حقیقی » و «حقیقت علم » نزدیکتر شویم.

آموزش هدف بعثت

پیامبر عزیز خداصلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

«بِالتَّعْلِيمِ أُرْسِلْت‏;

من برای آموزش دادن فرستاده شده‌ام.»

گرامیداشت دانشمند، گرامیداشت خداست

امام امیرالمؤمنین علی علیه السلام می‌فرمایند:

« مَنْ وَقَّرَ عَالِماً فَقَدْ وَقَّرَ رَبَّه‏ه;

هر کس دانشمندی را گرامی بدارد، بی گمان پروردگارش را گرامی داشته است.»

ارزشمندترین مردم کیست؟

پیامبر عزیز خداصلی الله علیه وآله می‌فرماید: «أَكْثَرُ النَّاسِ قِيمَةً أَكْثَرُهُمْ عِلْما;

بیشترین مردم از نظر ارزش، بیشترین آنهاست از نظر دانش.»

تا جوان هستی دانش بجوی

پیامبر عزیز خداصلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

«مَنْ تَعَلَّمَ فِي شَبَابِهِ كَانَ بِمَنْزِلَةِ الرَّسْمِ فِي الْحَجَر;

هر کس در جوانی دانش بیاموزد، [از نظر پایداری] چون نقش روی سنگ است.»

برای دانش اندوزی قدم رنجه فرما!

پیامبر عزیز خداصلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

« اطْلُبُوا الْعِلْمَ وَ لَوْ بِالصِّين‏;

دانش بجویید; اگر چه در [راهی دور] چون چین باشد.»

آداب تعلیم و تعلم این است

پیامبر عزیز خداصلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

« لَيِّنُوا لِمَنْ تُعَلِّمُونَ وَ لِمَنْ تَتَعَلَّمُونَ مِنْه‏;

با کسی که به او دانش می‌آموزید (شاگرد) و کسی که از او دانش می‌آموزید (معلم) نرمخو باشید.»

فروتن باش، فروتن باش!

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«َ تَوَاضَعُوا لِمَنْ تُعَلِّمُونَهُ الْعِلْمَ وَ تَوَاضَعُوا لِمَنْ طَلَبْتُمْ مِنْهُ الْعِلْم‏;

در برابر کسی که به او دانش می‌آموزید (شاگرد) و کسی که از او دانش می‌جویید (معلم) فروتن باشید.»

اینها را نگو!

امام امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند:

«ِ لَا تَقُلْ مَا لَا تَعْلَمُ بَلْ لَا تَقُلْ كُلَّ مَا تَعْلَم‏;

آنچه را نمی دانی نگو، بلکه همه آنچه را هم می دانی نگو.»

نشانه‌های دانشمند اینهاست، اینهاست!

امام امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند:

«ُ يَا طَالِبَ الْعِلْم‏ إِنَّ لِلْعَالِمِ ثَلَاثَ عَلَامَاتٍ الْعِلْمَ وَ الْحِلْمَ وَ الصَّمْت‏;

ای جوینده دانش! برای دانشمند سه نشانه است: دانش و بردباری و سکوت.»

عالم کیست؟

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«َ مَنْ لَمْ يُصَدِّقْ فِعْلُهُ قَوْلَهُ فَلَيْسَ بِعَالِم‏;

هر آن کس که رفتارش گفتارش را تصدیق نکند، عالم نیست.»

چشم به اینان بدوز!

پیامبر عزیز خداصلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

«النظر الی وجه العالم عباده;

نگاه به سیمای دانشمند عبادت است.»

همنشین که باشیم؟

پیامبر عزیز خداصلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

«مُجَالَسَةُ الْعُلَمَاءِ عِبَادَة;

همنشینی با دانشوران عبادت است.»

دانشهای گوناگون اینها هستند

امام امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند:

« الْعُلُومُ أَرْبَعَةٌ الْفِقْهُ لِلْأَدْيَانِ وَ الطِّبُّ لِلْأَبْدَانِ وَ النَّحْوُ لِلِّسَانِ وَ النُّجُومُ لِمَعْرِفَةِ الْأَزْمَان‏;

دانشها چهارگونه‌اند: فقه برای [شناخت] دینها; پزشکی برای [بهبود] بدنها; نحو (دستور زبان) برای سخن گفتن و نجوم برای شناخت زمانها.»

برای دانش اندوزی چاپلوسی نیز رواست

پیامبر عزیز خداصلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

« لَيْسَ مِنْ أَخْلَاقِ الْمُؤْمِنِ الْمَلَقُ إِلَّا فِي طَلَبِ الْعِلْم‏;
چاپلوسی جز در جستجوی دانش از خوی مؤمن نیست.»

کلید دانش این است

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«إِنَّ هَذَا الْعِلْمَ عَلَيْهِ قُفْلٌ وَ مِفْتَاحُهُ الْمَسْأَلَة;

بر این دانش قفلی است که کلید آن، پرسش است.»

فیش برداری را فراموش نکن!

پیامبر عزیز خداصلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

« قَيِّدُوا الْعِلْمَ بِالْكِتَاب‏;

دانش را با نگارش در بند کشید.»

کتابخانه داشتن چیز خوبی است

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

« احْتَفِظُوا بِكُتُبِكُمْ فَإِنَّكُمْ سَوْفَ تَحْتَاجُونَ إِلَيْهَا;

کتابهای خود را نگهداری کنید، زیرا شما در آینده به آنها نیازمند می‌شوید.»

از دانش گلچین کنید!

پیامبر عزیز خداصلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

« الْعِلْمُ أَكْثَرُ مِنْ أَنْ يُحْصَى فَخُذْ مِنْ كُلِّ شَيْ‏ءٍ أَحْسَنَه‏;

دانش بیشتر از آن است که به شمارش در آید، پس از هر چیزی نیکوترین آن را برگیر.»

اگر توانی زبان عربی فراگیر!

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«تَعَلَّمُوا الْعَرَبِيَّةَ فَإِنَّهَا كَلَامُ اللَّهِ الَّذِي يُكَلِّمُ بِهِ خَلْقَه‏;

زبان عربی را فراگیرید، زیرا سخن خداست که به آن با آفریدگان خود سخن می‌گوید.»

تدریس را طول نده!

پیامبر عزیز خداصلی الله علیه وآله می‌فرمایند: حضرت خضرعلیه السلام به حضرت موسی علیه السلام گفتند:

«ُ يَا طَالِبَ الْعِلْمِ إِنَّ الْقَائِلَ أَقَلُّ مَلَالَةً مِنَ الْمُسْتَمِعِ فَلَا تُمِل‏ جُلَسَاءَكَ إِذَا حَدَّثْتَهُم‏;

ای جوینده دانش! آزردگی گوینده کمتر از شنونده است. پس آن هنگام که با همنشینان خود سخن می‌گویی، آنان را آزرده نکن.»

به کودکان این مطلب را بیاموزید!

امام امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند:

«عَلِّمُوا صِبْيَانَكُمْ مَا يَنْفَعُهُمُ اللَّهُ بِهِ لَا يَغْلِبُ عَلَيْهِمُ الْمُرْجِئَةُ بِرَأْيِهَا;

به کودکانتان چیزهایی بیاموزید که خداوند با آن چیزها سودشان می‌رساند تا مرجئه (منحرفان عقیدتی) با دیدگاهشان بر آنان چیره نشوند.»

می‌دانید دانش خود را از که می‌گیرید؟

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«ً فَانْظُرُوا عِلْمَكُمْ هَذَا عَمَّنْ تَأْخُذُونَه‏;

بنگرید این دانش خود را از که می‌گیرید.»

مقام ایرانیان در دانش اندوزی

پیامبر عزیز خداصلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

« لَوْ كَانَ الْعِلْمُ مَنُوطاً بِالثُّرَيَّا لَتَنَاوَلَهُ رِجَالٌ مِنْ فَارِس‏;

اگر دانش منوط به [رفتن به] ستاره ثریا باشد، مردمانی از ایران به آن دست می‌یابند.»

دانش را با اندیشیدن همراه کن

امام امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند:

«ِ أَلَا لَا خَيْرَ فِي عِلْمٍ لَيْسَ فِيهِ تَفَهُّم‏;

آگاه باشید! در دانشی که در آن اندیشیدن نباشد، خوبی نیست.»

به احترام معلم برپا!

امام امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند:

«قم عن مجلسك لأبيك ومعلّمك ولو كنت أمير;

از جای خود برای پدر و آموزگارت برخیز، اگر چه فرمانروا باشی.»

دانشمند را خدمتگزار باش!

امام امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند:

«اذا رایت عالما فکن له خادما;

هرگاه دانشمندی را دیدی، خدمتگزار او باش.»

گفت و گوی علمی بهتر از شب زنده داری است

امام باقرعلیه السلام می‌فرمایند:

«تَذَكُّرُ الْعِلْمِ سَاعَةً خَيْرٌ مِنْ قِيَامِ لَيْلَة;

یک ساعت گفت و گوی علمی بهتر از یک شب زنده داری است.»

از شاگردی کردن خجالت نکش!

امام امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند:

«لَا يَسْتَحِيَنَّ أَحَدٌ إِذَا لَمْ يَعْلَمِ الشَّيْ‏ءَ أَنْ يَتَعَلَّمَه‏;

هیچ کس شرم نکند هنگامی که چیزی را نمی‌داند، آن را بیاموزد.»

قله دانش کجا و تن آسودگی کجا!

امام امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند:

«لَا يُدْرَكُ الْعِلْمُ بِرَاحَةِ الْجِسْم‏;

دانش با تن آسودگی فراچنگ نمی‌آید.»

آری، افسردگی هرگز!

امام امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند:

« العالم الّذى لا يملّ من تعلّم العلم‏;

دانشمند کسی است که از فراگیری دانش به ستوه نمی‌آید.»

به شاگرد زور نگو اگر چه معلمی!

امام امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند:

« أَبْغَضُ الْعِبَادِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى الْعَالِمُ الْمُتَجَبِّر;

مبغوض‌ترین بندگان نزد خداوند پاک، دانشور زورگو است.»

گر نمی دانی نمی‌دانم بگو!

امام امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند:

« قَوْلُ لَا أَعْلَمُ نِصْفُ الْعِلْم‏;

" نمی‌دانم " گفتن نیمی از دانش است.»

به دانش خود مناز!

امام امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند:

«حَسْبُكَ مِنَ الْجَهْلِ أَنْ تُعْجَبَ بِعِلْمِك‏;

برای نادانی تو همین بس که به دانش خود بنازی.»

امان از حسادت و تحقیر!

امام باقرعلیه السلام می‌فرمایند:

«لَا يَكُونُ الْعَبْدُ عَالِماً حَتَّى لَا يَكُونَ حَاسِداً لِمَنْ فَوْقَهُ- وَ لَا مُحَقِّراً لِمَنْ دُونَه‏;

هیچ بنده‌ای به دانشوری نمی‌رسد، مگر آنکه به فراتر از خود رشک نورزد و فروتر از خویش را خرد نشمرد.»

من آنم که...

پیامبر عزیز خداصلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

«مَنْ قَالَ أَنَا عَالِمٌ فَهُوَ جَاهِل‏;

هر آن کس گفت: من دانایم، همو نادان است.»

از دیگران نیز تجربه علمی بیاموز!

پیامبر عزیز خداصلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

«أَعْلَمُ النَّاسِ مَنْ جَمَعَ عِلْمَ النَّاسِ إِلَى عِلْمِه‏;

داناترین مردم کسی است که دانش مردم را به دانش خویش افزون کند.»

بهترین و بدترین دانش اینهاست

امام امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند:

«خیر العلم ما اصلحت به رشادک وشره ما افسدت به معادک;

بهترین دانش آن است که به وسیله آن، هدایت خویش را بسامان کنی و بدترین دانش آن است که به وسیله آن، معاد خود را نابسامان کنی.»

یاری ستم پیشگان هرگز!

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ عَالِمٌ يَؤُمُّ سُلْطَاناً جَائِراً مُعِيناً لَهُ عَلَى جَوْرِه‏;

نفرین و نفرین باد بر آن دانشمندی که از شاه ستم پیشه‌ای پیروی می‌کند و بر ستمکاریش او را یاری می‌دهد.»

چرا نویسندگی را فراموش کرده‌ایم؟

پیامبر عزیز خداصلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

«المُؤمِنَ إذا ماتَ وَتَرَكَ وَرَقَةً واحِدَةً عَلَيها عِلمٌ، تَكونُ تِلكَ الوَرَقَةُ يَومَ القِيامَةِ سِتراً فيما بَينَهُ وَبَيَنَ النَّار;

مؤمن چون بمیرد و از خود برگه‌ای به جا بگذارد که روی آن دانشی باشد، این برگه روز رستاخیز میان او و آتش دوزخ پوششی می‌شود.»

فرجام نیک تعلیم و تعلم شهادت است

پیامبر عزیز خداصلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

«ُ إِذَا جَاءَ الْمَوْتُ طَالِبَ الْعِلْمِ وَ هُوَ عَلَى هَذِهِ الْحَالِ مَاتَ شَهِيدا;

هنگامی که مرگ جوینده دانش فراز آید و او بر همین حال جویندگی دانش باشد، شهید درگذشته است.»

پانویس

منبع: پایگاه اطلاع رسانی حوزه - تاریخ برداشت:94/11/12

بازگشت به تعلیم احکام اجتماعی