فرهنگ مصادیق:نبش قبر در چه مواردی جایز است؟
مقدمه
به گزارش خبرنگار حوزه قرآن و عترت گروه فرهنگی باشگاه خبرنگاران جوان؛ اسلام دینی کامل و جامع است که تمام نیازهای مادی و معنوی انسان را از لحظه تولد تا مرگ و حتی بعد از آن پاسخ میدهد. یکی از شاخههای احکام اسلامی مسائل مربوط به اموات و مردگان است که از چگونگی دفن میت گرفته تا نحوه رفتار با جسد و نبش قبر را شامل میشود.
در احکام اسلامی بر حفظ حرمت و شأن اموات مسلمان از زن و مرد گرفته تا کودک و حتی افراد دیوانه تاکید بسیاری شده است، از این رو شکافتن و نبش قبر که موجب نمایان شدن جسد متلاشی شده میت میشود، اهانت و هتک حرمت به وی تلقی شده و بنابر اجماع فقها حرام و ممنوع است.
شایان ذکر است که مراجع عظام تقلید در خصوص چگونگی و جزئیات نبش قبر دیدگاههای متفاوتی دارند و برخی از فقها شکافتن قبر و بیرون آوردن میت از آن را در شرایطی مجاز دانستهاند که در ادامه این گزارش مشروح استفتائات آنان را با هم میخوانیم.
آیتالله خامنهای:
نبش قبر جایز نیست مگر آنکه بدن تبدیل به خاک شده باشد.
تخریب قبور مومنین و نبش آنها جایز نیست، حتی اگر برای تعریض کوچهها باشد، و در صورت وقوع نبش قبر و آشکار شدن بدن میّت مسلمان یا استخوانهای آن که هنوز پوسیده نشدهاند، واجب است دوباره دفن شوند.
سؤال: نبش قبر و انتقال اجساد چه حکمی دارد؟
جواب: نبش قبر برای نقل به غیر مشاهد مشرفه جایز نیست و برای نقل به مشاهد مشرفه نیز اگر میت وصیت نکرده باشد اشکال دارد؛ اما اگر وصیت کرده باشد که او را در مشاهد مشرفه دفن کنند و از روی فراموشی یا جهل به وصیت و یا مخالفت با آن در جای دیگر دفن شده باشد، میتوانند نبش کنند و او را به مشاهد مشرفه انتقال دهند، البته در صورتی که بدن تغییر نیافته باشد و تا وقت دفن نیز به گونهای تغییر نکند که موجب هتک میت و ایذاء زندهها باشد.
سؤال: بیرون آوردن جنازه میت با توجه به مدت مدیدی که از دفن آن میگذرد و انتقال آن به قبرستان دیگر چه حکمی دارد؟ س۲: امکان دارد از محل قبرستان خاکبرداری شود و در اثر خاکبرداری اجساد و بقایای آنها نمایان گردند، در این صورت حکم شرعی چیست؟
جواب: نبش قبر و بیرون آوردن اجساد، جایز نمیباشد مگر آن که خود قبور با حفر اطراف آن و بتونریزی بدون آنکه مستلزم نبش قبر شود، منتقل گردد و در صورت خاکبرداری و رؤیت جسد باید فوراً دفن شود.
آیتالله وحید خراسانی:
شکافتن قبر در چند مورد حرام نیست.
اوّل آن که میّت در زمین غصبی دفن شده باشد و مالک زمین راضی نشود که در آن جا بماند.
دوم آن که کفن یا چیز دیگری که با میّت دفن شده غصبی باشد و صاحب آن راضی نشود که در قبر بماند.
و همچنین است اگر چیزی از مال خود میّت که به ورثه او رسیده با او دفن شده باشد و ورثه او راضی نشوند که آن چیز در قبر بماند مگر در صورتی که آن چیز مال کمی باشد ، که در این صورت نبش قبر محلّ اشکال است.
سوم آن که شکافتن قبر موجب هتک حرمت نباشد و میّت بی غسل یا بی کفن دفن شده باشد ، یا بفهمند غسلش باطل بوده ، یا به غیر از دستور شرع کفن شده ، یا در قبر او را رو به قبله نگذاشتهاند.
چهارم آن که برای ثابت شدن حقّی که اهم از حرمت میّت است ، بخواهند بدن میّت را ببینند.
پنجم آن که میّت را در جایی که بی احترامی به اوست ، مثل قبرستان کفّار یا جایی که کثافت و خاکروبه میریزند ، دفن کرده باشند.
ششم آن که برای یک مطلب شرعی که اهمّیت آن از شکافتن قبر بیشتر است قبر را بشکافند ، مثلا بخواهند بچّه زندهای را از شکم زن بارداری که دفنش کردهاند بیرون آورند.
هفتم آن که بترسند درندهای بدن میّت را پاره کند ، یا سیل او را ببرد ، یا دشمن بیرون آورد.
هشتم آن که قسمتی از بدن میّت را که با او دفن نشده بخواهند دفن کنند ، ولی احتیاط واجب آن است که آن قسمت از بدن را طوری در قبر بگذارند که بدن میّت دیده نشود.
آیتالله سیستانی:
نبش قبر جایز نسیت مگر اینکه مرده کاملا متلاشی شده باشد.
آیتالله مکارم شیرازی:
نبش قبر مسلمان یعنی شکافتن قبر او حرام است، هر چند طفل یا دیوانه باشد.
منظور از نبش قبر آن است که آن را طوری بشکافند که آثار بدن میّت ظاهر شود و اگر بدن ظاهر نشود اشکال ندارد. مگر این که موجب هتک و بی احترامی باشد.
نبش قبر مسلمان در چند مورد حرام نیست:
۱. در صورتی که میّت در زمین غصبی دفن شده باشد و مالک زمین راضی نشود، همچنین اگر کفن یا چیز دیگری که با میّت دفن شده غصبی باشد، یا چیزی از اموال میّت که به ورثه تعلّق دارد با او دفن شده باشد و ورثه راضی نشوند که آن چیز در قبر بماند (مانند انگشتر یا زینت آلات قیمتی) حتّی اگر راضی شوند و ماندن آن در قبر اسراف باشد باید آن را بیرون آورند، امّا اگر میّت وصیّت کرده که دعا یا انگشتری را مثلاً با او دفن کنند در صورتی که وصیّت او بیش ازثلثنباشد و اسراف محسوب نشود نمیتوانند قبر را بشکافند.
۲. در صورتی که برای اثبات حقّی لازم باشد بدن میّت را ببینند.
۳. در موردی که میّت را در جایی دفن کردهاند که نسبت به او بی احترامی است، مانند قبرستان کفّار، یا جایی که کثافات میریزند.
۴. برای انجام یک مطلب شرعی که اهمّیّت آن از شکافتن قبر بیشتر است، مثل این که بخواهند بچه زندهای را از شکم زن حامله بیرون آورند (البتّه معلوم است بچّه مدّت کمی بعد از مادر ممکن است زنده بماند).
۵. در جایی که بترسند درندهای به بدن میّت آسیب برساند، یا دشمن آن را بیرون آورد.
۶. در موردی که قسمتی از بدن میّت با او دفن نشده و بخواهند دفن کنند، ولی احتیاط واجب آن است که آن قسمت را طوری دفن کنند که بدن میّت ظاهر نشود.
آیتالله بهجت:
نبش قبر مسلمان، یعنی شکافتن قبر او، اگرچه طفل یا دیوانه باشد حرام است، ولی اگر بدنش از بین رفته و خاک شده باشد اشکال ندارد.
فرمودهاند شکافتن قبر در چند مورد جایز است:
۱ـ میّت در زمین غصبی دفن شده باشد و مالک زمین راضی نشود که در آنجا بماند.
۲ـ کفن یا چیز دیگری که با میّت دفن شده غصبی باشد و صاحب آن راضی نشود که در قبر بماند. و همچنین است اگر چیز گرانبهایی با او دفن شود و بدون نبش قبر نشود آن را بیرون آورد.
۳ـ میّت بدون غسل یا کفن یا حنوط دفن شده باشد، یا بفهمند غسلش باطل بوده، یا به غیر دستور شرع کفن شده، یا در قبر او را رو به قبله نگذاشتهاند. ولی احوط این است که اگر موجب هتک و بیاحترامی میّت شود نبش قبر نشود و اگر برهنه دفن شده باید ملاحظه کنند که کفن کردن مهمتر است یا نبش قبر نکردن، و هر کدام برای میّت اهمیت بیشتری دارد رعایت نمایند.
۴ـ بترسند درندهای بدن میّت را پاره کند، یا سیل او را ببرد، یا دشمن بیرون آورد، یا بخواهند میّت را به مشاهد مشرّفه منتقل کنند، اگرچه وصیّت به این مطلب نکرده باشد، بنابر اظهر.
در پایان باید گفت نبش قبر علاوه بر آنکه توسط علماء دینی ممنوع و حرام شمرده شده، طبق ماده ۶۳۴ قانون مجازات اسلامی جرم تلقی گردیده و «هر کس بدون مجوز مشروع نبش قبر نماید به مجازات حبس از سه ماه و یک روز تا یکسال محکوم میشود» که البته این قانون نیز برای حفظ شأن و حرمت مؤمنان پس از مرگ ایجاد شده است.
