فرهنگ مصادیق:نذر و عهد و قسم - تبیان زنجان

نذر و عهد و قسم - تبیان زنجان

انجام برخی امور، به حسب حکم اولی، مباح، یا مستحب است، ولی با تعلق نذر و عهد و قسم به آن، حکم وجوب پیدا می‌کند، به نحوی که مخالفت نمودن با آن، مستلزم پرداخت نوعی جریمه، به نام کفاره می‌شود. این حقیقت فقهی، ریشه در قرآن و سنت دارد و مورد وفاق همه مذاهب اسلامی است.
قرآن کریم ضمن برشمردن وظایف و تکالیف مربوط به حجاج بیت‌الله، می‌فرماید: «ولیوفوا نذورهم» و در تمجید و ستایش از صاحبان خرد (اولوا الالباب) می‌فرماید: «الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلَا يَنْقُضُونَ الْمِيثَاقَ» و در جای دیگر نیکان و ابرار را می‌ستاید و در ترسیم ویژگی‌های برجسته آن‌ها می‌فرماید: «يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيَخَافُونَ يَوْمًا كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيرًا».
در آیه دیگری اهمیت وفا نمودن به عهد و قسم را مورد تأکید قرار می‌دهد ومی‌فرماید:
وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ وَلَا تَنْقُضُوا الْأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ.
روایات در این زمینه بسیار فراوان است. در بیش‌تر کتب فقهی نیز از این سه عنوان بحث شده‌است و در آن‌ها مباحثی، مانند معنای قسم، اقسام آن، شرایط قسم خورنده، متعلق قسم، کفاره حنث قسم، معنا و مفهوم نذر، کیفیت ادای صیغه نذر، شرایط نذر کننده، متعلق نذر و رجحان داشتن آن، کفاره مخالفت با نذر، مفهوم عهد، صیغه عقد، متعلق عهد و احکام ثانویه مربوط به آن مطرح شده‌است.
نکته‌ای که نباید از نظر دور داشت این است که گرچه بی‌تردید، نذر و عهد و قسم، هر سه از عناوین ثانویه هستند، ولی ممکن است بگوییم عروض این عناوین بر امور، موجب دگرگونی در احکام اولیه آن‌ها نمی‌شود، مثلاً اگر کسی نذر یا عهد نمود عمره مستحبی انجام دهد یا به انجام دادن آن سوگند خورد، چنین نیست که حکم استحبابی عمره، مبدل به وجوب شود، بلکه آن بر استحباب خود باقی است، تنها چیزی که در این‌جا واجب شده، وفای به نذر یا عهد یا قسم است، به دلیل این‌که در آیات بالا نیز آن‌چه مورد انشا یا اخبار است، وفای به نذر و مانند آن است. بله ممکن است از برخی روایات، خلاف این معنا استفاده شود، مانند روایت زیر از سعید بن‌عبدالله اعرج:
سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ يَحْلِفُ بِالْمَشْيِ إِلَى بَيْتِ اللَّهِ وَ يُحْرِمُ بِحَجَّةٍ وَ الْهَدْيِ فَقَالَ مَا جَعَلَ لِلَّهِ فَهُوَ وَاجِبٌ عَلَيْه‏.
از امام صادق‌علیه‌السلام- در مورد مردی پرسیدم که قسم می‌خورد پیاده به خانه خدا رود و برای حج، محرم شود و قربانی کند، حضرت فرمود: هر آن‌چه را که برای خدا نذر کند، بر او واجب است.
زیرا ظاهر آن، وجوب مشی به طرف خانه خدا و احرام و هدی است، ولی روشن است که این ظهوری است بدوی و می‌توان گفت: مقصود از آن به قرینه آیات مزبور و روایات دیگر، وجوب وفا به چنین سوگندی است.
البته چنان‌که گذشت، عدم دگرگونی در احکام اولیه‌ای، مانند استحباب عمره، پس از عروض عناوینی، مانند نذر و عهد، هیچ‌گونه منافاتی با ثانویت این عناوین ندارد؛ زیرا گرچه انجام عمره در این فرض، به حسب حکم اولی مستحب است، ولی انجام آن به عنوان وفای به نذر، واجب خواهد بود.
چنین سخنی دربارهٔ عناوینی، مانند «اطاعت از پدر» نیز صادق است؛ از باب مثال خواندن نماز شب، به حسب حکم اولی مستحب است و امر پدر به آن نیز موجب وجوب آن نمی‌شود، بله انجام آن به عنوان اطاعت از پدر، واجب خواهد بود؛ یعنی آن‌چه در حقیقت واجب است «اطاعت از پدر» است منتها تحقق این اطاعت در ضمن انجام یک عمل مستحبی است و دقیقاً روی همین جهت است که فرزند نیز نماز شب را به عنوان یک نماز مستحب می‌خواند، گرچه به قصد اطاعت از پدر که به حسب فرض، واجب است.

پانویس

منبع: سایت تبیان زنجان - تاریخ برداشت: 95/06/01

بازگشت به پرداخت کفاره نقض قسم