فرهنگ مصادیق:وفای به عهد (پیمان) و پیمان شکنی

وفای به عهد (پیمان) و پیمان شکنی

نام نویسنده: مرحوم آیه الله آقای حاج شیخ جواد تهرانی

قرآن کریم

(۱) ای کسانی که ایمان آورده‌اید به عهد و پیمانها وفا کنید.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ.

(۲) در اوصاف مؤمنین رستگار می‌فرماید: و کسانی که امانتها و پیمان خود را رعایت کننده‌اند.
قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ (الی ان قال تعالی) وَالَّذِينَ هُمْ لِأَمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَ.
.
(۳) به عهد و پیمان وفا کنید که البته به آن (در قیامت) بازخواست خواهید شد.
وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًا.

(۴) پس از آنکه در آیات اوّل سوره توبه به مشرکین معاهد که نقض عهد نموده بودند، اخبار و اعلام برائت و بیزاری از جانب خداوند و رسول می‌شود و فقط تا چهار ماه به آنان مهلت عدم تعرض داده می‌شود، می‌فرماید: مگر آن مشرکینی که با ایشان معاهده کردید؛ سپس آنها چیزی از شرایط عهدنامه را کم نکردند و احدی از دشمنان شما را بر ضرر شما کمک ننمودند؛ پس عهد آنان را تا آخر مدت معاهده، وفا و تمام کنید که (وفا به عهد در این مورد از تقوی است و) هر آینه خداوند متقین و پرهیزگاران را دوست می‌دارد.
إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئًا وَلَمْ يُظَاهِرُوا عَلَيْكُمْ أَحَدًا فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَى مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ.

(۵) دربارهٔ دسته‌ای از مؤمنین مکه که به مدینه هجرت ننموده بودند، می‌فرماید: اگر ایشان از شما (ساکنین مدینه) در دین طلب یاری کنند، پس بر شماست یاریشان کنید؛ مگر بر ضرر قومی (از کفار) که میان شما و ایشان عهد و پیمانی باشد (که در این صورت یاری کردن، حتی به مسلمین، جایز نیست) و خداوند به آنچه می‌کنید، بیناست.
وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ.

روایات

(۱) از امام صادق (علیه السلام): سه چیز است که خداوند برای احدی از مردم در آنها رخصتی قرار نداده است: اداء امانت به نیکوکار و بدکار، وفاء به عهد به نیکوکار و بدکار، نیکی به پدر و مادر چه نیکوکار باشند چه بدکار.
عن الصادق (علیه السلام): ثلاث لم یجعل الله لاحد من الناس فهین رخصه: اداء الامانه الی البر والفاخر، والوفاء بالعهد للبرو الفاجر، وبر الوالدین برین کانا او فاجرین.

(۲) امام باقر (علیه السلام): سه چیز است که خداوند در آنها رخصتی قرار نداده است: اداء امانت نسبت به نیکوکار و بدکار، وفاء به عهد نسبت به نیکوکار و بدکار، نیکی به پدر و مادر چه نیکوکار باشند و چه بدکار.
عن الباقر (علیه السلام): ثلاث لم یجعل الله فیهن رخصه: اداء الامانه للبر والفاجر، والوفاء بالعهد للبر والفاجر، وبر الوالدین برین کانا اوفاجرین.

وفای به وعده، و خلف وعده

در موضوع وفاء به پیمان، نسبت به هر کس که باشد، در اسلام اهمیت زیادی داده شده و از شکستن پیمان، منع شدید شده است.
وفاء به وعده؛ همچنانکه نزد عقلاء ممدوح و خلف آن مذموم است؛ در اسلام به وفاء آن ترغیب و تحریص و از خلف آن منع شده است.

قرآن کریم

(۱) ای کسانی که ایمان آورده‌اید چرا می‌گویید (و وعده می‌دهید) چیزی را که نمی‌کنید، این (عمل) که بگویید (و وعده بدهید) چیزی را که نمی‌کنید نزد خدا بسیار سخت مبغوض است.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ * كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ.

روایات

(۱) از امام صادق (علیه السلام): وعده مؤمن به برادر ایمانیش، نذری است که کفاره‌ای بر آن نیست (یعنی اگر خلف کند، با هیچ کفاره‌ای جبران آن، نتواند کرد) پس هر که خلف وعده کند، در واقع به خلق با خدا شروع کرده و به بغض شدید او دچار شده و این است قول خداوند متعال که فرموده: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ * كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ.
عده المؤمن اخاه نذر لاکفاره له فمن اخلف فبخلف الله بدء ولمقته تعرض وذلک قوله تعالی «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ * كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ»

(۲) از امیرالمؤمنین علی (علیه السلام): خلف وعده موجب شدت بغض است نزد خداوند و مردم، خداوند متعال فرموده: كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ.
الخلف یوجب المقت عندالله الناس، قال الله تعالی: كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ.

(۳) از رسول خدا (صلی الله علیه و اله و سلم): هر که به خدا و روز آخرت ایمان آورد، هر گاه وعده کند باید وفاء کند.
من کان یؤمن بالله والیوم الاخر فلیف اذا وعده.

(۴) از رسول خدا (صلی الله علیه و اله و سلم): سه (حالت) است که در هر کس باشد منافق است گرچه روزه بگیرد و نماز بخواند و به گمان خود مسلمان باشد: کسی که چون امین قرار داده شود، خیانت کند؛ و چون خبر دهد، دروغ گوید؛ و چون وعده دهد، خلف کند.
ثلاث من کن فیه کان منافقاً وان صام وصلی وزعم انه مسلم: من اذا ائتمن خان، واذا حدث کذب، واذا وعد اخلف.

(۵) از امام صادق (علیه السلام): مؤمن برادر مؤمن و چشم او و راهنمای اوست، خیانت و ستم و خدعه و خلف وعده به او نمی‌کند.
المومن اخ المومن عینه ودلیله لایخونه ولایظلمه ولایغشه ولایعده عده فیخلفه.

(۶) از رسول خدا (صلی الله علیه و اله و سلم): کسی که با مردم معامله کند و به آنان ظلم نکند، و سخن با مردم گوید و دروغ نگوید، و وعده به آنان دهد و خلف نکند؛ از کسانی است که مروتش کامل و عدالتش ظاهر و اخوتش واجب و غیبتش حرام شده است.
من عامل الناس فلم یظلمهم وحدثهم فلم یکذبهم ووعدهم فلم یخلفهم فهو ممن کملت مروته وظهرت عدالته ووجبت اخوتهه وحرمت غیبته.

عدالت و ظلم

اسلام مردمان را به عدالت و داد، دعوت و امر می‌کند و از بی عدالتی و ستم به شدت نهی می‌نماید.

قرآن کریم

(۱) به راستی خدا به عدالت و (بلکه) به احسان و تفضل بر دیگران و عطاء به خویشان امر و از کار بسیار زشت و منکر و تجاوز به مردم نهی می‌کند. خدا شما را پند می‌دهد شاید متذکر شوید.
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ.

(۲) ای کسانی که ایمان آورده‌اید اگر معامله‌ای کردید به ذمه و دین برای مدت معینی، آن را بنویسید و باید میانه شما نویسنده‌ای آن را به درستی و دادگری بنویسد (تا این که می‌فرماید:) و اگر مدیون، سفیه یا ضعیف (در فهم و علم) باشد و یا (به جهت مانع دیگری؛ چون، گنگی و یا اشتغال به کار لازمی) نتواند املاء کند، از جانب او، ولی باید به درستی و عدالت، دین را بر نویسنده املاء کند.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ (الی ان قال تعالی) فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ (الآیه).

(۳) به راستی خداوند به شما امر می‌کند که امانات را به اهلش ادا کنید و نیز امر می‌کند که چون بین مردم حکومت می‌کنید به عدالت حکم نمایید. مسلماً خداوند شما را به خوب چیزی پند می‌دهد، خداوند شنوای بیناست.
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا.

(۴) ای کسانی که ایمان آورده‌اید پیوسته به عدالت قیام کنید و برای (رضای) خدا شهادت دهید، گرچه آن شهادت به ضرر خودتان یا ضرر پدر و مادر یا خویشانتان باشد، خواه طرف غنی باشد یا فقر، پس خدا نسبت به غنی و فقر (و رعایت مصلحت آنها) از شما سزاوارتر است، پس هوای نفس را پیروی نکنید که از حق عدول کنید، و اگر زبان خود را (در ادای شهادت) بگردانید یا از حق کناره جویید، البته خدا به آنچه می‌کنید، آگاه است.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا.

(۵) ای کسانی که ایمان آورده‌اید، پیوسته ایستادگی برای (رضای) خدا و گواهان به عدالت باشید و دشمنی با قومی شما را بر آن ندارد که عدالت نکنید، عدالت کنید که عدالت به تقوی نزدیک تر است و از خدا بپرهیزید که خدا به آنچه می‌کنید آگاه است.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ.
(۶) و اگر دو گروه از مؤمنین با یکدیگر جنگ کنند بین آنها اصلاح کنید؛ اگر یکی از این دو گروه بر دیگری تجاوز و ستم کند با آنان که ستم می‌کنند، جنگ کنید تا به سوی فرمان خدا برگردند پس اگر برگشتند، با عدالت بین ایشان را اصلاح کنید و (در همه امور) عدالت کنید که خداوند عادلان را دوست می‌دارد.
وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ.

(۷) و تمام دهید پیمانه و میزان را به عدالت، تکلیف نمی‌کنیم نفسی را مگر به قدر طاقتش، چون سخن گویید، عدالت کنید (و جانبداری نکنید) هر چند آن کس که دربارهٔ او سخن می‌گویید، با شما صاحب قرابت و خویشی باشد.
وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى.

(۸) بر نیکوکاری و پرهیزکاری به یکدیگر کمک کنید، و بر گناه و ستم به یکدیگر کمک نکنید.
تَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ.

(۹) هر که از شما (مردم) ستم کند، به او عذاب بزرگی می‌چشانیم.
وَمَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ نُذِقْهُ عَذَابًا كَبِيرًا.

(۱۰) تمایل (یا تکیه و اعتماد) نکنید به کسانی که ستم کرده‌اند، که به شما آتش برسد، و برای شما غیر از خدا دوستانی (یارانی) نخواهد بود، پس کمک و یاری نخواهید شد.
وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ.

روایات

(۱) از امام صادق (علیه السلام): از شیعیان ما نیست کسی که به مردم ستم می‌کند.
لیس من شیعتنا من یظلم الناس.

(۲) از علی (علیه السلام): دشمن ستمگر و یاور ستمدیده باشید.
عن علی (علیه السلام): کونا للظالم خصماً وللمظلوم عوناً.

(۳) از پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم): حقاً شری که کیفرش سریعتر (از کیفر سایر شرور و معاصی) می‌باشد، ستم و تعدّی است.
ان اعجل الشر عقوبه البغی.

(۴) از امام باقر (علیه السلام): تاریکیهای رستخیز، همان ستم‌های دنیاست.
الظلم فی الدنیا هو الظلمات فی الاخره.

(۵) از پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم): بهترین مردم کسی است که مردم از او منتفع شوند، و بدترین مردم کسی است که مردم از او آزار بینند، و بدتر از او کسی است که مردم او را از ترس بدی و شر او اکرام کنند.
خیر الناس من انتفع به الناس وشر الناس من تأذی به الناس وشر من ذلک من اکرمه الناس اتقاء شره.

(۶) از پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم): کسی که همراه با ستمکاری برای کمک به او برود؛ با آنکه می‌داند او ستمکار است، از ایمان خارج شده است.
من مشی مع ظالم لیعینه وهو یعلم انه ظالم فقد خرج من الایمان.
(۷) از پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم): کسی که اذیت کند با ایمانی را، خدا او را اذیت کند، و کسی که اندوهناک کند با ایمانی را، خدا او را اندوهناک کند.
من آذی مومناً آذاه الله ومن احزنه احزنه الله. الخبر.

(۸) از علی (علیه السلام): کسی که ستم کند، ستمش او را هلاک می‌کند. کسی که ستم کند، کار خود را فاسد کرده است. کسی که بر بندگان خدا ستم کند، علاوه بر بندگان (ستم دیده)، خدا هم دشمن او خواهد بود، و کسی که خدا خصم او شود، حجت او را باطل کند (عذر او را نپذیرد) و او را در دنیا و آخرت عذاب فرماید. از ستم دوری کنید که ستم بزرگترین جرمها و گناهان است. ستم شخص در دنیا، سرنوشت و نمودار بدبختی اوست در آخرت.
من جار، اهلکه جوره من ظلم، افسد امره من ظلم عبادالله، کان الله خصمه دون عباده، ومن یکن الله خصمه، یدحض حجته ویعذبه فی دنیا ومعاده ابعدوا عن الظلم فانه اعظم الجرائم واکبر الماثم ظلم المرء فی الدنیا عنوان شقائه فی الاخره.

پانویس

منبع: مرکزاطلاع رسانی غدیر - تاریخ برداشت: 94/12/09

بازگشت به پیمان شکنی با کفار