کتابخانه:موسیقی از دیدگاه قرآن و حدیث
 | |
| نویسنده |
دکتر محمد بیستونی گروه تحقیق: مریم حسین مردی، مهسان حسین مردی، اشرف سرشار |
|---|---|
| زبان | فارسی |
| ناشر | بیان جوان |
| محل انتشارات | قم |
| تاریخ نشر | ۱۳۸۵ |
| شابک | ۹۶۴-۸۳۹۹-۵۲-۲ |
| دانلود | |
محتویات
- ۱ مقدمه
- ۲ تعاریف
- ۳ سابقه موسیقی در ایران
- ۴ موسیقی از نظر اسلام
- ۵ غِناء و موسیقی از دیدگاه قرآن کریم
- ۶ غِناء و موسیقی از دیدگاه روایات
- ۷ نکته هایی از آیات و روایات درباره موسیقی
- ۸ عواقب موسیقی غیرمجاز در بعضی از احادیث
- ۹ اثرات موسیقی
- ۱۰ انجمن کاربرد موسیقی در سلامت جسم و روان
- ۱۱ موسیقی های غیرمجاز
- ۱۲ فلسفه تحریم غِناء
- ۱۳ تحریم غِناء
- ۱۴ هدف از رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله
- ۱۵ عواقب اخروی غِناء
- ۱۶ خرید و فروش و کسب با وسایل لهو
- ۱۷ ثواب پرهیز از غِناء
- ۱۸ فتاوا و نظر علما
- ۱۸.۱ فتاوای مراجع تقلید در مورد غِناء و موسیقی
- ۱۸.۲ نظر رهبر فرزانه درباره موسیقی اصیل ایرانی و سنتی و کلاسیک
- ۱۸.۳ فتاوای مراجع عظیم الشأن درباره فرق غِناء و موسیقی
- ۱۸.۴ نظرات علاّمه جعفری (ره)
- ۱۸.۵ استفتائاتی درباره پخش موسیقی از صدا و سیما
- ۱۸.۶ فلسفه و مرز حرمت موسیقی از دیدگاه مقام معظم رهبری
- ۱۸.۷ معنای لهو از نظر حضرت آیة اللّه خامنه ای
- ۱۸.۸ فتاوای مراجع در مورد موسیقی های وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
- ۱۸.۹ نظر مراجع تقلید درباره تشویق موسیقی دانان
- ۱۹ حکم صریح موسیقی در فقه اسلامی چیست؟
- ۲۰ ضررهای موسیقی
- ۲۱ علّت حرام بودن موسیقی و رقص
- ۲۲ تقاضای ممنوعیّت موسیقی در غرب
- ۲۳ نظر خواننده مشهور ایتالیایی درباره موسیقی
- ۲۴ فهرست منابع
- ۲۵ پانویس
مقدمه
اَلاِْهْداءِ
اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَْئِمَّةِ التِّسْعَةِ الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةَ اللّهِ فِی الاَْرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ الاَْنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِ الظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ، الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ الاَْوْلِیاءَ و َیا مُذِلَ الاَْعْداءِ اَیُّهَا السَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَْرْضِ وَ السَّماءِ قَدْ مَسَّنا وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ
متن تأییدیه حضرت آیت اللّه خزعلی مفسّر و حافظ کل قرآن کریم
بسم اللّه الرحمن الرحیم
هر زمانی را زبانی است یعنی در بستر زمان خواسته هایی نو نو پدید میآید که مردم آن دوران خواهان آنند. با وسائل صنعتی و رسانه های بی سابقه خواستهها مضاعف میشود و امروز با اختلاف تمدنها و اثرگذاری هریک در دیگری آرمان های گوناگون و خواسته های متنوع ظهور مییابد بر متفکران دوران و افراد دلسوز خودساخته در برابر این هنجارها فرض است تا کمر خدمت را محکم ببندند و این خلأ را پر کنند همان گونه که علامه امینی با الغدیرش و علامه طباطبایی با المیزانش. در این میان نسل جوان را باید دست گرفت و بر سر سفره این پژوهشگران نشاند و رشد داد. جناب آقای دکتر محمد بیستونی رئیس هیئت مدیره مؤسسه قرآنی تفسیر جوان به فضل الهی این کار را بعهده گرفته و آثار ارزشمند مفسران را با زبانی ساده و بیانی شیرین، پیراسته از تعقیدات در اختیار نسل جوان قرار داده علاوه بر این آنان را به نوشتن کتابی در موضوعی که منابع را در اختیارشان قرار داده دعوت میکند. از مؤسسه مذکور دیدار کوتاهی داشتیم، از کار و پشتکار و هدفمند بودن آثارشان اعجاب و تحسینم شعله ور شد، از خداوند منان افاضه بیشتر و توفیق افزونی برایشان خواستارم. به امید آنکه در مراحل غیر تفسیری هم از معارف اسلامی درهای وسیعی به رویشان گشاده شود.
آمین رب العالمین.
۲۱ ربیع الثانی ۱۴۲۵
۲۱ خرداد ۱۳۸۳
ابوالقاسم خزعلی
بحث موسیقی و ابعاد مختلف آن همواره به عنوان یکی از موضوعات مورد علاقه برای جوانان عزیز مطرح بوده و برداشت های سلیقهای و گوناگون پیرامون آنها منشأ گفتگوها و جدل های مختلفی در عرصه فردی و اجتماعی میباشد. لذا مؤسسه قرآنی تفسیر جوان موضوع یکی از «۱۰۰۰ عنوان» انتخابی خود را برای «تحقیقات تخصصی کاربردی از قرآن و احادیث» موضوع موسیقی قرار داد و همچون سایر موضوعات کاربردی، گروهی از جوانان علاقمند را به عنوان محقق در این راستا انتخاب نموده که حاصل کار آنها پس از اصلاح و تکمیل هم اکنون در معرض مطالعه شما میباشد.
ضمن تشکر از خانمها مریم و مهسان حسین مردی و اشرف سرشار لازم است نکاتی را در ارتباط با این اثر تحقیقی متذکر شوم:
۱ قبل از مطالعه کل کتاب از هرگونه پیش داوری و نتیجه گیری درباره هریک از مباحث طرح شده اجتناب فرمایید.
۲ طرح مباحثی همچون موسیقی درمانی و کاربرد موسیقی در بیماری های روانی، الزاما به معنای تأیید مطلق مطالب نقل شده از منابع علمی نبوده، بلکه رعایت ضوابط و خط قرمزهای شرعی در این رابطه نیز ضروری است. ضمنا حدود و ضوابط دینی مرتبط با این مباحث در فصل های دیگر کتاب تصریح شده است.
۳ جمع بندی و نتیجه گیری از بحث در قالب نظریه شهید بزرگوار حضرت آیة اللّه دکتر بهشتی(رحمة اللّه علیه) قابل حصول میباشد. این نظریه از صفحه ۱۷ تا ۲۹ درج شده است و چکیده آن در صفحه ۲۵ منعکس میباشد.
۴ اینجانب شش سال قبل استفتائاتی را از مراجع تقلید عظام درباره موسیقی با طرح سؤالات جزیی و مصداقی مطرح نموده و پاسخ های جامع و کاربردی دریافت نمودم که مجموعه یادشده به ضمیمه استفتایی که قبل از ماه مبارک رمضان سال جاری به صورت حضوری از محضر حضرت آیة اللّه العظمی سیستانی در نجف اشرف داشتم، در این کتاب درج شده است.
توجه به نکات ظریف و دقیق طرح شده در لابلای سؤالات و پاسخها را به خوانندگان عزیز توصیه میکنم.
امیدوارم این قبیل تلاش های تحقیقاتی با محوریت قرآن و حدیث ذخیره جاودان و کارساز برای عالم قبر، برزخ و آخرت همگی باشد.
التماس دعای مخصوص
دکتر محمد بیستونی
تهران بهمن ماه ۱۳۸۴ (محرم الحرام 1427)
تعاریف
تعریف موسیقی
فرهنگ معین میگوید:
موسیقی (music) کلمهای است یونانی که با کمی تغییرات وارد لغت عرب شده است و به فن ترکیب صداها به نحوی که به گوش خوشایند باشد موسیقی گویند. [۱]
قدماء در تعریف موسیقی گویند:
به شناخت آوازهای خوش و دانستن آن چیزی که به وسیله آن آوازهای خوش با هم ترکیب و پیوند پیدا میکند و کامل میگردد موسیقی گویند.
مرحوم دهخدا در تعریف موسیقی میگوید:
علم نغمات علمی است که بدان احوال نغمات و ازمنه آن توان دانست [۲]و باز ایشان میگوید:
… اِنَّ المُوسیقی هِیَ الْغِناء … [۳] موسیقی همان غِناست.[۴]
الف فرانسوی = masipue
ب لاتینی = musica
ج انگلیسی = music د آلمانی = music
تعریف غِناء
فقهای عالیقدر در تعریف غِناء میفرمایند:
«مَدُّ الصَّوْتِ الْمُشْتَمِلِ عَلَی التَّرْجیعِ الْمُطْرِبِ»
غِناء عبارت است از کشیدن و چرخاندن صدا در حلق به حالتی که مناسب مجالس لهو و باطل (مطرب) باشد. [۵]
نیز فرمودهاند: غِناء کشیدن صدا و پیچش دادن به آن است به طوری که مناسب با مجالس لهو و محافل اُنْس و طرب و موافق با وسایل لهو و لعب باشد. و خواندن بدین گونه و گوش دادن به آن و کسب درآمد به وسیله آن حرام است و فرقی نمیکند که همراه با وسایل لهو خوانده شود یا نه و در باطل استعمال شود یا نه، در قرآن یا دعا یا مرثیه یا شعر. [۶]
معنای مُطْرِب
«خِفَّةٌ یَعْتَرِی الاِْنْسانَ لِشِدَّةِ حُزْنٍ أَوْ سُرُورٍ»
مطرب عبارت است از: خفّت، سبکی و سستی که به خاطر غم یا شادی زیاد در انسان به وسیله غِناء ایجاد میشود. [۷]
به فیض کاشانی (ره) و خراسانی (ره) نسبت دادهاند که این دو بزرگوار منکر حرمت غِناء شدهاند. امام خمینی (ره) در این مورد میفرماید:
این نسبت بر خلاف ظاهر کلام این دو بزرگوار است. بلکه ظاهر کلامشان این است که غِناء دو قسم است:
غِنای حقّ و غِنای باطل. غِنای حقّ در مورد اشعاری است که ذکر بهشت و جهنّم و تشویق مردم به آخرت را دربردارد. غِنای باطل همان چیزی است که در مجالس اهل لهو و باطل مثل مجالس بنی امیّه و بنی عباس بوده است. و سخن مرحوم فیض و مرحوم خراسانی ثابت نشده است که بر خلاف اجماع یا مذهب باشد. [۸]
فرق غِناء و موسیقی
بعضی گمان میکنند که غِناء و موسیقی با هم فرق میکند بر همین اساس میگویند: آنچه را که اسلام حرام کرده است غِناء میباشد ولی موسیقی اشکال ندارد و اینک به نظر اهل فن توجه فرمایید.
سابقه موسیقی در ایران
علامه شهید مطهری (ره) میفرماید:
غِناء و موسیقی در ایران سابقه طولانی دارد. بعد به نقل از کتاب تاریخ ایران میگوید: (بهرام گور از هند دوازده هزار رامشگر و نوازنده درآورد).[۹]
بعد به نقل از کتاب فجر اسلام میگوید:
(بهرام دستور داد مردم نصف روز کار کنند و نیمی دیگر را به عیش و عشرت بگذرانند، باده بنوشند و نوای موسیقی بنوازند. از این رو مقام آوازه خوانان اوج یافت. روزی بر گروهی عبور کرد که مینوشیدند ولی نمینواختند. پرسید: کو آوازه خوان؟ جواب دادند: میخواستیم از وجودشان استفاده کنیم. اما هزینهشان به واسطه کمیابی زیاد است بهرام نامهای به پادشاه هند نوشت و رامشگر (خواننده، نوازنده) خواست دوازده هزار رامشگر از هند آمدند و بهرام آنها را به شهرهای ایران تقسیم نمود). [۱۰]
بعد میافزاید: عرب با موسیقی و غِناء جز به صورت بسیط و ساده اش آشنا نبود، پس از امتزاج با ایرانیان، لهو و غِناء به سرعت انتشار یافت … برعکس ائمه اهل بیت علیهم السلام شدید مخالفت کردند که در فقه و حدیث منعکس است. [۱۱]
مرحوم دهخدا در لغت نامه اش میگوید:
موسیقی از ایران به عرب نقل شد و از آنجا به زمان حَکَم بن هِشام به توسط زرقون (زرگون) و عیون به اندلس و از اندلس به دیگر قسمت های اروپا. [۱۲]
موسیقی از نظر اسلام
در آیات قرآن کریم و همچنین در روایات، کلمه موسیقی یا موزیک یا معادل آن از کلمات عربی سراغ ندارم؛ در قرآن کریم که قطعا نیست و در روایات هم تا آنجا که در خاطرم هست، سراغ ندارم. فقهای ما وقتی میخواستند درباره حکم موسیقی در اسلام صحبت کنند، مطلب را تحت عنوان حکم «غِناء» در اسلام از یک طرف و همچنین حکم «آلات لهو» از طرف دیگر مطرح کردند. در کتاب های فقهی، یک جا بحث درباره غِناء و در کنار آن بحث درباره آلات لهو دیده میشود.
۱- مطالب این بخش از صفحه ۱۷ تا ۲۹، خلاصه کتاب موسیقی و تفریح در اسلام نوشته شهید آیة اللّه دکتر بهشتی میباشد.
کلمه «لهو» در چند جای قرآن کریم آمده است. از جمله در سوره جمعه که شاید شنیده باشید:
«وَ اِذا رَاَوْا تِجارَةً اَوْ لَهْوا انْفَضُّوا اِلَیْها وَ تَرَکُوکَ قائِما» [۱۳]
روش گروهی از مسلمان @های سست ایمان این بود که در هنگام نماز جمعه و موقعی که پیغمبر صلی الله علیه و آله مشغول خطبه بود، اگر صدای ساز و نوا در بیرون از مسجد بلند میشد یا صدای طبل کاروان تجارتی که از بیرون مکه رسیده بود، به گوششان میرسید برای تماشای بساط طربی که آنجا بود یا برای اینکه فرصت از دستشان نرود برای معامله با کاروان، قبل از اینکه دیگران به این قافله و کاروان تجاری برسند از پای خطبه پیغمبر صلی الله علیه و آله که در نماز جمعه ایراد میکرد پا میشدند و میرفتند. در این آیه از این افراد انتقاد شده است و میافزاید:
«قُلْ ما عِنْدَ اللّهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ وَ اللّهُ خَیْرُ الرّازِقینَ».
شما نباید به عنوان تجارت و کارهای تجاری یا به عنوان تفریح و سرگرمی از پای خطبه پیغمبر صلی الله علیه و آله در نماز جمعه بلند شوید و بروید، زیرا سودی که خدا در سنت های خود برای مردم باایمان و درستکار مقدر و مقرر کرده، به مراتب از سودی که شما از حضور در مراسم شادی و طرب و یا لهو و سرگرمی یا پیشدستی در تجارت یا کاروان تازه رسیده نصیبتان میشود، بیشتر است.
غالبا این طور گفتهاند که منظور از لهو در اینجا همان صدای شیپور و نقاره و طبل و این جور چیزهایی بوده که کاروان های تجارتی معمولاً وقتی از بیرون وارد شهر میشدند، میزدند تا مردم خبر بشوند که این قافله تجارتی وارد شهر شده و برای معامله با قافله بیایند. عدهای از مردم برای تماشا و سرگرمی میرفتند و خود این سر و صداها و علاوه بر این اصلاً دیدن و تماشای قافله یک سرگرمی بود. یک عده هم برای تجارت و معامله میرفتند.
اما از این آیه نمیشود برای حرام بودن موسیقی و حرام بودن لهو استفاده کرد. حتی میشود گفت که آیه درصدد این است که بگوید چرا اینها نماز پیغمبر را ترک کردند و رفتند، همین طور که با استفاده از این آیه نمیشود گفت که تجارت حرام است.
در چند آیه دیگر از قرآن کلمه «اَللَّغْو» آمده و بعضی از فقها «لغو» را هم همان «لهو» معنی کردهاند و در آن آیات هم از لغو نکوهش شده اما باز در حرام بودن لهو استفاده نمیشود.
در سوره مؤمنون در آیه سوم در صفات مؤمنان گفته میشود:
«وَ الَّذینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ»
آنها کسانی هستند که از لغو یعنی از لهو اعراض میکنند. «لغو یعنی بیهوده و لهو یعنی سرگرمی. مؤمنان کسانی هستند که از بیهوده روی میگردانند».
در آیه ۷۲ از سوره فرقان در صفات بندگان پاک گفته میشود:
«وَ الَّذینَ لا یَشْهَدُونَ الزُّورَ وَ اِذا مَرُّوا بِالَّلغْوِ مَرُّوا کِراما».
آنها کسانی هستند که شهادت به باطل نمیدهند (و در مجالس باطل شرکت نمیکنند)و هنگامی که با لغو و بیهودگی برخورد کنند بزرگوارانه از آن میگذرند.
یا در آیه ۵۵ از سوره قصص:
«وَ اِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ اَعْرَضُوا عَنْهُ».
وقتی که لغو به گوش آنها میخورد اعراض میکنند و روی میگردانند.
این آیات، خواه «لغو» به معنی «لهو» و خواه «لغو» به معنی «لغو» باشد و یا اصلاً معنی مستقلی داشته باشد، ظاهر مطلب این است که از این آیات در اثبات حرمت موسیقی نمیتوان استفاده کرد.
بنابراین میتوان گفت که در آیات قرآن کریم آیهای که بتوانیم از آن حرمت موسیقی و بطور کلی حتی حرمت لغو و حتی حرمت غِناء را استفاده کنیم، موجود نیست.
این درباره آیات. اما درباره روایات. روایات بسیاری درباره غِناء هست که از این روایات کم و بیش برای حرمت غِناء استفاده میشود. روایاتی هم درباره ساز زدن، تنبور زدن و این جور چیزها هست که به آنها آلات طرب و آلات لهو گفته میشود. این روایات هم کم و بیش بر حرام بودن استفاده از این وسایل دلالت میکند و این روایات هم در میان کتب شیعه و هم در کتب اهل سنت موجود میباشد. درباره این روایات باید اجمالاً گفت که این روایات میخواهد بگوید غِناء و همچنین استفاده از آلات طرب از قبیل ویلن و انواع دیگر سازها مانند تار و تنبک، حرام است.
بعضی از فقها این طور استنباط کردهاند که این روایات نمیخواهد بگوید که موسیقی به طور کلی حرام است بلکه اینها میخواهد بگوید، این بساط مجالس لهو و لعب، این بساط مجالس خوشگذرانی که در زمان امامان معصوم علیهم السلام و در زمان پیشوایان اسلامی در خانه های ثروتمندان، حکام، فرمانداران، صاحبان ثروت و قدرت معمول بوده، مجموعا حرام است. در حقیقت این روایات درصدد بیان حرمت آن سبک موسیقی و آن سبک مجالس عیاشی که در زمان پیشوایان دینی ما در خانهها و در محل زندگی بسیاری از اشراف و ثروتمندان معمول بوده، میباشد. و این مجالس، مجالسی بوده که در آن خوانندگی به عنوان نمک آش استفاده میشده، یعنی خوانندگی و نوازندگی برای تشویق شرکت کنندگان به گناهان دیگر بوده است. اصلاً این نوع خوانندگی و نوازندگی به این معنا که در آن مجالس، زنان با مردان شرکت میکردند و مجالس، مجالس عیاشی، هوسرانی، هرزگی، زنا، فسق و فجور بوده و ترانه هایی که تشویق کننده به این کار بوده، حرام است.
بنابراین خلاصه مطلب چنین است:
آوازه خوانی حرام نیست و هر نوازندگی حرام نیست. آن نوع از آوازه خوانی و آن نوع از نوازندگی که شنونده یا حاضرانِ در یک مجلس را به گناه میکشاند و اهتمام آنها را به رعایت قوانین پاکی و تقوی ضعیف میکند و اراده آنها را برای گناه نکردن و به گناه آلوده نشدن سست میکند و آنها را به شرکت در فساد و گناه تشویق میکند، این نوع موسیقی حرام است. اما اگر آوازه خوانی یا حتی موسیقی ای هست که این اثر را ندارد، حرام نیست. این رأی برخی دیگر از دانشمندان و فقهاست که این روایات را این طور فهمیدهاند.
بنابراین درباره موسیقی در اسلام میتوان این طور گفت که: «هر نوع آوازه خوانی و هر نوع موسیقی که شنونده را به شهوترانی و مخصوصا به بی پروایی در گنهکاری میکشاند و شنونده را برای ارتکاب فسق و فجور و کارهای خلاف عصمت و پاکی و تقوی بی پروا میکند و انگیزه های شهوت را در او چنان برمی انگیزد تا در ارتکاب گناه، خدا، قانون خدا، تعالیم پیغمبران، رعایت پاکی و تقوی و رعایت ارزشهای عالی انسانی را ولو موقتا فراموش کند در اسلام حرام است. این قدر مسلم است. اما نمیشود گفت که آوازه خوانیها و موسیقی های دیگر به طور مسلم در اسلام حرام شده است».
حالا توجه میکنید به این که حتی کلمه لهو و به خصوص کلمه لغو هم چقدر با این نوع موسیقی مناسب است. در کلمات فقها گفته میشود: «اَللَّهْوُ ما یَنْهی عَنْ ذِکْرِ اللّه: لهو آنی است که آدمی را از یاد خدا غافل کند».
این «از یاد خدا غافل کردن»، میخواهد مرحله خاصی از غفلت از یاد خدا را بیان کند و آن مرحله خاص این است که آدم باایمان، هر وقت با گناهی و لغزشی روبه رو میشود، خود به خود به یاد خدا میافتد. اینکه چون این کار حرام است و خدا گفته نکن، پس نکنم. این حالت که برای یک انسان باایمان در برخورد با گناه دست میدهد یکی از ضامن های مؤثر در حفظ پاکی و فضیلت در مردم است.
اصلاً یکی از مهمترین ارزش های ایمان این است که «ایمان پلیس باطن است». وقتی انسان تک و تنها هم نشسته و با گناهی روبه رو میشود، ایمان درونی و وجدان الهی و بر او نهیب میزند که خدا ناظر اعمال توست! نکن! این نوع توجه به خدا از مهم ترین ارزشهای تربیت های دینی است.
بنابراین خود به خود آن نوع موسیقی و آن نوع از آوازه خوانی که در آدمی این توجه را ضعیف کند تا آن حد که انسان وقتی با گناه روبه رو میشود اصلاً دیگر یادش نباشد که خدایی هست و بی پروا گناه کند و حتی با شوق و رغبت به گناه آلوده شود، البته حرام است. من فکر میکنم که اگر هیچ آیه و هیچ روایتی هم در این باره نبود و فقط ما بودیم و تعالیم اسلام و بلکه تعالیم ادیان درباره ارزش ایمان، استنباط میکردیم که این نوع موسیقی حرام است.
خلاصه میکنم: بسیاری از ترانه هایی که مخصوصا زن های ترانه خوان میخوانند، وقتی در مجلسی خوانده میشود و عدهای را در ارتکاب گناه بی اختیار میکند، این نوع آوازه خوانی و ترانه خوانی حرام است. بنابراین آن نوع موسیقی ها، آن نوع ترانه ها، نوازندگیها و خوانندگیها که در شنونده این اثر را بگذارد که او را در ارتکاب گناه بی پروا کند به طوری که در برخورد با گناه اصلاً یاد خدا نباشد یا یاد خدا برایش آن قدر ضعیف شده باشد که او را نتواند از گناه باز بدارد و این ضعف و این تضعیفِ یاد خدا نتیجه این خوانندگی و نوازندگی
باشد، چنین خوانندگی و چنین نوازندگی که این اثر تضعیف کننده ایمان و پروای از گناه را داشته باشد، حرام است.
این را میتوان به عنوان «نظر قطعی اسلام درباره موسیقی» گفت. اما آیا هر نوع خواندن و هر نوع نواختن که این اثر را نداشته باشد، به صرف اینکه خوانندگی است، میتوان گفت حرام است یا نه مورد تردید است. قدر مسلم این است که از مسلمات اسلام نیست و آن را به حساب رأی همه علمای اسلام و فقهای اسلام و حتی رأی همه فقهای شیعه هم نمیشود گذاشت.
غِناء و موسیقی از دیدگاه قرآن کریم
۱ عَنْ اَبی بَصیر قالَ: سَألْتُ اَبا عَبْدِاللّه ِ علیهالسلام عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّوَجَلَّ: «فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الاَْوْثانِ وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ» قال: اَلْغِناءَ.
ابوبصیر میگوید: از امام جعفرصادق علیهالسلام درباره سخن خدای تعالی که می فرماید: «از پلیدی ها، از بتها اجتناب کنید و از سخن باطل و بی اساس بپرهیزید». [۱۴] سؤال کردم، امام علیهالسلام فرمود:
منظور غِناء(آواز طرب انگیز)است. [۱۵]
۲ عَنْ اَبی عَبْدِاللّه ِ علیهالسلام قالَ فی قَوْلِ اللّهِ عَزَّوَجَلَّ «فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الاَْوْثانِ وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ» قالَ: الرِّجْسُ مِنَ الاَْوْثانِ الشِّطْرَنْجُ وَ قَوْلُ الزُّورِ الْغِناءُ.
امام جعفر صادق علیهالسلام درباره این آیه شریف فرمود:
منظور از پلیدی شطرنج و مراد از سخن باطل غِناء «آواز طرب انگیز» است. [۱۶]
۳ عَنْ اَبی عَبْدِاللّه ِ علیهالسلام قالَ فی قَوْلِه عَزَّوَجَلَّ: «وَ الَّذینَ لا یَشْهَدُونَ الزُّورَ» قالَ: اَلْغِناء.
امام جعفر صادق علیهالسلام در مورد سخن خدای تعالی که میفرماید: «بندگان خاص خداوند کسانی هستند که هرگز شهادت به باطل نمیدهند». [۱۷] فرمود:
منظور «غِناء» است. [۱۸]
۴ «و لا یَشْهَدُونَ الزُّورَ» اَیْ مَجالِسَ اَلفُسّاقِ وَ لا یَحْضُرُونَ الْباطِلَ …
در تفسیر جوامع الجامع آمده است منظور از این آیه این است که بندگان خاص خداوند در مجالس بی فایده و بدکاران شرکت نمیکنند. [۱۹]
۵ عَنْ اَبی جَعْفَرٍ علیهالسلام قالَ: سَمِعْتُهُ یَقُولُ: الْغِناءُ مِمّا وَعَدَ اللّه ُ عَزَّوَجَلَّ عَلَیْهِ النّارَ وَ تَلا هذِهِ الایَةَ: «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْتَری لَهْوَ الْحَدیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبیلِ اللّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّخِذَها هُزُوًا اوُلئِکَ لَهُمْ عَذابٌ مُهینٌ».
امام محمد باقر علیهالسلام فرمود:
غِناء از جمله چیزهایی است که خداوند برای ارتکاب آن وعده عذاب جهنّم داده است. سپس آن حضرت این آیه شریف را تلاوت فرمود:
بعضی از مردم هستند که سخنان بیهوده خریداری میکنند تا مردم را از روی جهل و نادانی از راه خداوند گمراه کنند. و به دنبال آن، آیات الهی را مسخره میکنند. خداوند بدین عمل آنها را به عذاب خوار کنندهای مبتلا میسازد. [۲۰]
۶ اَبا عَبْدِاللّه ِ علیهالسلام یَقُولُ: اَلْغِناءُ مَجْلِسٌ لا یَنْظُرُ اللّهُ اِلی اَهْلِه وَ هُوَ مِمّا قالَ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ: «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْتَری لَهْوَ الْحَدیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبیلِ اللّهِ».
امام صادق علیهالسلام فرمود:
مجلس خوانندگی لهو و باطل، مجلسی است که خداوند به اهل آن نمینگرد (آنها را مورد لطفش قرار نمیدهد) و این مصداق همان چیزی است که خداوند عزّوجلّ فرموده: «بعضی از مردم هستند که سخنان بیهوده خریداری میکنند تا مردم را از روی جهل و نادانی از راه خدا گمراه سازند». [۲۱]
مردی میگوید: نزد امام صادق علیهالسلام بودم، کسی به ایشان گفت: پدر و مادرم فدای شما باد، همسایگان من کنیزانی دارند که آواز میخوانند و با عُود (یکی از آلات موسیقی) مینوازند. من هنگامی که برای قضای حاجت میروم، چه بسا نشستن خودم را طول میدهم تا صدای آنها را بیشتر بشنوم!!
امام علیهالسلام فرمود:
این کار را انجام مده! در روز قیامت در برابر خداوند هیچ عذر و بهانهای نداری. مگر سخن حق تعالی را در قرآن کریم نشنیدهای که میفرماید: «گوش و چشم و دل همگی مسئولند و در برابر کارهایی که انجام دادهاند از آنها سؤال میشود». [۲۲]
مرد گفت: به خدا سوگند گویا تا به حال این آیه قرآن را از غیرعرب و عرب نشنیده بودم. دیگر به خداوند این کارها را انجام نمیدهم و از او آمرزش میطلبم.
بعد امام علیهالسلام فرمود:
برخیز و غسل کن وآنچه میتوانی نماز بخوان، چون تاکنون به گناه بزرگی مشغول بودی و چقدر حال بدی داشتی اگر براین حال میمردی! [۲۳]
۷ «وَ الَّذینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ» یَعْنِی عَنِ الْغِناء وَ الْمَلاهی.
مؤمنان کسانی هستند که از هرگونه لغو و سخن بیهوده دوری میکنند. (یکی از مصادیق لغو، غِناء و آلات لهو میباشد). [۲۴]
غِناء و موسیقی از دیدگاه روایات
مؤَسّس موسیقی کیست؟
۸ امام صادق علیهالسلام میفرماید:
«لَمّاماتَ آدَمُ علیهالسلام و شَمِتَ به اِبْلیسُ وَ قابیلُ فَاجْتَمَعا فِی الاْرْضِ فَجَعَلَ اِبْلیسُ وَ قابیلُ الْمَعازِفَ وَ الْمَلاهِیَ شَمائَةَ بِآدَمَ علیهالسلام فَکُلُّ ماکانَ فِی الاْرضِ مِن هذا الضَّرْبُ الَّذی یَتَلَذَّذُ بِهِ النّاسُ فَاِنَّما هُوَ مِنْ ذاکَ».
وقتی حضرت آدم علیهالسلام رحلت نمود، ابلیس و قابیل با رحلت او خوشحال شدند. آن دو در اجتماعی شرکت جستند و به نشانه شادی برای مرگ آدم علیهالسلام از تنبورها و وسائل لهو (موسیقی) استفاده کردند.
پس هر کسی در روی زمین از این وسایل لذّت میبرد از پیروان راه ابلیس و قابیل میباشد. [۲۵]
۹ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
«کانَ اِبْلیسُ اَوَّلَ مَنْ تَغَنَّی: ابلیس اوّلین کسی بود که مرتکب غِناء شد». [۲۶]
۱۰ امام جعفر صادق علیهالسلام فرمود:
«مَنْ اَنْعَمَ اللّه ُ عَلَیْهِ بِنِعْمَةٍ فَجاءَ عِنْدَ تِلْکَ النَعْمَةِ بِمِزْمارٍ فَقَدْ کَفَرَها وَ مَنْ اُصیبَ بِمُصیبَةٍ فَجاءَ عِنْدِ تِلْکَ الْمُصیبَةِ بِنائِحَةِ فَقَدْ کَفَرَها».
کسی را که خداوند سبحان نعمتی به او عطا کند و او در اثر نعمت به وسایل آوازخوانی و موسیقی رو کند با این عملش تا سیاسی حقّ تعالی را مرتکب شده و همچنین کسی که مصیبتی (برای امتحان و …) به او برسد و آه و ناله کند او هم کفران نعمت نموده است. [۲۷]
نکته هایی از آیات و روایات درباره موسیقی
۱ شایان ذکر است که بعضی از وسایل غِناء مثل تنبور، عود، نی، دایره و … که در روایات بیان شده ازباب ذکر نمونه برای وسایل لهو آن زمان است. بنابراین هرگونه وسیله آوازخوانی و موسیقی که به عنوان مکمّل جلسات عیش و نوش استفاده شود حرام است.
۲ آیات و روایات این باب فرقی بین انواع موسیقی نگذاشته است. بنابراین فرقی بین موسیقی محلّی و غیر محلّی، اصیل ایرانی و غیر اصیل، سنّتی و غیر سنّتی و … نیست. آنچه ملاک و معیار است اینکه موسیقی لهوی (به گونهای که شبیه آهنگ هایی باشد که به طور معمول نوازندگان مینوازند) حرام است، گرچه اصیل ایرانی و سنّتی و محلّی و … باشد).
۳ از آیات متعدد قرآن کریم استفاده میشود کسانی که به دنبال آوازخوانی و موسیقی حرام میروند به تدریج کارشان به جایی میرسد که دین و آیات الهی و پیامبران و بندگان مؤمن حقّ تعالی را مورد تمسخر قرار میدهند. از همین رو قرآن کریم میفرماید: آن دسته از مردم که دنبال سخنان باطل میروند آن قدر غرق در گناه میشوند که مردم را گمراه میکنند و آیات الهی را هم مورد تمسخر قرار میدهند. (1)
۴ باید توجه داشت که شیطان با حیله های مختلف برای اغوای انسان وارد میشود. چه بسا ممکن است انسان در اثر غفلت به اسم عزاداری سالار شهیدان و سایر ائمه علیهم السلام دچار غِناء شود. در حالی که مراجع عالیقدر غِناء را حرام میدانند اگرچه در خواندن قرآن و مرثیه و عزاداری باشد.
۱- ۶ / لقمان، در مورد تمسخر پیامبران و مؤمنان از سوی گمراهان، به ۱۱ / حِجْر، ۱۱۰ / مؤمنون ۲۹ / مُطفّفین و … مراجعه شود.
۵ در واقع دین مجموعهای از قوانین الهی است که خداوند برای سعادت بشر به وسیله پیامبران به مردم ابلاغ کرده است و مسلمان واقعی کسی است که تمام این مجموعه را بپذیرد و به آن عمل نماید. [۲۸]نمیشود به بعضی از آن عمل کرد و از بعضی دیگر دوری جست. بنابراین کسی که دنبال گناه و آهنگ های هوس انگیز میرود اگرچه به ظاهر دم از ایمان بزند، عملش نشان میدهد که او از درون اعتقاد واقعی ندارد. این همان صفت نفاق است که به تدریج به کمک موسیقی در انسان رشد، میکند! و بر همین اساس امام جعفر صادق علیهالسلام فرمود:
این غِناء و موسیقی مطرب لانه نفاق است.
۶ در روایات میخوانیم: «اَلْغِناءُ رُقْیَةُ الزّنا»، غِناء انسان را به تدریج به زنا میکشاند. زیرا شیطان نمیگذارد افرادی که دنبال آوازخوانی و آوازخوانان و اهل موسیقی حرام میروند در حدّی از معصیت باقی بماند بلکه او سعی میکند این گونه اشخاص را روز به روز بیشتر در باتلاق گناه غرق کند. مجالس گناه نخست با موسیقی آغاز میشود و آنگاه کف زدن و رقص و بعد از آن درآمیختگی زن و مرد و تحریک قوای شهوت مخصوصا در جوانان … را به دنبال دارد. وقتی چنین محافلی به وجود آید زمینه برای بی عفّتیها و زنا آماده میشود.
این قبیل افراد ابتدا کار را با موسیقی در مجالس خصوصی و خانوادگی و بعد از آن در دانسینگها و کلوپ های شبانه شروع کردند و سپس دست زدن و رقصیدن و درآمیختگی زن و مرد و شراب خواری و زنا … را به دنبال آن مرتکب شدند.
۷ به علاوه از روایات استفاده میشود که: گناه و آهنگ های هوس انگیز سبب قطع برکات از جامعه و نزول عذاب میشود.
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
کسانی که به وسایل لهو و گناهان مبتلا میشوند باید منتظر بادهای سرخ و خواری و ذلت و فرورفتن در زمین باشند. [۲۹]
یکی از امور مسلّم در قرآن کریم این است که تقوا و عمل صالح باعث نزول خیر و برکات از جانب خداوند و ظلم و فساد در جامعه هم باعث فرود آمدن عذاب میشود. و با مطالعه تاریخ گذشتگان این اصل مسلّم قرآنی کاملاً هویدا است. [۳۰]
۸ از آیات استفاده میشود که زدن دایره در مراسم عروسی با شرایطی اشکال ندارد از جمله شرایط جدا بودن مجلس زنان و مردان است و اینکه زدن دایره به حدّ غِناء نرسد.
و چه نیکوست به جای استفاده از این گونه آلات که امکان دارد انسان در حرام وارد شود در جشنها و عروسی ها، مؤمنین از مداّحان اهل بیت علیهم السلام با سرودن اشعار مناسب در توحید و نبوت و فضایل ائمه معصومین علیهم السلام استفاده کنند.
عواقب موسیقی غیرمجاز در بعضی از احادیث
مرگ ناگهانی و قبول نشدن دعا
۱۱ امام صادق علیهالسلام فرمود:
«بیْتُ الْغِناءِ لا تُؤْمِنُ فیهِ الفَجیعَةَ وَ لا تُجابَ فیهِ الدَّعْوَةُ وَ لا یَدْخُلُهُ المَلَکَ».
خانهای که در آن غِناء باشد، از مرگ و مصیبت دردناک ایمن نیست و دعا در آن به اجابت نمیرسد و فرشتگان وارد آن نمیشوند. [۳۱]
۱۲ از امام صادق علیهالسلام در مورد غِناء سؤال شد امام علیهالسلام فرمود:
«لا تَدْخُلُوا بُیُوتا، اللّهُ مُعْرِضٌ عَنْ اَهْلِها».
به منازلی که اهل آن به خاطر انجام معصیت (و گوش دادن به موسیقی حرام) از رحمت خداوند دور شدهاند وارد نشوید. [۳۲]
سبب نفاق
۱۳ امام صادق علیهالسلام فرمود:
«ضَرْبُ الْعیدانِ یُنْبِتُ النِّفاقَ فِی الْقَلْبِ کَما یُنْبِتُ الْماءُ الْخُضْرَةَ».
نواختن موسیقی (مثل تار و …) نفاق را در دل میرویاند همان طوری که آب سبزه را میرویاند. [۳۳]
۱۴ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
«اِنَّما نُهیتُ عَنْ صَوْتَیْنِ اَحْمَقَیْنِ فاجِرَیْنِ: صَوْتٌ عِنْدَ نَغْمَةِ لَهْوِ وَ مَزامیرِ الشَّیْطانِ، وَ صَوْتٌ عِنْدَ مُصیبَةِ خَمْشِ وُجُوهٍ، و شَقِّ جُیوبِ، وَرَنَّةُ شَیْطانِ».
من شما را از دو صدای بیهوده و فریبنده منع میکنم: یکی صدای نغمه های لهو و آواز شیطان که گمراه کننده است و دیگری شیون در وقت رسیدن مصیبت که خراشیدن صورت، پاره کردن یقه و آواز و گریه شیطانی در آن باشد. [۳۴]
رفتن برکت
۱۵ حضرت محمد صلی الله علیه و آله فرمود:
لا تَدْخُلُ الْمَلائِکَةُ بَیْتا فیهِ خَمْرٌ اَوْ طُنْبُورٌ اَوْ نَرْدٌ، وَ لا تُسْتَجابُ دُعاؤُهُمْ، وَ تُرْفَعُ عَنْهُمُ الْبَرَکَةُ.
فرشتگان به خانهای که شراب و وسایل موسیقی و قمار (مثل دایره، تنبور، نَرْد) در آن باشد وارد نمیشود. و دعای اهل خانه مستجاب نمیگردد. خیر و برکت هم از آنجا میرود.
عامل زنا
۱۶ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
اَلْغِناءُ رُقْیَةُ الزِّنا
غِناء و (موسیقی حرام) کاری است که انسان را به زنا میکشاند. [۳۵]
۱۷ در حدیث آمده:
«… اِیّاکُم وَ الْغِناءَ فَاِنَّهُ یَنْقُصُ الْحَیاءَ، وَ یَزیدُ فِی الشَّهْوَةِ وَ یَهْدِمُ الْمُرُوءَةَ، وَ اِنَّهُ لَیَنُوبُ عَنِ الْخَمْرِ، و یَفْعَلُ ما یَفْعَلُ السُّکْرُ فَاِنْ کُنْتُمْ لابُدُّ فاعِلینَ فَجَنَّبُوهُ النِّساءَ، فَاِنَّ الْغِناءَ داعِیَةُ الزِّنا».
از غِناء و موسیقی دوری کنید زیرا موسیقی حیاء را از بین میبرد و سبب زیاد شدن غریزه جنسی میشود.
مردانگی را نابود میسازد و هر کاری که شراب میکند موسیقی حرام هم انجام میدهد. و اگر مبتلا به موسیقی شدید از زنان بپرهیزید برای آنکه موسیقی و غِناء انسان را به زنا میکشاند. [۳۶]
اثرات موسیقی
موسیقی و درمان
موسیقی درمانی (Music therapy) که طی سالیان اخیر توجهات زیادی را در محافل علمی به خود معطوف نموده، حرفهای درمانی است که با استفاده از موسیقی و ابزارهای موسیقیایی به درمان، توانبخشی و بازتوانی اختلالات مختلف جسمی و رفتاری میپردازد. در واقع موسیقی درمانی، استفاده تخصصی و سازمان یافته از موسیقی یا فعالیت های مرتبط با موسیقی، زیر نظر افراد واجد موسیقی منعکس کننده محدوده وسیعی از عواطف انسانی است و به دلیل جهانی بودن و عدم تعلق به گروه یا ملتی خاص، میتواند کلیه سدهای فرهنگی و زبانی را در نوردیده و برای تمامی انسانها تجربهای مشترک فراهم نماید.
از ابتدای تاریخ، بشر از موسیقی برای شفای بیماران استفاده میکرده است. برای مثال؛ ریتم طبلها در مراسم شفابخش جادوگران و درمان گران نقش مهمی داشته است.
ارسطو میگوید: از موسیقی میتوان در بسیاری از شؤون زندگی، تربیت، سرگرمی، درمان، خوشگذرانی و تعدیل احساسات و عواطف استفاده کرد. (منتهی تصریح میکند که گرچه پرکردن اوقات فراغت، امری لازم است، لیکن باید با نوعی از موسیقی مفید و تعالی بخش پر شود).
فارابی موسیقی را با سه خاصیت مطرح میساخت: احساس انگیز، نشاط انگیز، خیال انگیز و یا تحت شرایطی هر سه خصوصیت را دارا میباشد.
نغمه های موسیقی برحسب ترکیب فواصل و ریتم دارای ارتعاشات خاصی هستند که با تحریک ارتعاشات سلول های عصبی احساس و انگیزهای را تقویت، تضعیف و یا منتقل میسازند. اگرچه فواید درمان با موسیقی از دوران های قبل مطرح بوده است، امّا تا قبل از این که در قرن اخیر به عنوان یک رشته تخصصی شناخته شود خوب معرفی نشده است.
امروزه از تأثیر و فواید موسیقی در مراحل مختلف رشد و زندگی انسان (از دوره جنینی تا سالمندی) گیاهان، جانوران سخن به میان میآید و از تغییرات آن بر روی سیستم های حسی حرکتی، هیجانی عاطفی، ترشح غدد، هوشیاری و آگاهی و شناخت فرد بحث میشود.
مقدمهای بر موسیقی درمانی
شاید تاکنون مطالبی در روزنامه ها، مجلات، محل کارتان یا در بین مردم درباره «موسیقی درمانی» خوانده یا شنیده باشید. موسیقی درمانی یک رشته جدیدی است و فقط به مدت پنجاه سال است که به عنوان یک تخصص کلاسیک و حرفهای توسعه پیدا کرده است.
بر طبق تعریفی که «انجمن ملی موسیقی درمانی» (N. A. M. T) ارائه داده است، موسیقی درمانی عبارتست از کاربرد موسیقی برای تأمین، حفظ و بهبود سلامت جسمانی و روانی. در واقع موسیقی درمانی کاربرد منظم موسیقی است، به طوری که موسیقی درمانگر مستقیما در یک محیط درمانی، تغییرات دلخواه را در عواطف و رفتار درمانجو ایجاد میکند …
به طور خلاصه در موسیقی درمانی با استفاده از موسیقی، که یک رسانه هنری خلاق است، به افرادی دارای مشکلات گوناگون، به منظور دستیابی به بهداشت روانی و جسمی آنان کمک میشود.
موسیقی درمانگر، اهداف و مقاصد را بر اساس نیازهای خاص درمانجو دنبال میکند. فنون مختلفی برای پیشبرد این اهداف استفاده میشود. برای مثال، آواز خواندن میتواند به افراد مبتلا به بیماری آلزایمر کمک کند تا حافظه دراز مدتشان را به کار اندازد، نواختن آلات موسیقی با همسالان یا درمانگر میتواند مهارت های میان فردی را افزایش دهد و کارکردهای اجتماعی را بهبود بخشد. از همه مهمتر این که افراد احساساتشان را در روشی مطمئن، لذت بخش به وسیله نواختن موسیقی، گوش کردن به موسیقی و به همراه موسیقی بیان میکنند.
البته موسیقی درمانی فقط در خدمت افرادی که دارای انواع مختلف ناتوانیها هستند به کار برده نمیشود، بلکه در شرایط مختلف پزشکی نیز سودمند است. از جمله کاهش فشار روانی یا درد، زایمان، توانبخشی بیماران سکتهای و مبتلایان به بیماری پایانه (بیمارهایی که علاج ناپذیر و مرگبار هستند، مثل ایدز). مسأله عمده که در اینجا برای درمانگر مطرح است کاهش درد و تحمل آن در شیوه درمان است و یا کمک به بیمار برای دستیابی به کارکردهای بهینه.
موسیقی درمانی رشد فزایندهای در کشورهای مختلف جهان و در عرض سال های اخیر داشته است و کارهای درمانی متعددی توسط موسیقی درمانگران صورت پذیرفته است و این امر تأکید گردیده که اساسا موسیقی در درمان اشخاص مبتلا به وضعیت های مختلف پزشکی کارآیی بسیاری دارد.
موسیقی سنتی ما با اصالت و ریشه های عمیق فرهنگی قابلیت بسیاری برای گسترش و تدوین های تازهای از جانب استادان موسیقی دارد.
دکتر داریوش صفوت موسیقی دان برجسته معاصر نقل میکرد که مرحوم عبدالحسین شهبازی بیست دقیقه در کنار بستر بیماری که پزشکان از او قطع امید کرده بودند سه تار نواخته و پس از ۲۰ دقیقه حال بیمار بهبود یافته و خطر رفع شده است. [۳۷]
اثرات مثبت موسیقی بر روی مغز و قدرت حافظه
با وجود موروثی بودن هنر موسیقی در افراد تمرینات مداوم با یک وسیله موسیقی نیز میتواند عامل افزایش ماده خاکستری در کورتکس[۳۸] شنوایی مغز باشد.
موسیقی دانان ماده خاکستری بیشتری در مغز خود دارند و همین ماده خاکستری مسؤول پردازش داده های مربوط به موسیقی است. این کشف جدید تا حدودی بیانگر این واقعیت است که هنر و ذوق موسیقی میتواند موروثی باشد نه اکتسابی، اما بعید است که این کشف بتواند بحث و جدل های طولانی مدت درباره آنچه که یک موتسارت بالقوه را میسازد، مرتفع کند.
با وجود موروثی بودن هنر موسیقی در افراد، تمرینات مداوم با یک وسیله موسیقی نیز میتواند عامل افزایش ماده خاکستری در کورتکس شنوایی مغز باشد. جدیدترین تحقیقات انجام شده در این خصوص توسط یک تیم تحقیقاتی از دانشگاه هایدلبرگ در آلمان ارائه شده است.
عصب شناسان با پخش فرکانس های متفاوتی از اصوات گوناگون برای ۳ گروه موسیقی دانان (نوازندگان) حرفه ای، موسیقی دانان آماتور و افراد عامی پاسخها و عکس العمل های مغز آنها را ضبط کردند. بخشی از مغز که محققان بر روی آن بررسی و مطالعه میکردند ناحیهای است تحت عنوان شِکَنج هِسِل که در داخل کورتکس شنوایی قراردارد، یعنی ناحیهای از مغز که مسؤول درک اصوات است.
محققان دریافتند موسیقی دانان حرفهای در مقایسه با افراد عامی و معمولی پاسخ های شدیدتری به اصوات از خود نشان میدهند و افراد آماتور نیز در یک حد متوسط بین این دو گروه قرار میگیرند. سپس آنها با استفاده از تکنیک های عکسبرداری از مغز، شکنج هسل را اندازه گیری کردند و مشخص شد که این ناحیه از مغز نیز در موسیقی دانان حرفهای بزرگتر از سایر گروهها است و میزان ماده خاکستری مغزشان ۱۳۰ درصد بیشتر از سایرین است.
دکتر پیتر اشنایدر که رهبری این تحقیقات را برعهده دارد در گفت و گو با شبکه خبری بی بی سی گفت: «زیاد بودن ماده خاکستری در مغز موسیقی دانان حرفهای به نظر میرسد تا حد زیادی تحت تأثیر عوامل ژنتیکی باشد، اما در این مورد نیز مطابق معمول فقط ژنها نقش آفرین نیستند. بلکه عوامل محیطی همچون زندگی و بزرگ شدن در یک خانواده اهل موسیقی نیز در این قضیه دخیل است، به خصوص این که کودکان در چنین خانواده هایی میآموزند که چطور «گوش شنوایی» برای موسیقی داشته باشند. به اعتقاد وی شنیدن موسیقی و ترانه از دوران کودکی تأثیرات شگرفی از خود به جا میگذارد. دانشمندان معتقدند استعداد موسیقی تا سن ۹ سالگی تقریبا شکل میگیرد و بعد از این سن دیگر افزایش نخواهد یافت، اما در پاسخ به این پرسش که بالاخره یک موسیقی دان بزرگ چطور ساخته میشود، باید گفت: هم عوامل وراثتی و هم عوامل محیطی هر دو نقش دارند، اما عوامل ژنتیکی به تنهایی کافی نیست و عوامل محیطی خاصی را میطلبد تا این استعداد بالقوه به فعل درآید.
دکتر باب کارلیون، از واحد تحقیقات علوم مغزی دانشگاه کمبریج انگلستان، به شبکه بی بی سی گفت: «مشکل اساسی این سلسله پژوهشها این است که ما واقعا نمیدانیم در اثر تمرینات مداوم، شِکَنْجِ هِسِل [۳۹]بزرگتر میشود یا افرادی که «شِکَنجِ هِسِل» بزرگ تری دارند در نهایت موسیقی دان خوبی میشوند! این همان نکته اساسی است که هنوز محققان بر سر آن اتفاق نظر ندارند و شواهد محکمی در این خصوص تاکنون یافت نشده است».
اسکن های مغزی نشان میدهد که مغز ما به هنگام شنیدن موسیقی از بخش های گستردهای در درون خود استفاده میکند، به طوری که زیر و بم بودن و ریتم یک موسیقی در نیمکره چپ مغز ما پردازش میشود و طنین و ملودی موسیقی در نیمکره راست مورد پردازش قرار میگیرد.
پروفسور گوتفراید یکی دیگر از کارشناسان آلمانی است که به طور مجزا روی این موضوع پژوهش کرده است. وی هم زمان بر روی ۱۵ موسیقی دان حرفهای و ۱۵ نفر دیگر از افراد معمولی مطالعاتی انجام داد و با استفاده از MRI، بخش های مختلفی از مغز این افراد را به وضوح مورد بررسی قرارداد.
این بار یافتهها نشان داد که موسیقی دانان در چهار ناحیه از مغز خود ماده خاکستری بیشتری دارند که این نواحی گاهی اوقات با مهارت های مفید موسیقی دانان در ارتباط است یافته های دیگر نیز نشان داد که تداوم آموزش موسیقی و نواختن آهنگ در درازمدت میتواند این مناطق را در مغز فعال کند، اما باز هم در خصوص این که آیا این مسئله باعث افزایش ماده خاکستری میشود یا خیر نتیجه قطعی به دست نیامد.
علاوه بر این محققان اضافه میکنند در بین ابزار موسیقی، گیتار و ویولن مزیت ویژهای دارند و نوازندگان این دو ساز از حافظه بهتر و بیشتری جهت لغات و واژهها برخوردارند که در امر یادگیری زبان دوم نیز بسیار کمک میکند. دکتر اگنس چان از دانشگاه چاینز در هنگ کنگ در این خصوص میافزاید: افرادی که در دوران کودکی از آموزش موسیقی بهره مند شدهاند از حافظه کلامی بهتری برخوردارند، آنها در مقایسه با افرادی که اصلاً در زمینه موسیقی هیچ دورهای ندیدهاند بهتر میتوانند مطالب را به خاطر بیاورند.
در کنار این پژوهش ها، شرح مختصری از یافته های پروفسور آدریان تایلور نیز خالی از لطف نیست. وی که پروفسور دانشگاه دومونفور در شهر بدفور فرانسه است، به مدت ۶ هفته ۸ موسیقی دان را از کالج سلطنتی موسیقی تحت برنامه تمرینات بدنی آیروبیک قرارداد و با مقایسه این افراد با گروه دیگری که از این تمرینات بی بهره بودند دریافت که انجام حرکات موزون آیروبیک و تمرینات کششی و مقاومتی در کاهش اضطراب موسیقی دانان و نوازندهها قبل از اجرای برنامه های نمایشی و کنسرت کمک شایان توجهی میکند. وی در این خصوص میگوید: حتی ساده ترین حرکات آیروبیک مثل راه رفتن در پارک میتواند در کاهش اضطراب نقش مهمی ایفا کند.
موسیقی طبیعت
بار دیگر که صدای پرنده آوازخوانی را میشنوید، با دقت به آن گوش فرا دهید، چرا که اگر توجه خود را به آواز این جانوران معطوف کنید، ممکن است ریتم و الگوهای بسیار مشابه با آنچه که در موسیقی انسان یافت میشود را بیابید.
مطابق گزارش های جدید، دانشمندانی که سرگرم بررسی این الگوها هستند، معتقدند طبیعت موسیقی و ماهیت آن ممکن است از آنچه تاکنون تصور میشد بسیار عمیقتر و ریشه دارتر باشد. به عقیده محققان این الگوها شاید نشان از دانش ذاتی موسیقی در میان بسیاری از جانوران نظیر پرندگان، نهنگها و انسان داشته باشد.
جودی کالینز طی نیم قرن اخیر به آوازخوانی و همنوایی با اصوات نهنگ های گوژپشت پرداخته و CDهای مختلفی را با عناوینی «آوای جنگل بارانی» روانه بازار کرده است. جالب آن که صنعت «موسیقی طبیعی» با شکوفایی روزافزون هرلحظه رونق بیشتری در جهان مییابد.
اما به راستی آیا این اصوات آرام بخش و دلنشین موسیقی واقعی به شمار میروند و یا تنها عملکرد زیستی جانوری است که آنها را میآفریند؟
بررسی های اخیر حاکی از آن است که اصواتی نظیر پرنده یا نهنگ نه تنها موسیقی طبیعی هستند، بلکه این آواها ممکن است بخشی از یک «موسیقی جهانی» باشند که یک مفهوم شهودی از موسیقی را برای بسیاری از جانوران و نیز انسان فراهم میآورند.
جیل آتما، پروفسور زیست شناسی دانشگاه بوستون و از نویسندگان گزارش اخیر که فلوت های ماقبل تاریخ را مورد بررسی قرارداده، میگوید فلوت هایی که بیش از ۵۷ هزار سال قبل از استخوان ساخته شدهاند، نشان از اهمیت والای موسیقی نزد اجداد غارنشین ما دارند. به اعتقاد وی، «این آلات موسیقی بسیار پیچیدهتر از ابزارهای شکار بودهاند».
مشابهت میان اصوات جانوران و انسان و میل ذاتی به ایجاد موسیقی ازجمله نکاتی است که در علم موسیقی شناسی زیستی (biomusicology) مورد بررسی قرار میگیرد.
اصوات یا موسیقی
این پرسش بچگانه به نظر میرسد که آیا طبیعت به لحاظ زیبایی شناختی قادر به تولید اصوات خوش و دلنشین است؟ به عنوان مثال موزارت بخشی از یک کنسرت پیانوی خود را از آوای سارش الهام گرفت و به عقیده متخصصان موسیقی، «آوای آن پرنده پیش از تصنیف شدن توسط موزارت نیز یک موسیقی بوده است».
رون هوی، پروفسور زیست شناسی اعصاب و رفتار در دانشگاه کورنل، بر این عقیده است که در ابتدا باید تعریف دقیقی از موسیقی ارائه شود و پس از آن این واژه برای توصیف اصوات خاص مورد استفاده قرارگیرد. به اعتقاد وی، تمام تعاریف موجود از موسیقی به نگرش انسان به این موضوع بازمی گردد و عنوان موزیکال یا غیر موزیکال با یک بینش انسان مدار اصوات را مورد توصیف قرار میدهد. پروفسور هوی تصریح میکند: «موزیک یک مفهوم به شدت انسانی است و انسانها زیبایی را تنها در اصوات خاصی مییابند و به آن لقب موسیقی میدهند». به اعتقاد هوی، علاقه انسانها از سبک مورد توجه هیپی های دهه ۱۹۶۰ به گوش سپردن آوای نهنگها تغییر یافته است، چرا که این اصوات باشکوه هستند.
اما آیا جانوران اصوات خوش و دلنشین خود را هدفمندانه میآفرینند؟ پروفسور آتما میگوید درست همان طور که اجداد ما برای ساخت آلات موسیقی خود زحمت کشیدهاند، جانوران نیز با جدیت روی ابداعات موزیکال خود کار میکنند. وی متذکر میشود: «(نهنگ های گوژپشت) بخش عظیمی از انرژی و وقت خود را صرف ساخت موسیقی میکنند». بنا به اظهار هوی، برخی دانشمندان هنوز هم اصوات معروف به موزیکال را در جانوران تنها در خدمت یک عملکرد زیست شناختی به شمار میآورند. هوی خود معتقد است:
«به دلیل آن که توانایی هایی شناختی جانوران هنوز به طور کامل مورد شناسایی قرار نگرفته، تنها میتوانیم ابداعات آنها را از میان فیلتری به نام گوش و احساس انسانی درک کنیم».
تأثیر موسیقی بر روی گیاهان
در سال ۱۹۷۳، خانم دوروتی ریتالاک کتاب کوچکی به نام «آوای موسیقی و گیاهان» منتشر کرد. این کتاب جزئیات آزمایشاتی را که او در کالج زنان کلرادو در دنور و با استفاده از سه اتاق کنترل شده دانشگاه، انجام داده بود شرح میداد.
خانم ریتالاک گیاهان را در اتاق هایی قرار داد که در هر کدام از آنها سبک خاصی از موسیقی توسط بلندگو پخش میشد. او گیاهان را تحت نظر قرار داد و رشد روزانه آنها را یادداشت کرد. نتیجه کار او را متعجب کرد.
اولین آزمایش او پخش یک آهنگ یکنواخت بود. در اولین اتاق او یک آهنگ یکنواخت را به مدت هشت ساعت و به صورت متوالی پخش کرد. در اتاق دوم او یک آهنگ یکنواخت را به صورت متناوب و به مدت سه ساعت پخش کرد و در سومین اتاق هیچ آهنگی پخش نکرد. گیاهان اتاق اول که در معرض موسیقی متوالی قرار داشتند، ظرف چهل روز از بین رفتند. گیاهان اتاق دوم به سرعت رشد کردند و حتی از گیاهان اتاق سوم سالمتر بودند. این نتیجه شگفت انگیزی بود که بسیار شبیه نتایجی بود که از آزمایشاتی که به وسیله مؤسسه موزاک در اوایل سال ۱۹۴۰ به منظور مشخص کردن تأثیر «موسیقی» بر کارکنان کارخانه انجام گشته، به دست آمده بود. وقتی که موسیقی به صورت متوالی پخش میشد، کارگران خستهتر و کم کارتر میشدند در مقابل وقتی که موسیقی فقط برای ساعاتی و به صورت متناوب پخش میشد، کارگران پر کارتر، هوشیارتر و دقیقتر از زمانی بودند که موسیقی پخش نمیشد.
در آزمایش بعدی، خانم ریتالاک از دو اتاق با گیاهان تازه استفاده کرد. او در هر دو اتاق رادیویی قرارداد. در یک اتاق رادیویی روی یک ایستگاه محلی راک تنظیم شده بود و در اتاق دیگری رادیو روی ایستگاهی که موسیقی آرامی را پخش میکرد تنظیم شده بود. در هر اتاق فقط سه ساعت موسیقی پخش میشد. در روز پنجم او متوجه تغییرات شگرفی شد. در اتاقی که موسیقی ملایم نواخته می شد، گیاهان به خوبی رشد میکردند و ساقه های آنها به سمت رادیو متمایل شده بود، در حالی که در اتاقی که موسیقی راک پخش میشد، نیمی از گیاهان برگ های کوچکی داشتند و رشد آنها طولی بود در حالی که بقیه به اندازه کافی رشد نکرده بودند. بعد از گذشت دو هفته، گیاهانی که در مجاورت موسیقی ملایم قرار داشتند به اندازه کافی رشد کرده بودند و به یک اندازه شاداب و سرسبز بودند و در حدود ۱۵ تا ۲۰ درجه به سمت رادیو متمایل شده بودند. گیاهانی که در مجاورت موسیقی راک قرار داشتند، بلند شده و در حال پژمرده شدن بودند، گلها پلاسیده شده و ساقه های گیاهان از رادیو دور شده بود.
تأثیر مثبت موسیقی بر سلامت روانی کودکان
بر اساس یافته های علمی، در مورد کودکانی که سخت به خواب میروند، گوش کردن به موسیقی مناسب، پس از مدتی مشکل را حل میکند.
نقش آموزش موسیقی را در فعالیت های کودکان به ویژه در مهدهای کودک به تجربه میتوان دریافت و بیشتر مربّیان با این تجربهها آشنایی دارند. آموزش مفاهیم، واحدهای کار، اعداد، رنگ ها، شناخت محیط طبیعی و اجتماعی اگر با شعر و موسیقی همراه باشد یادگیری کودک سریع تر، عمیقتر و پایدارتر خواهد بود.
در مورد کودکان دبستانی به ویژه در سال های آغازین دبستان، همراه کردن آموزشها با شعر و موسیقی در یادگیری بهتر آنها بسیار مؤثر است. تجربه نشان داده است که در سال اول دبستان برای آموزش خواندن به کودکان که فعالیتی بسیار اساسی است اگر از موسیقی استفاده شود، تأثیر بسیاری برجای خواهد گذاشت.
از آن جا که موسیقی دارای بار عاطفی و هیجانی است، در پرورش کودکان نقش انکارناپذیر دارد، موسیقی میتواند برحسب نوع خود حالت های غم، شادی، تحرک، سکون، خشم، آرامش، مهربانی، جنگاوری، دوستی و مانند آن ایجاد کند.
پرورش احساسات مثبت کودکان از طریق موسیقی به سلامت روانی آنها کمک میکند. موسیقی وسیلهای است برای پرورش حس زیبایی شناسی کودکان.
کودکی که با موسیقی آشنا میشود یا آن را میآموزد، زیبایی آهنگها و صداها را بهتر تشخیص میدهد و موسیقی طبیعت را عمیقتر احساس میکند.
پرورش حس زیبایی شناسی در زمینه موسیقی سبب میشود که کودک در سایر رشته های هنری نیز زیباییها را بهتر درک کند و این احساس خود را تعمیم دهد.
پرورش دقت، تمرکز، حافظه، نظم فکری و نیز خوب دیدن و خوب شنیدن از دیگر تأثیرات موسیقی است، اما آنچه مهمتر از همه اینها است، پرورش خلاقیت کودکان است، خلاقیت از با ارزشترین سرمایه های انسانی به شمار میآید و در واقع اساس علم، فرهنگ و تمدن بشری بر آن استوار است.
کودکان معمولاً از نظر رفتاری مشکلاتی دارند که اگر پیش از تثبیت آنها به موقع توجه شود، برطرف کردنشان چندان دشوار نیست. رفتارهایی که میتوان به کمک موسیقی آنها را در جهت مثبت تغییر داد، عبارتند از: پرخاشگری، ناآرامی، خجالت، نداشتن اعتماد به نفس، افسردگی، اضطراب و بی نظمی.
گویند آلبرت انیشتین دانشمند بزرگ، در دوران مدرسه کودکی کم هوش و کودن بوده است؟!
البته والدین آلبرت با این حرف به شدت مخالف بودند و برای او یک ویلون خریدند. موسیقی، کلیدی بود که موجب شد انیشتین به مردان علمی تاریخ مبدل شود!
موسیقی به ویژه اگر با شیوه گروهی انجام گیرد، در ایجاد مهارت های اجتماعی لازم در کودکان نقش مؤثری دارد و از بین بردن رفتارهایی چون خجالت و کمرویی از روش های دیگر مناسبتر است و سازگاری و همکاری کودکان را با یکدیگر سبب میشود.
کاربرد موسیقی در بیماری های روانی
از موسیقی میتوان به عنوان ابزاری برای ایجاد درک واقعیت و ارتباط غیر کلامی در بیماران روانی استفاده کرد.
فعالیت هایی نظیر آواز خواندن و نواختن ساز، انتخاب نوارهایی برای شنیدن و حرکت با موسیقی، درک وضعیت زمان و مکان را به وجود میآورد و دقت بیماران و توجه لحظه به لحظه آنها را ایجاب میکند. ضمنا میتوان از آهنگ هایی خاص برای ایجاد و تقویت خود آگاه درک واقعیت و الگوهای رفتاری مناسب اجتماعی در بیمارانی که از روان پریشی رنج میبرند استفاده کرد.
اشخاصی که بیماری های روانی یا اختلالات رفتاری خفیفی دارند برای کاهش نگرانیها و فشارها و افزایش احساس ارزش شخصی احتیاج به یادگیری راه هایی دارند که از طریق آن احساسات خود را به طور مناسب و درست ابراز کنند و پرخاشگری و تحریکات آنی مخرب خود را کنترل و مهارت های ارتباطی شفاهی و همکاری های اجتماعی خود را تقویت کنند. فعالیت هایی چون «توجه دادن به وقایع دیگر» همراه با موسیقی میتواند احساس فشار بسیاری ازاین بیماران را تخفیف دهد. [۴۰]
موسیقی درمانگری که با بیمارانِ بزرگسالِ دارایِ اختلالاتِ روانی کار میکند چند مسؤولیت مهم دارد که عبارتند از:
به وجود آوردن یک محیط گرم و امن که موجب تقویت احساس ارزش شخصی و انگیزه از طریق تأکید بر تجربه یا موفقیت میشود.
مشخص کردن انتظارات و محدودیت هایی که برای رفتارهای مناسب گروهی لازم است.
راهنمایی و یادآوری توجه بیمار به سمت وظیفه (کار) موجود.
آگاه شدن از پاسخ های خود و اهمیت رفتار متقابل.
درک و توجه دادن به آنها در خصوص این مطلب که فرد بزرگسالی هستند.
یکی از راه های تشویق بیماران برای قبول مسؤولیت کارهایشان، نوشتن یا انتخاب اهدافشان به وسیله خود آن هاست. [۴۱]
نقش موسیقی در کشف استعدادهای آلبرت انیشتین
حتما شنیدهاید که میگویند آلبرت انیشتین دانشمند بزرگ، در دوران مدرسه کودکی کم هوش و کودن بوده است؟!
البته والدین آلبرت با این حرف به شدت مخالف بودند و برای او یک ویلون خریدند. موسیقی، کلیدی بود که موجب شد انیشتین به یکی از سرشناس ترین مردان علمی تاریخی مبدل شود!
خود انیشتین گفته است که علت پیشرفت های او، نواختن موسیقی بوده است. یکی از دوستان آلبرت به نام G. J. Withrow نیز اظهار داشته که راه حل تمامی مسایل و معادلات مسایل و معادلات انیشتین در نواختن ویلون بوده است.
مطالعات نشان دادهاند دانش آموزان دبیرستانی که به آموختن موسیقی میپردازند میانگین نمرات بالاتری نسبت به دیگر دانش آموزان داشته و نیز از رشد جسمانی سریعتر و مهارت های شنیداری بیشتری بهره میبرند.
نقش و اهمیت موسیقی در یادگیری دانش آموزان انکارناپذیر بوده و در اکثر مدارس معتبر دنیا، همراه با آموزش مواد درسی مختلف جایگاه ویژهای نیز برای آموزش موسیقی در نظر گرفته میشود.
موسیقی و اضطراب
اضطراب واژهای است که همگان با آن آشنایی دارند. عوامل مختلف میتوانند ایجادکننده اضطراب باشند. آدمی از هر جهت تحت فشار زندگی است و حتی مسائل اجتماعی که مستقیما بر فرد وارد نمیشوند میتوانند در او ایجاد اضطراب نمایند. البته باید میان اضطراب و ترس تفاوت قایل شد. به طور ساده می توان گفت ترس در پاسخ به خطری معلوم، بیرونی، معین و منشأ غیر تعارضی است ولی اضطراب در پاسخ به تهدیدی ایجاد میشود که اکثرا نامعلوم، درونی و مبهم است و از تعارض منشأ گرفته است. اکثر مواقع ترس واکنشی حاد و اضطراب واکنشی مزمن است. اضطراب میتواند اثراتی جبران ناپذیر و حتی مرگ را به دنبال داشته باشد. یکی از کاربردهای موسیقی درمانی نیز در کاهش اضطراب و استرس است.
انجمن کاربرد موسیقی در سلامت جسم و روان
به کارگیری موسیقی به صورت سازمان یافته در زمینه های مختلف پیشگیری، درمانی و توانبخشی از اوایل دهه ۵۰ میلادی در آمریکا و سپس در بسیاری از کشورهای جهان آغاز گردید. در کشور ما نیز فعالیت های پراکنده ای به صورت پایان نامه های دانشگاهی و یا مطالعات و پژوهش های فردی، از دو دهه گذشته آغاز گردیده که در این مدت از روندی آکادمیک و ساختاربندی شده، بهرهای نداشته است.
از سال ۱۳۷۷ گروهی متشکل از اساتید و دانشجویان گروه پژوهشی موسیقی درمانی تحت نظارت مرکز پژوهش های علمی دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی تهران فعالیت های نظام مندی را در این زمینه آغاز نمودند که ماحصل آن، برگزاری اولین و دومین سمینار موسیقی درمانی در سطح ملی و تشکیل جلسات کنفرانس هفتگی، بانک اطلاعاتی، دوره های آموزش نظری و عملی (Work shop) و انجام تحقیقات بالینی بوده است. در جریان برگزاری دومین سمینار سراسری موسیقی درمانی در خرداد ماه سال ۱۳۷۹، قطعنامه ای قرائت شد که در آن، لزوم تشکیل انجمنی رسمی که ماهیت حقوقی داشته باشد، اعلام گردید. این ماده از قطعنامه براساس برنامهای از پیش تعیین شده و بنا به درخواست های متعدد از جانب مراکز دانشگاهی و دانشجویان گروه های مختلف و احساس نیاز اعضای گروه شکل گرفت و پیگیری آن پس از یک سال با برقراری جلسات متعدد مقدماتی منجر به ثبت انجمن مذکور گردید.
اهداف و وظایف «انجمن کاربرد موسیقی در سلامت جسم و روان» با اعتقاد بر اصول سه گانه «آموزش، پژوهش و ارائه خدمات» و با استناد به بندهای موجود در اساسنامه به شرح زیر میباشد:
۱ گسترش، پیشبرد، ارتقاء و توسعه کمی و کیفی نیروهای متخصص و بهبود بخشیدن به امور پژوهشی در زمینه های مربوط به موضوع فعالیت انجمن.
۲ ایجاد و تحکیم روابط علمی و تحقیقاتی در سطح ملی و بین المللی با مراکز، محققان و متخصصانی که به گونهای با موضوع فعالیت انجمن در ارتباط میباشند.
۳ تلاش در جهت تهیه بانک اطلاعاتی (کتب، مجلات، مقالات، فیلمها و …).
۴ ترغیب و تشویق پژوهشگران و تجلیل از محققان.
۵ حمایت از پروژه های تحقیقاتی در پایان نامه های دانشگاهی و ارائه مشاوره در زمینه طراحی، اجراء و آنالیز طرح های پژوهشی.
۶ تشکیل گردهمایی های علمی در سطح ملی، منطقهای و بین المللی.
۷ انتشار کتب و نشریات علمی.
۸ ارائه خدمات درمانی.
۹ آموزش و تربیت نیروهای علاقمند.
۱۰ نظارت علمی بر عملکرد مراکز، گروهها و کلیه افرادی که قصد همکاری در زمینه موضوع انجمن را دارند.
موسیقی های غیرمجاز
در حرمت غِناء چندان مشکلی وجود ندارد، مشکل تشخیص موضوع غِناء است.
آیا غِناء هر صدایی است که در آن «ترجیع» (رفت و آمد صدا در حنجره و به اصطلاح غلت دادن) باشد؟ مسلما ثابت نیست. آنچه از مجموع کلمات فقهاء و سخنان اهل سنت در این زمینه میتوان استفاده کرد این است که غِناء آهنگ های طرب انگیز و لهو و باطل است و به عبارت روشن تر: غِناء آهنگ هایی است که متناسب مجالس فسق و فجور و اهل گناه و فساد میباشد.
و باز به تعبیر دیگر: غِناء به صوتی گفته میشود که قوای شهوانی را در انسان تحریک مینماید، و انسان در آن حال احساس میکند که اگر در کنار آن صدا، شراب و فساد جنسی نیز باشد کاملاً مناسب است!
این نکته نیز قابل توجه است که گاه یک «آهنگ» هم خودش غِناء و لهو و باطل است و هم محتوای آن، به این ترتیب که اشعار عشقی و فسادانگیز را با آهنگ های تحریک آمیز بخوانند، و گاه تنها آهنگ، غِناست، به این ترتیب که اشعار پرمحتوا یا آیات قرآن و دعاء و مناجات را با آهنگی بخوانند که مناسب مجالس عیّاشان و فاسدان است و در هر دو صورت حرام میباشد.
ذکر این نکته نیز لازم است که گاه برای غِناء دو رقم معنی ذکر میشود «معنی عام» و «معنی خاص» معنی خاص همان است که در بالا آمد یعنی آهنگ های تحریک کننده شهوات و متناسب با مجالس فسق و فجور. ولی معنی عام هرگونه صوت زیباست و لذا آنها که غِناء را به معنی عام تفسیر کردهاند بر آن دو قسم قایل شدهاند «غِنای حلال» و «غِنای حرام».
منظور از غِنای حرام همان است که در بالا آمد و منظور از غِنای حلال صدای زیبا و خوشی است که مفسده انگیز نباشد، و متناسب با مجالس فسق و فجور نگردد.
بنابراین در اصل تحریم غِناء تقریبا اختلافی نیست، اختلاف در نحوه تفسیر آن است. البته «غِناء» مصادیق مشکوکی نیز دارد (همانند همه مفاهیم دیگر) که انسان به راستی نمیداند فلان صوت مناسب مجالس فسق و فجور است یا نه؟ و در این صورت به حکم اصل برائت محکوم به حلیت است (البته بعد از آگاهی کافی از مفهوم عرفی غِناء طبق تعریف فوق).
و از این جا روشن میشود صداها و آهنگ های حماسی که متناسب میدان های نبرد و یا ورزش و یا مانند آن است دلیلی بر تحریم آن نیست.
فلسفه تحریم غِناء
الف تشویق به فساد اخلاق
تجربه نشان داده است و تجربه بهترین شاهد و گواه است که بسیاری افراد تحت تأثیر آهنگ های غِناء، راه تقوی و پرهیزکاری را رها کرده و به شهوات و فساد روی میآورند.
مجلس غِناء معمولاً مرکز انواع مفاسد است و آنچه به این مفاسد دامن میزند همان غِناء است. در بعضی از گزارش هایی که در جرائد خارجی آمده میخوانیم که در مجلسی که گروهی از دختران و پسران بودند و آهنگ خاصی از غِناء در آن جا اجرا شد آنچنان هیجانی به دختران و پسران دست داد که به یکدیگر حمله ور شدند و فجایع زیادی بار آوردند.
در تفسیر «روح المعانی»، سخنی از یکی از سران «بنی امیه» را نقل میکند که به آنها میگفت: از غِناء بپرهیزید که حیا را کم میکند، شهوت را میافزاید، شخصیت را درهم میشکند، جانشین شراب میشود و همان کاری را میکند که مستی انجام میدهد. [۴۲]
و این نشان میدهد که حتی آنها نیز به مفاسد آن پی برده بودند.
و اگر میبینیم در روایات اسلامی کرارا آمده است که غِناء روح نفاق را در قلب پرورش میدهد اشاره به همین حقیقت است، روح نفاق همان روح آلودگی به فساد و کناره گیری از تقوا و پرهیزکاری است.
و نیز اگر در روایات آمده است که فرشتگان در خانهای که غِناء در آن است وارد نمیشوند به خاطر همین آلودگی به فساد است، چرا که فرشتگان پاکند و طالب پاکی هستند، و از این محیط های آلوده بیزارند.
ب غافل شدن از یاد خدا
تعبیر به «لهو» که در تفسیر «غِناء» در بعضی از روایات اسلامی آمده است، اشاره به همین حقیقت است که غِناء انسان را آنچنان مست شهوات میکند که از یاد خدا غافل میسازد.
ج آثار زیانبار بر اعصاب
غِناء در حقیقت یکی از عوامل مهم تخدیر اعصاب است و به تعبیر دیگر مواد مخدر گاهی از طریق دهان و نوشیدن وارد بدن میشود، (مانند شراب)
و گاه از طریق بوئیدن و حس شامّه (مانند هروئین)
و گاه از طریق تزریق (مانند مرفین)
و گاه از طریق حس سامعه است (مانند غِناء)
به همین دلیل گاهی غِناء و آهنگ های مخصوص، چنان افراد را در نشئه فرو میبرد، که حالتی شبیه به مستی به آنها دست میدهد، البته گاه به این مرحله نمیرسد اما در عین حال تخدیر خفیف ایجاد میکند و به همین دلیل بسیاری از مفاسد مواد مخدر در غِناء وجود دارد، خواه تخدیر آن خفیف باشد یا شدید.
د غِناء یکی از ابزار استعمار
استعمارگران جهان همیشه از بیداری مردم، مخصوصا نسل جوان، وحشت داشتهاند، به همین دلیل بخشی از برنامه های گسترده آنها برای ادامه استعمار، فروبردن جامعهها در غفلت و بی خبری و ناآگاهی و گسترش انواع سرگرمی های ناسالم است.
امروز مواد مخدر تنها جنبه تجارتی ندارد، بلکه یک ابزار مهم سیاسی، یعنی سیاست های استعماری است، ایجاد مراکز فحشاء، کلوپ های قمار و همچنین سرگرمی های ناسالم دیگر و از جمله توسعه غِناء و موسیقی مخرّب، یکی از مهمترین ابزاری است که آنها برای تخدیر افکار مردم بر آن اصرار دارند و به همین دلیل قسمت عمده وقت رادیوهای جهان را موسیقی تشکیل میدهد و از برنامه های عمده وسایل ارتباط جمعی همین موضوع است. [۴۳]
تحریم غِناء
بدون شک غِناء به طور اجمال از نظر مشهور علمای شیعه حرام است و شهرتی در سر حدّ اجماع و اتفاق دارد، بسیاری از علمای اهل سنت نیز بر این عقیده تأکید کردهاند، هر چند بعضی از آنها استثناهایی برای آن قائل شدهاند و شاید بعضی از این استثناها در حقیقت استثناء نباشد و خارج از موضوع غِناء محسوب میشود.
«قُرْطُبِیّ» در همین زمینه چنین میگوید: «غِنای معمول در میان گروهی از مردم، هرگاه مشتمل بر اشعار عاشقانه درباره زنان و توصیف زیبایی های آنان و ذکر شراب و محرمات دیگر باشد، همه علما در حرمت آن متفقند، چرا که مصداق لهو و غِنای مذموم میباشد و اما اگر از این امور خالی گردد، مختصری از آن در اعیاد و جشن های ازدواج جایز است و همچنین برای نشاط بخشیدن به هنگام انجام کارهای مشکل، آن گونه که در تاریخ اسلام در مسأله حفر خندق آمده و یا اشعاری که «انجشه» به هنگام حرکت قافله به سوی مکه در حجة الوداع برای تحریک شتران میخوانده است. اما آنچه امروز در میان «صوفیه» معمول است که انواع آلات طرب را در این زمینه به کار میبرند حرام است. [۴۴]
هدف از رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله
رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:
اِنَّ اللّهَ بَعَثَنی هُدًی و رَحْمَةً لِلْعالَمینَ وَ اَمَرَنی اَنْ اَمْحُوَ الْمَزامیرَ وَ الْمَعازِفَ وَ الاَْوْتارَ وَ الاَْوْثانِ وَ اُمُورَ الْجاهِلِیَّةِ …
خداوند مرا برای هدایت و رحمت جهانیان مبعوث نمود و دستور داده به من تا آلات غِناء و موسیقی (مانند نای، تنبور، تار و …) و بتها و آداب و رسوم جاهلیت را از بین ببرم. [۴۵]
عواقب اخروی غِناء
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
یَحْشُرُ صاحِبُ الطُّنْبُورِ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ هُوَ اَسْوَدُ الْوَجْهِ وَ بِیَدِه طُنْبُورٌ مِنْ نارٍ وَ فَوْقَ رَأسِه سَبْعُونَ اَلْفِ مَلَکٍ بِیَدِ کُلِ مَلَکٍ مِقْمَعَةٌ یَضْرِبُونَ رَأْسَهُ وَ وَجْهَهُ وَ یَحْشُرُ صاحِبُ الْغِناءِ مِنْ قَبْرِه اَعْمی وَ اَخْرَسَ وَ اَبْکَمَ وَ یَحْشُرُ الزّانی مِثْلَ ذلِکَ و صاحِبُ المِزْمارِ مِثلَ ذلِکَ وَ صاحِبُ الدَّفِ مِثْلَ ذلِکَ.
کسی که اهل تنبور است روز قیامت محشور میشود در حالی که سیاه ترین صورت را دارد و به دستش تنبوری از آتش جهنّم است و بالای سرش هفتاد هزار فرشته عذاب همراه با گرزی که در دست دارند بر سر و صورتش میکوبند. و کسی که اهل «غِناء و موسیقی» است از قبرش بیرون میآید در حالی که نابینا و گنگ و کر خواهد بود. همچنین زناکار و آن که فلوت و دایره میزند همانند ایشان محشور میشود. [۴۶]
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
مَنْ اِسْتَمَعَ اِلَی اللَّهْوِ یُذابُّ فی اُذُنِهِ الاْنَکُ کسی که به لهو (آواز موسیقی طرب انگیز) گوش دهد در روز قیامت در گوشش سُرْب آب کرده ریخته میشود. [۴۷]
خرید و فروش و کسب با وسایل لهو
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
لا یَحِلُّ تَعْلیمُ الْمُغَنّیاتِ وَ لا بَیْعُهُنَّ وَ اَثْمانُهُنَّ حَرامٌ وَ قَدْ نَزَلَ تَصْدیقُ ذلِکِ فی کتابِ اللّهِ «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْتَری لَهْوَالْحَدیثِ …»
آموزش دادن خوانندگان و خرید و فروش کنیزکان آوازه خوان حرام است و درآمدی که از این راه به دست میآید نیز حرام میباشد. گواه این مطلب آیهای است که خداوند در کتابش فرموده است:
«بعضی از مردم سخنان بیهوده را خریداری میکنند …». [۴۸]
امام باقر علیهالسلام فرمود:
عَنْ اَبی بَصیر قالَ: سَألْتُ اَباجَعْفَرِ علیهالسلام عَنْ کَسْبِ الْمُغَنِّیاتِ؟ فقالَ الّتی یَدْخُلُ عَلَیْها الرِّجالُ حرامٌ، وَ الْتی تُدْعی اِلَی الاَْعْراسِ لَیْسَ بِه بَأْسٌ، وَ هُوَ قَوْلُ اللّه ِ عَزَّوَجَلَّ: «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْتَری لَهْوَ الْحَدیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبیلِ اللّهِ»
ابوبصیر میگوید: از امام باقر علیهالسلام از درآمد کنیزکان خواننده پرسیدم، امام علیهالسلام فرمود:
کَسبِشان حرام است. امّا در عروسیها «در صورتی که زن و مرد جدا از یکدیگر و صدای زن را نامحرم نشنود» خواندن اشکال ندارد. و علّت حرمت همان سخن قرآن کریم است که میفرماید: «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْتَری …». [۴۹]
امام صادق علیهالسلام فرمود:
وَ الْمَغَنِیَّةُ مُلْعُونَةٌ وَ مَنْ اَدّاها مَلْعُونٌ و آکِلُ کَسْبُها مَلْعُونٌ
کنیز و زن خواننده و کسی که اجرتی به او میدهد و کسی که پول را مصرف میکند همه مورد لعنت قرار گرفتهاند. [۵۰]
ثواب پرهیز از غِناء
امام رضا علیهالسلام فرمود:
مَنْ نَزَّهَ نَفْسَهُ عَنِ الْغِناءِ فَاِنَّ فِی الْجَنَّةِ شَجَرَةً یَأمُرُ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ الرِّیاحَ اَنْ تَحَرَّکَها لَها صَوْتا لَمْ یَسْمَعْ بِمِثْلِه وَ مَنْ لَمْ یَتَنَزَّه عَنْهُ لَمْ یَسْمَعْهُ
کسی که از غِناء دوری کند در عوض، درختی در بهشت هست که خداوند دستور میدهد باد آن را به حرکت درآورد. نغمه خوشی از آن درخت بهشتی بلند میشود که مانند آن را تا به حال نشنیده است. و کسی که از غِناء اجتناب نکند، آن صورت زیبا را نمیشنود. [۵۱]
فتاوا و نظر علما
فتاوای مراجع تقلید در مورد غِناء و موسیقی
خرید و فروش آلات لهو، مثل تار و ساز (تنبک، دایره، فلوت) حتی سازهای کوچک حرام است. [۵۲]
خرید و فروش و استعمال آلات لهو جایز نیست.
(مقام معظم رهبری، [۵۳] حضرت آیة اللّه تبریزی)
استعمال و خرید و فروش و نگهداری آلات لهو حرام است.
(حضرات آیات عظام مظاهری و علوی)
(خرید و فروش و استعمال و نگهداری آلات لهو و لعب) جایز نیست.
(حضرت آیة اللّه العظمی بهجت حضرت آیة اللّه العظمی صافی گلپایگانی) [۵۴]
۲ امام خمینی (ره) در مورد موسیقی میفرماید:
«موسیقی از اموری است که البتّه هر کسی بر حسب طبع خوشش میآید، لکن از اموری است که انسان را از جدیّت بیرون میکند و به یک مطلب هَزْل میکشاند.
دیگر یک جوانی که عادت کرد روزی چند ساعت را با موسیقی سروکار داشته باشد … این از مسائل زندگی و از مسائل جدّی به طور کلّی غافل میشود. عادت میکند همان طوری که به مواد مخدّر عادت میکنند. کسانی که به مواد مخدّر عادت میکنند، دیگر نمیتوانند یک انسان جدّی باشند که بتوانند در مسائل سیاسی فکر کنند. فکر انسان را موسیقی جوری میکند که دیگر در غیر همان محیط موسیقی و مربوط به شهوات و مربوط به موسیقی نتواند اصلاً فکر کند». [۵۵]
۳ از مقام معظم رهبری حضرت آیة اللّه خامنهای نسبت به حدود و کیفیت استفاده از آلات و ابزار موسیقی سؤال شده است، ایشان پاسخ فرمودند:
استفاده از آلات موسیقی حتّی در غیر موسیقی مطرب اگر مستلزم مفاسدی باشد جایز نیست. ولی استفاده از آلات موسیقی در نواختن موسیقی غیرمطرب (لهوی) چنانچه مفاسدی بر آن مترتب نباشد فی نفسه منعی ندارد. لیکن در هر صورت ترویج موسیقی و اهتمام و اشتغال به آن با هدف های نظام اسلامی منافات دارد. مخصوصا اشتغال به نوازندگی در پایگاه بسیج برای عزیزان بسیجی وجهی ندارد و صلاح نیست. جلوگیری از محرمات و مفاسد اجتماعی، جذب جوانان و نیروی مقاومت اسلامی راهش پرداختن به نوازندگی نیست بلکه باید از طریق امر به معروف و نهی از منکر و کارهای فرهنگی مناسب اقدام شود. [۵۶]
۴ مرجع عالیقدر حضرت آیة اللّه خامنهای مدظله العالی، حضرت عالی در پاسخ به سؤالی مرقوم فرموده بودید که اشاعه و ترویج موسیقی با اهداف نظام مقدس جمهوری اسلامی منافات دارد. آیا نظر فوق یک حکم ارشادی است؟ یا یک حکم حکومتی؟
ج آموزش موسیقی و نوازندگی به نونهالان و نوجوانان موجب انحراف آنان و ترتّب مفاسد است و جایز نیست. به طور کلی ترویج موسیقی با اهداف عالیه نظام اسلامی منافات دارد، مسئولین فرهنگی مجاز نیستند سلیقه های شخصی خود را به اسم نشر فرهنگ و معارف در آموزش و پرورش نوجوانان به کار گیرند. [۵۷]
۵ موسیقی مطرب چه نوع موسیقی است و چگونه میتوان تشخیص داد؟
ج موسیقی مطرب، حرام است و تشخیص موضوع به عهده خود مکلّف است. [۵۸]
مقام معظم رهبر
اگر موسیقی لهوی است یا فساد دارد باید از آن احتراز شود و فرقی در این باره میان موسیقی سنّتی و غیر سنّتی نیست.[۵۹]
مقام معظم رهبری
۷ آنچه را عرف مردم موسیقی دانند استماع آن و ساخت و تعلیم و تعلّم و فروش آلات آن حرام است.
حضرت آیة اللّه العظمی صافی گلپایگانی
۸ نظر حضرت عالی در مورد موسیقی چیست؟ و چه نوع موسیقی اشکال ندارد؟
ج همه انواع موسیقی حرام است. [۶۰]
حضرت آیة اللّه العظمی صافی گلپایگانی
۹ س در مورد حرمت موسیقی عدهای میگویند آنچه حرام است موسیقی مطرب لهوی است ولی موسیقی اصیل ایرانی و سنتی و کلاسیک و امثال ذلک اشکال ندارد خواهشمند است نظر شریفتان را بفرمایید.
بسمه تعالی
موسیقی ای که مناسب مجالس خوشگذرانی باشد حرام است بین انواع آن فرقی نیست چه سنتی باشد یا غیر آن. حضرت آیة اللّه العظمی تبریزی
موسیقی مطرب هم مطلقا حرام است.
حضرت آیة اللّه العظمی بهجت
بسمه تعالی
غِناء و موسیقی چه سنتی و چه غربی و یا غیر اینها اگر تحریک شهوت کند حرام است.
حضرت آیة اللّه العظمی مظاهری
بسمه تعالی
کلیه صداها و آهنگ هایی که مناسب مجالس لهو و فساد است حرام و غیر آن حلال است و تشخیص آن با مراجعه به اهل عرف، یعنی افراد فهمیده متدیّن خواهد بود.
حضرت آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی
نظر رهبر فرزانه درباره موسیقی اصیل ایرانی و سنتی و کلاسیک
بعضی خیال میکنند که مرز موسیقی حلال و حرام، موسیقی سنّتی ایرانی و موسیقی غیرسنّتی است، نه، این طوری نیست. آن موسیقی ای که منادیان دین و شرع همیشه در دوره های گذشته با آن مقابله میکردند و میگفتند حرام است همان موسیقی سنّتی ایرانی خودمان است که به شکل حرامی در دربارهای سلاطین، در نزد افراد بی بند و بار، در نزد افرادی که به شهوت تمایل داشتند و خوض در شهوات میکردند اجرا میشده، این همان موسیقی حرام است. بنابراین مرز موسیقی حرام و حلال، عبارت از ایرانی بودن، سنتی بودن، قدیمی بودن، کلاسیک بودن، غربی بودن، یا شرقی بودن نیست. مرز آن چیزی است که انسان را به بیکارگی، ابتذال، بی حالی و وا خوردگی از واقعیت های زندگی بکشاند و نیز انسان را از معنویّت، از خدا و از ذکر غافل کند و به شهوترانی تشویق کند. [۶۱]
فتاوای مراجع عظیم الشأن درباره فرق غِناء و موسیقی
س با توجه به ترویج موسیقی از طرف بعضی از مراکز فرهنگی، وقتی با مردم حتی افراد تحصیل کرده در سطح بالا روبه رو میشویم و به آنها گفته میشود موسیقی مطرب حرام است و گوش ندهید، در جواب میگویند آنچه حرام است غِناء مطرب است و موسیقی اشکال ندارد. اکنون از محضر مبارکتان استدعا دارم فرق بین غِناء و موسیقی را مرقوم فرمایید؟
بسمه تعالی
غِناء خوانندگی مطرب و ملهی متناسب با مجالس عیش و نوش است و موسیقی نوازندگی با همان اوصاف است و در حکم با هم فرقی ندارند و هر دو حرام است.
مقام معظم رهبری
بسمه تعالی
غِناء در باب تلفظ و تعلم است ولی موسیقی مطرب هم مطلقا حرام است.
حضرت آیة اللّه العظمی بهجت
بسمه تعالی
غِناء یعنی خوانندگی و موسیقی یعنی نوازندگی و هر دو اگر مطرب و محرک باشد حرام است. حضرت آیة اللّه العظمی بهجت
بسمه تعالی
غِناء (آوازه خوانی مناسب مجالس خوشگذرانی که در مضمون باطل باشد) و گوش دادن به آن حرام است و بنابر احتیاط واجب باید از مطلق خواندنی که با ترجیع صوت (چهچهه) است ولو در مضمون باطل نباشد. و نیز موسیقی لهوی (نواختن با آلات مخصوصه که مناسب مجالس خوشگذرانی باشد) و گوش دادن به آن حرام است.
حضرت آیة اللّه العظمی تبریزی
بسمه تعالی
کلیه صداها و آهنگ هایی که مناسب مجالس لهو و فساد است حرام و غیر آن اشکال دارد و تشخیص آن با مراجعه به اهل عرف خواهد بود. [۶۲]
حضرت آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی
نظرات علاّمه جعفری (ره)
نظر علامه محمدتقی جعفری (ره) درباره موسیقی
درست است که تحریک مثبت و تشجیعی را که موسیقی انجام میدهد ما را از موجودیت حقیقی خود با یک گروه نوسانات بالاتر میبرد، ولی هنگامی که موسیقی تمام میشود یک سرازیری حقیقی در خود احساس میکنیم ولی میبینیم که موسیقی سایهای از ما برای ما ساخته و آن را بالا برده بود. اکنون شبح مصنوعی از بین رفته و واقعیات با همان خشونت برای ما نمودار میشود.
بر همین جهت بوده است که در جنگ های صدر اسلام که در حدود هشتاد جنگ و دفاع بوده است نمیبینیم که مسلمین برای تهییج سربازان خود به موسیقی متوسل شوند و بلکه آنها شعارهای واقعی را به طور دسته جمعی میگفتند و تحریک میگشتند.
چنانکه در یکی از جنگها قریش شعار ذیل را با موسیقی و هیجان میگفتند.
اُعْلُ هُبَلُ، اُعْلُ هُبَلَ
بلند باد هبل، بلند باد هبل
مسلمانان هم در مقابل میگفتند:
اَللّهُ اَعْلی وَ اَجَلَّ
خداوند بالا و بلندمرتبه است. [۶۳]
با این که کفار از هرگونه وسایل موسیقی آن زمان برای تحریک سربازان خود استفاده میکردند مسلمانان کوچکترین اعتنایی به مسأله موسیقی نداشتند[۶۴] … موسیقی موجب وصال نیست بلکه خیال وصال را در انسان تحریک میکند.
خلاصه: بایستی گفت: بشر از نظر کمبودی که در معرفت توانایی مواجهه با واقعیت دارد موسیقی را برای تسلّی خود تأیید میکند، پس نام آن را ضرورت میگذارد به همین جهت است که اسلام به موسیقی روی خوشی نشان نمیدهد و میخواهد و میخواهد انسانها از زندگانی روحی و طبیعی با خودِ واقعیات روبرو گردند.<br/
علتی که برای ممنوعیت موسیقی در منابع اسلامی ذکر شده است مسئله لهو و لعب است با نظر به علت کاملاً روشن میشود که اسلام میخواهد انسان را در دنیا، خود را در مقابل هیجاناتِ پا در هوا نبازد و آمادگی واقعی خود را از دست ندهد و تا بتواند خود را اختیارا سلب نکند. [۶۵]
سه سؤال در مورد موسیقی از علاّمه جعفری (ره)
۱آیا موسیقی روح انسان را تصفیه نمیکند؟
ج اگر موسیقی آن چنان که عاشقان دلباخته اش میگویند حقیقتا روح انسان را تصفیه میکند. چرا با شیوع موسیقی در شرق و غرب بیماری های روانی و فساد اخلاقی به حدّی است که گفتگو درباره آن باعث شرمساری است. [۶۶]
۲ آیا تأیید موسیقی از طرف غرب دلیل بر عدم ضرر آن نیست؟
س امروز مانند دوران های گذشته موسیقی یکی از آن موضوعاتی است که اکثریت قریب به اتفاق آن را تأیید میکنند. اگر چیزی واقعا ضرر داشت آیا میتوانست این اندازه مردم را به خود مشغول بدارد؟
ج صحیح است ولی فراموش نکنیم که بشر در دوران های گذشته بردگی را هم زیربنای تمام مسائل اجتماعی و سیاسی خود قرار داده بود. به فکر هیچکس نمیرسید که یک اصل خلاف انسانی بوده است. [۶۷]
۳ آیا موسیقی در محل کار سبب کار بیشتر نیست؟
س آزمایش کردهاند وقتی که در کارگاهها موسیقی زده میشود کمیّت و نتیجه کار کارگران بیشتر میشود. این پدیده را چگونه با تحریم موسیقی میتوان توجیه کرد؟
ج مسلما افزایش راندمان کار انرژی میخواهد. خود تَمَوُّجات صوتی که نمیتواند در داخل بدن انرژی تولید کند. پس آن کارگر مجبور است انرژی بیشتری را در زمان کوتاهتری از دست بدهد تا پدیده فوق به وقوع بپیوندد. پس ظاهرا موسیقی در اینجا نقش مثبتی داشته است ولی همانطوری که گفته شد این نقش مثبت، ظاهری است. [۶۸]
در واقع موسیقی در اینجا هیچ عمل مثبتی انجام نداده بلکه جنبه منفی هم داشته است که باعث شده انرژی کارگران در زمان کوتاه تری صرف شود. به علاوه کدامین اصل انسانی میگوید برای افزایش دادن منافع سودگران، کارگران را در خیالات و تجسمیات بی اساس غوطه ور سازیم. [۶۹]
نظر علاّمه جعفری درباره گوش دادن به موسیقی های مجاز
در مواردی که ادای موسیقی را درمی آوریم و به برخی از موسیقی هایی که گمان میکنیم جز موسیقی های ممنوع نیست گوش فرا میدهیم. اگر هم فرض کنیم که این گونه امور ممنوع نباشد. حداقل قدم روی نوار باریکی گذاشته ایم که یک طرف آن قطعا قلمرو ممنوعیت و حرمت میباشد. و چون نَقْش آدمی لذت طلب است لذا تدریجا قانون را پایمال میسازد. [۷۰]
ضررهای موسیقی از دیدگاه علامه محمدتقی جعفری (ره)
۱ ایجاد عدم تعادل و توازن بین اعصاب سمپاتیک و پاراسمپاتیک.[۷۱]
۲ مرض مانی (manie) (نوعی جنون است که درجات متعددی دارد).
۳ مرض سیکلموتیمی [۷۲] (cyclothymie)
۴ کوتاهی عمر
۵ مرض پارانویا [۷۳] (paranoial)
۶ ضعف اعصاب
۷ اختلالات دماغی (اغتشاشات مغزی، هیجانات روحی جنون)
۸ تأثیرات قلبی
۹ واسطه انتحار و خودکشی
۱۰ بیماری فشار خون
۱۱ عامل فحشاء
۱۲ تضعیف و تضییع حس شنوایی (سامعه)
۱۳ تضعیف و تضییع حس بینایی (باصره)
۱۴ هیجان
۱۵ سلب اراده و شکست شخصیت
۱۶ سلب غیرت
۱۷ عامل جنایت
۱۸ جلب توجه غیرطبیعی
۱۹ ازدست دادن نیروی فکری
۲۰ تضییع نیروی قضاوت
۲۱ افسردگی و خمودگی
۲۲ تهییج عشق [۷۴]
۲۳ شکست عمر و جوانمرگی
۲۴ زنجیر بردگی
۲۵ روش لغو ۲۶ اتلاف وقت [۷۵]
استفتائاتی درباره پخش موسیقی از صدا و سیما
۱س آیا به نظر حضرت عالی استماع آهنگ هایی که از صدا و سیما پخش میشود چگونه است؟
ج موسیقی مطرب جایز نیست و آهنگ های مشکوک اشکال ندارد. [۷۶]امام(ره)
۲ - موسیقی که از رادیو و تلویزیون پخش میشود در بعضی موارد حالت غِناء دارد، آیا گوش دادن این نوع موسیقی حرام است؟
بسمه تعالی
هرگونه خوانندگی و نوازندگی که متناسب با مجالس عیش و نوش باشد حرام است. [۷۷] مقام معظم رهبری
۳ پخش موسیقی های رادیو و تلویزیون چگونه است؟ آیا میتوان بدون شک و شبهه به آنها گوش داد؟
اگر از موسیقی های مطربی که مخصوص مجالس لهو است نباشد اشکال ندارد و تشخیص موضوع، موکول به نظر شخص شنونده است. به هر حال پخش موسیقی در رادیو و تلویزیون دلیل حلیّت آن نیست. مقام معظم رهبری
۴ س آیا موسیقی که از صدا و سیما پخش میگردد حلال است و یا اینکه در افراد مختلف فرق دارد؟
ج - مجرد پخش از صدا و سیما جهت شرعی بر اباحه نیست اگر در نظر مکلف، موسیقی مطرب مخصوص مجالس لهو و عیش و نوش باشد جایز نیست گوش کند.
۵ س در صورتی که موسیقی که از صدا و سیما پخش میشود، مشترک باشد و یا بسیار شبیه و گاهی همان آهنگ هایی باشد که در نوارهای مبتذل استفاده میشود، گوش دادن به این نوع موسیقیها را جایز میدانید یا نه؟
ج اگر در نظر شنونده از آهنگ های مطرب لهوی متناسب با مجالس لهو و گناه باشد جایز نیست. [۷۸]
۱- ماهنامه صبح شهریور۷۵ شماره۹۱ ص 23.
۶ رهبر عزیز انقلاب طی حکمی به ریاست صدا و سیما در مورد موسیقی در آن سازمان فرمود:
تنوع و جذابیت در صدا و سیما شرط لازم توفیق آن رسانه است. ولی این نباید موجب گرایش به شیوه های زیانبخش و مخرّب گردد. ترویج فرهنگ غربی و استفاده ابزاری از جاذبه های جنبی یا استفاده از موسیقی های لَهْوی و حرام و چیزهایی از این قبیل نباید به بهانه جذّاب کردن تلویزیون به این دستگاه مؤثر که در معرض دید همه قِشرها و خانواده است راه یابد. (1)
فلسفه و مرز حرمت موسیقی از دیدگاه مقام معظم رهبری
موسیقی اگر انسان را به بیکارگی و ابتذال و بی حالی و واخوردگی از واقعیت های زندگی بکشاند این موسیقی حلال نیست، موسیقیِ حرام است. موسیقی اگر چنانچه انسان را از معنویت، از خدا و از ذکر غافل کند این موسیقی حرام است. موسیقی اگر انسان را به گناه و شهوترانی تشویق کند این موسیقی حرام است … ممکن است فرضا یک موسیقی ساده بی ضرری را اجرا کنند. لیکن شعری که در این موسیقی خوانده میشود شعر گمراه کنندهای باشد. شعر تشویق کنندهای به بی بند و باری، به ولنگاری، به شهوترانی، به غفلت و این طور چیزها باشد آن وقت حرام میشود. [۷۹]
معنای لهو از نظر حضرت آیة اللّه خامنه ای
لهو یعنی غفلت، یعنی دور شدن از ذکر خدا، دور شدن از معنویت، دور شدن از واقعیت های زندگی، دور شدن از کار و تلاش و فرو غلتیدن در ابتذال و بی بندوباری این موسیقی میشود حرام. [۸۰]
علامه شهید مطهری (ره) در این باره میفرماید:
واقعا موسیقی قدرت عظیم و فوق العادهای مخصوصا از جهت پاره کردن پرده تقوا و عفت دارد. [۸۱]
فتاوای مراجع در مورد موسیقی های وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
۷س حکم استماع موسیقی های صدا و سیما یا اداره ارشاد، ساخت و تعلیم و خرید و فروش ابزار آلات موسیقی چیست؟
ج هرگونه نوازندگی مطرب لهوی که متناسب با مجالس عیش و نوش باشد حرام است. مقام معظم رهبری
موسیقی اگر مطرب و مهیّج و مناسب مجالس لهو و لعب باشد حرام است و در غیر این صورت مانعی ندارد و مرکز بخش تأثیری در حکم ندارد.
حضرت آیة اللّه العظمی لنکرانی
اگر موسیقی مطرب باشد استماع و خرید و فروش آن حرام است.
حضرت آیة اللّه العظمی بهجت
اگر موسیقی لهوی و تحریک کننده باشد حرام است. حضرت آیة اللّه العظمی مظاهری
آنچه را عرف مردم موسیقی میدانند استماع آن و ساخت و تعلیم و تعلم و فروش آلات آن حرام است.
حضرت آیة اللّه العظمی صافی گلپایگانی
گوش دادن به موسیقی لهوی که مناسب مجالس خوشگذرانی میباشد جایز نیست و همچنین ساخت و تعلیم و خرید و فروش ابزار آلات موسیقی لهوی جایز نیست.
حضرت آیة اللّه العظمی تبریزی
کلیه صداها و آهنگها که مناسب لهو و فساد است حرام و غیر آن حلال است و تشخیص آن با مراجعه به اهل عرف عام خواهد بود. [۸۲]
حضرت آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی
نظر مراجع عظیم الشأن تقلید درباره خانه و هنرستان موسیقی
س طبق برنامه ریزی های اعلام شده بنابر این است که خانهها و هنرستان های موسیقی در شهرستانها تشکیل شود که با عکس العمل مردم مواجه شده است. نظر حضرتعالی در رابطه با رواج موسیقی چیست؟
بسمه تعالی
ج آموزش موسیقی و ترویج آن برای نوجوانان با اهداف نظام جمهوری اسلامی سازگار نیست. مقام معظم رهبری
بسمه تعالی
موسیقی مطرب، شنیدن و تعلیم و تعلّم آن و تعاون آن حرام است.
حضرت آیة اللّه العظمی بهجت
بسمه تعالی
موسیقی لَهْوی تعلیم و تعلّم و اجرت گرفتن برای آن حرام است و اینها مظاهر فسادی است که به خاطر مسامحه بعضی از متصدّیان شروع شده است.
حضرت آیة اللّه العظمی تبریزی
بدون شک تأسیس این گونه مراکز موجب گسترش فساد است و جایز نیست.
حضرت آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی
موسیقی و ترویج و تأسیس مراکزهای تعلیم آن هم حرام است.
حضرت آیة اللّه العظمی صافی گلپایگانی
تعلیم و تعلّم موسیقی حرام است. حضرت آیة اللّه العظمی علوی [۸۳]
فتاوای مراجع تقلید درباره آموزش موسیقی
س - در برخی مراکز دولتی و خصوصی کلاس های آموزش موسیقی و تئاتر برای دختران تشکیل شده و مربیان مرد آموزش را به عهده دارند. آیا تشکیل چنین کلاسها و شرکت دختران در این کلاسها جایز است یا خیر؟
بسمه تعالی
ج نگاه کردن به نامحرم و هرگونه کاری که مستلزم حرام و موجب مفسده باشد حرام است. مقام معظم رهبری
بسمه تعالی
موسیقی لهوی تعلیم و تعلّم و اجرت گرفتن برای آن حرام است و اینها مظاهر فسادی است که به خاطر مسامحه بعضی از متصدّیان شروع شده است.
حضرت آیة اللّه العظمی تبریزی
بسمه تعالی
حرام است. حضرت آیة اللّه مظاهری
بسمه تعالی
حرام است. حضرت آیة اللّه صافی گلپایگانی
بسمه تعالی
جایز نیست. حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی [۸۴]
نظر مراجع تقلید درباره تشویق موسیقی دانان
با توجّه به آیات و روایاتی که در بحث موسیقی گذشت روشن شد که از نظر اسلام موسیقی مطرب جزء پلیدترین کارها است، تا جایی که شارع مقدس آن را در ردیف شراب و مقدمه زنا و سایر گناهان قرار داده است. از لحن شدید احادیث برمی آید که انسان عاقل برای نجات از این سم کشنده در جایی که شک هم دارد اجتناب مینماید. تا چه رسد مجالسی تحت عنوان موسیقی سنتی و اصیل ایرانی و امثال اینها را برپا نماید و جوایزی از بیت المال مسلمین به مروجین موسیقی بدهد. آیا در کشور ما مشکل مردم از جهت اقتصادی، اشتغال و بیکاری، تورم، ازدواج جوانان، فرهنگ ناب اسلامی و صدها امور دیگر حل شده تا به این کارهای باطل بپردازیم؟!
بر فرض هم که همه مشکلات ما حل شده، مگر اسلام عزیز اجازه میدهد اموال مردم صرف امور پوچ و بیهوده گردد. در کجای تاریخ معتبر اسلام داریم که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و یا حضرت علی علیهالسلام و سایر ائمه علیهم السلام العیاذ باللّه جلسهای تحت عنوان موسیقی اصیل عربی و … تشکیل داده و مروجین موسیقی اعم از موسیقی حرام یا مشکوک را با بیت المال تقدیرنامه و صوت و کف مورد تشویق قرار دهند.
و اینک به فتاوای اسلام شناسان واقعی که همان علما ربانی و مراجع عظیم الشأن هستند توجه فرمایید:
س متأسفانه برخی متصدیان فرهنگی کشور، بعضی از نویسندگان طاغوتی را تشویق کرده و یا با برپایی جشنواره های موسیقی هدایایی را به عنوان تشویق به موسیقی دانان میپردازند. آیا صرف بیت المال مسلمین در این راستا و اهدای هدایا از بیت المال به این گونه افراد جایز است؟ و اساسا این حرکات در نظام اسلامی چه صورت دارد؟
بسمه تعالی
ج صرف بیت المال باید طبق موازین قانونی و شرعی صورت پذیرد.
مقام معظم رهبری
تشویق کسانی که موسیقی لهوی میزنند حرام است و کسی که اموال عمومی را صرف آنها میکند ضامن است و نزد خداوند متعال مسئول اعمالش میباشد و باید توبه کند وگرنه در آخرت مسئول خواهد بود.
حضرت آیة اللّه العظمی تبریزی
موسیقی متداول فعلی به تمام اقسامه حرام است و تعلیم و تعلّم و صرف بیت المال مسلمین در این گونه امور حرام است و موجب اشتغال ذمّه مسئولین مربوطه است.
خداوند مسلمین را از فتن آخرالزمان حفظ فرماید.
حضرت آیة اللّه صافی گلپایگانی
تشویق کسانی که موسیقی حرام مینوازند جایز نیست.
حضرت آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی
مربوط به نظر مسئولین است ولی به طور کلی اگر کار حرامی صورت گیرد به هیچ وجه جایز نیست. حضرت آیة اللّه العظمی فاضل لنکرانی
حرام است و ضمان آور میباشد.
حضرت آیة اللّه العظمی مظاهری
مصرف بیت المال مسلمین در مواردی که شرعا مجوزی نداشته باشد حرام است تا چه حد رسد که در مواردی صرف شود که شارع مقدس آن را نهی کرده است. حضرت آیة اللّه العظمی علوی گرگانی [۸۵]
سؤال در خصوص حکم شرعی موسیقی قبلاً فرمودهاید موسیقی مخصوص مجالس لهو و طرب ممنوع است، استدعا دارد در خصوص لهو و طرب توضیح بیشتری بفرمایید.
بسمه تعالی
مجالس لهو و لعب مجالسی است که جهت خوشگذرانی از راه استماع به آواز و مانند آن منعقد میشود. حضرت آیة اللّه سیستانی ۱۶ شعبان ۱۴۲۶
حکم صریح موسیقی در فقه اسلامی چیست؟
سؤال ۱ ابهامات و بحث های فراوانی در خصوص «موسیقی» مطرح شده و گفته میشود که از نظر اسلام آن دسته از موسیقی هایی که مناسب مجالس لهو و لعب باشد ممنوع است. خواهشمند است بیان شرعی روشن و صریحی را در خصوص منظور از مجالس لهو و لعب با ذکر مصادیقی از این قبیل مجالس در صدر اسلام یا زمان معاصر مرقوم فرمائید.
جواب منظور از مجالس لهو و فساد مجالس گناه آلودی است که برای عیّاشی و هوسرانی از سوی افراد بی بند و بار تشکیل میشود. آهنگ هایی که مناسب چنین مجالسی باشد حرام است هر چند به تنهایی و در خلوت انجام گیرد.
۱- نسخه اصل استفتائات سؤال ۱ تا ۴ در آرشیو مؤسسه قرآنی تفسیر جوان موجود است.
حضرت آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی
جواب موسیقی اگر شهوت انگیز یا مفسده زا باشد حرام است و هم فقهاء عظام بر حرمت این دو قسم از موسیقی اتّفاق نظر دارند و اگر در فرمایش بزرگان، موسیقی لهوی و یا موسیقی مناسب مجالس لهو آمده است، برای این است که در قرآن شریف، اطلاق لهو الحدیث بر موسیقی حرام شده است «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْتَری لَهْوَ الْحَدیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبیلِ اللّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ». [۸۶]
حضرت آیة اللّه العظمی مظاهری
جواب به نظر اینجانب تبعا لبعض الاعلام من الفقهاء قدس اللّه ارواحهم حرمت موسیقی و غِناء حرمت محتوایی است و هر صوت و غِناء و موسیقی که در آن ترویج بی بند و باری و بی عفتی و یا برای عیّاشی و هوسرانان خودخواه و غیرمتعهّد و یا ترویج باطل و تخدیر افکار و به انحراف فکری کشاندن انسانها و یا از اسلام چهرهای ناخوشایند و خلاف سهولت و عدالت نشان دادن و … باشد امثال موارد در همه و همه غِناء و موسیقی اش هم حرام و عامل و خواننده و مستمع مرتکب دو حرام شدهاند و ناگفته نماند با پاسخ مرقوم نیازی به رفع ابهام آنچه در سؤال آمده نمیباشد کما اینکه حتی اگر آیهای از قرآن هم با غِناء خوانده شود برای ترغیب به کار حرام و باطل غِنای آن هم حرام میباشد چه برسد به غِناء و موسیقی نسبت به سنت و مسائل دیگر اسلامی.
حضرت آیة اللّه العظمی صانعی
جواب امام (ره) در تحریر الوسیله در مکاسب محرمه مسأله ۱۳ میفرماید غِناء حرام آن نحوه خواندنی است که طرب انگیز باشد که مناسب مجالس لهو و محافل طرب و آلات لهو و ملاهی باشد. آیة الله مظاهری سلّمه الله در توضیح المسائل مسأله ۲۵۴۶ در مورد غِناء حرام میفرماید آن صوتی است که شهوت انگیز و طرب انگیز باشد چنانچه مراد از موسیقی حرام آن آهنگی است که شهوت انگیز و طرب انگیز باشد و در مسئله ۲۵۴۸ میفرماید چنانچه آهنگی شهوت انگیز و طرب انگیز نباشد حرام نیست آیة ا … مکارم شیرازی در تفسیر نمونه در ذیل آیه ۶ سوره لقمان شرح مبسوطی بر غِناء داده است و مجموعه را خلاصه کرده و فرمودهاند غِناء آهنگهایی است که متناسب مجالس فسق و فجور و اهل گناه و فساد میباشد (تفسیر نمونه جلد ۱۷ صفحه ۲۳ خط ۶) و شرح دادهاند که کسی که به غناء گوش میدهد در آن حال احساس میکند که اگر در کنار آن صدا شراب و فساد جنسی نیز باشد کاملاً مناسب است. پس با توضیح و بیان این دو مرجع خبره حیّ شاهد و ناظر زمان ما در معنای فتوای مرحوم امام (ره) که صدائی که مناسب مجالس لهو و محافل طرب باشد و آهنگ های آن گونه - آن موسیقی حرام است و آن نوع خواندن (چه زن بخواند چه مرد) حرام است که شهوت جنسی را برانگیخته کرده و اهل گناهان کبیره در مجالس شراب و زنا با آن نوع آهنگها و خواندنها خود را تحریک و مهیای معاصی میکند به قول امروزیها نوارهای مبتذل. پس به هر خواندنی و به هر نواختنی غِناء حرام در اسلام و موسیقی حرام در اسلام گفته نمیشود و اگر آهنگی یا صدائی مشکوک شد اصل بر حلّیت آن میباشد.
فقیه اهل بیت استاد ارجمند آقای سید مرتضی خاتمی
سؤال ۲ در فرض مذکور اگر موسیقی غیر ایرانی باشد چه حکمی دارد؟
فرقی بین موسیقی ایرانی و غیر ایرانی نیست مشروط بر اینکه از نوع مزبور در این محیط محسوب شود.
حضرت آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی
جواب مناط در حرمت، شهوت انگیز و یا مفسده انگیز بودن آن است و امّا ایرانی و غیر ایرانی و مانند اینها تفاوتی ندارد.
حضرت آیة اللّه العظمی مظاهری
جواب آنچه درباره موسیقی حرام در سؤال ۳ مشروحا بیان شد به نوع لغت خواننده ایرانی باشد یا عربی یا هندی یا بهر لغت دیگر فرقی ندارد. آهنگ و صدائی که شهوت جنسی را تحریک کرده اهل فسق و و فجور از آن برای گناهان کبیره استمداد میطلبد شرع مقدس استماع و نواختن و خواندن آن را حرام فرموده است.
فقیه اهل بیت استاد ارجمند آقای سید مرتضی خاتمی
سؤال ۳ حکم شرعی استفاده از موسیقی که خواننده آن زن باشد، چیست؟
جواب جایز نیست.
حضرت آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی
جواب چون مفسده انگیز است، حرام است. حضرت آیة اللّه العظمی مظاهری
جواب همان است که در پاسخ سئوال ۳ و ۴ مشروحا بیان شد. خواننده زن باشد یا مرد فرقی ندارد. فقیه اهل بیت استاد ارجمند آقای سید مرتضی خاتمی
سؤال ۴ در صورتی که خواننده یا نوازنده موسیقی ضد انقلاب باشد آیا رفتار و اعتقادات شخصی وی تأثیری در اصل حکم شرعی آن دسته از موسیقی که تولید او باشد بوجود میآورد یا خیر؟
جواب عقیده شخصی تأثیری در حکم موسیقی ندارد مگر اینکه با موسیقی خود نوع اعتقاد خویش را ابراز و دنبال کند.
حضرت آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی
جواب دین مقدس اسلام برای خودسازی و رسیدن انسانها به کمالات اخلاقی دستورات و برنامه هایی را ارائه نموده بنابراین با هر چیز و عاملی که آنها را از خداوند غافل و از اهداف عالیه انسانی دور سازد و افکار آنها را در مسیر شهوت حیوانی قرار دهد مخالف است در همین راستا هر آهنگی که طرب انگیز و شهوت پرور باشد و مناسب مجالس عیّاشی و گناه باشد موسیقی و حرام است.
حضرت آیة اللّه العظمی نوری همدانی
جواب صِرف اینکه، ضدّ انقلاب است، تأثیر ندارد، مناط در حرمت همان است که گفته شد.
جواب البته معلومست که موافق انقلاب اسلامی و دین اسلام و احکام قرآن کریم دنبال موسیقی و غِناء حرام نمیرود چه خود این عمل نمایش ضد فرامین اسلام و اسلامیت است لکن نعوذاً بالله اگر موافق انقلاب هم موسیقی غِناء حرام تولید کند در مسئله شرعی موسیقیِ حرام و غِناءِ حرام حرامست و تولیدکننده آن معصیت کار و فاسق و فاجر است.[۸۷]
فقیه اهل بیت استاد ارجمند آقای سید مرتضی خاتمی
ضررهای موسیقی
ضرر موسیقی از دیدگاه دانشمندان جهان
براساس نظر بسیاری از روانشناسان، موسیقی احساسات بشر را در مسیر غیرطبیعی و غیرعادی توسعه میدهد و انسان را در یک عالم ناخود آگاهی کامل فرو میبرد و قوه خیال بافی غیرطبیعی و غیرواقعی را در انسان زیاد میکند. موسیقی سبب لذت نیست بلکه فقط قوه خیال را تحریک میکند، و انسان از آن خیال های خود لذت میبرد به خاطر آنکه اگر چند نفر حتی یک نوع موسیقی گوش دهند. لذتی که اینها از موسیقی میبرند یک جور نیست و آن تخیلاتی که در آن فرو میروند یک شکل نیست بلکه هر کس یک نوع لذتی میبرد و در یک عالم خیالی سیر میکند لذا میگویند اکثر بیماری های روانی از همین جا شروع میشود که انسان در یک عالم گنگ فرو میرود که خود نمیتواند تعریف نماید. [۸۸]
و اینک به نظر بعضی از دانشمندان در این مورد توجه فرمایید.
علت اینکه ما از موسیقی خوشمان میآید این است که در عالم خیالها و رویاها فرومی رویم. [۸۹]
۲ آرون کوپلند
موسیقی انسان را از عالم اصوات بیرون میبرد و به یک دنیای خیالی و رؤیایی میراند. [۹۰]
برادران و خواهران عزیز جهت اطلاع در مورد موسیقی غیر از کتبی که در پاورقی اسامی آنها ذکر شده به این کتابها هم مراجعه فرمایید.
۱ - راز کامیابی مردان بزرگ ۲ تاریخ موسیقی نویسنده لرست دلین
۳ تاریخ موسیقی سعدی حسنی ۴ مناظره دکتر وپیر
۵ بلاهای اجتماعی قرن ما ۶ گناهان کبیره ۷ اندیشه و اندرزها
۳ لئون تولستوی (نویسنده روسی)
موسیقی محصول تحریک احساسات و هدف احوال نفسانی و عواطف انسانی است. [۹۱]
۴ دکتر ولف آدلر (پروفسور دانشگاه کلمبیا)
موسیقی علاوه بر اینکه سلسله اعصاب ما را در اثر جلب دقت خارج از طبیعی آن، سخت خسته میکند. عمل ارتعاش صوتی که در موسیقی انجام میشود
تولید تعرض خارج از حد طبیعی در جلد مینماید که بسیار زیانمند است. [۹۲]
۵ دکتر آلکسیس کارل فیزیولوژیست بزرگ فرانسوی
ساز و آواز و کنسرتها و اتومبیلها و ورزش نمیتوانند جای فعالیتها و کارهای سودمند اجتماعی را بگیرند. رادیو نیز مانند سینما و موزیکال، کاهلی کاملی به کسانی میبخشد که با آن سرگرمند. بدون شک الکلیسم کارگران ما را از پا درمی آورد و سر و صدای رادیو و سینما و ورزش نامناسب روحیه فرزندان را فلج میکند. [۹۳]
۱- تأثیر موسیقی بر روان و اعصاب ص ۱۳۳ و مانند آن مناظره دکتر و پیر ص 452.
۶ هگل (فیلسوف مشهور آلمان)
ذکر و (عبادت) مسلمانان در معابدِ بی آلایش خود فکر میآورد. و دعای (مسیحیان) در کلیسا با عربده ناقوس و نقش نگارِ در و دیوار تشویش خاطر و انصراف ناظر. [۹۴]
۷ کانت (فیلسوف مشهور آلمان)<br/
موسیقی اگر از همه هنرها مطبوعتر باشد. ولی چون به بشر چیزی نمی آموزد از تمام هنرها پستتر است. [۹۵]
۸ دکتر آرنولد فریدمانی (پزشک بیمارستان نیویورک و رئیس کلینیک سردرد)
او با کمک دستگاه های الکترونی تعیین امواج مغز و تجربیاتی که طی مراجعه هزاران بیمار به دست آورده ثابت کرده است یکی از عوامل مهم خستگی های روحی و فکری و سردردهای عصبی، گوش دادن به موسیقی رادیو است مخصوصا برای کسانی که به موسیقی آن دقت و توجه میکنند. [۹۶]
۹ دکتر ربرت (متخصص روانشناسی کودک در انگلیس)
اطفال در رحم مادر تحت تأثیر موسیقی قرار میگیرند و اگر مادر حامله به موسیقی گوش دهد ضربان قلب طفل در رحم زیاد میشود این حالت از ۶ ماهگی به بعد است. [۹۷]
۱۰ دکتر اوریزن اسوت مارون
هیجان بزرگترین عامل سکته های قلبی است هنرمندان اغلب به علت سکته قلبی درگذشتهاند. از این بیان معلوم میشود هیجانِ حاصله از موسیقی تا چه حد خطرناک است. [۹۸]
۱۱ دانشمندان روانشناسی در مورد موسیقی میگویند
(موسیقی) آثار مرموزی را در دماغ و قوای مغز به جای میگذارد و آن اثری که از این حالت یعنی توجه غیرطبیعی محسوس است این است که اراده تضعیف میگردد و شنونده موسیقی تمام قوای خود را گویا در گوش متمرکز کرده و هیچ یک از اعضای بدن او در آن حال با اراده او حرکت نمیکند، لذا گاهی دست و پای شنونده طبق ارتعاشات صوتی و نواهای موسیقی بنای حرکت کردن را میگذارد و خلاصه یک رقص خفیفِ بدون اراده شنونده انجام میشود. [۹۹]
۱۲ موسیقی عامل اخلال در دستگاههای مختلف بدن
موسیقی با نواهای حزن آمیز و یا آهنگ های نشاط انگیز خود گاهی آن چنان تعادل بین اعصاب سمپاتیک و پاراسمپاتیک را از بین میبرد که اصول زندگی حیوان یعنی جذب و دفع و هضم و ترشحات ضربان قلب و فشارخون و مایعات دیگر را مختل ساخته و شخص را به امراض فراوانی نزدیک میسازد. آهنگ های شورانگیز موسیقی در اثر تحریک اعصاب نباتی گاهی آن چنان موجب اغتشاشات روانی شده که شخص را وادار به فعالیت های بی موقع و خوشی های ناگهانی: خنده های بی جا، پرحرفی، عصبانیت، گفتن سخنان مسخره آمیز مینماید. و در اثر ادامه این عمل ممکن است کم کم شخص به مرض هایی که نوعی از جنون است مبتلا گردد. [۱۰۰]
جنون و دیوانگی
در اثر فشار شدیدی که ارتعاشات و تحریکات خارجی موسیقی روی اعصاب وارد می کند قدرت اندیشه و فکر را ازانسان میگیرد. زیرا قوه اندیشه انسان در بین ارتعاشات موسیقی زندانی میگردد و به تدریج منجر به اغتشاشات فکری و نگرانی های روحی میشود تا جائی که موسیقی نیروی خِرَد را فلج میکند و آثار جنون برای چنین افرادی پیش میآید و اکنون به نمونه هایی از این دیوانگی توجه فرمایید.
۱ مجله روشنفکر درباره کُنْسرت موسیقی مینویسد:
… وقتی دخترها و پسرها آهنگ های تند و رعشهانگیزشان را مترنم میسازند. سالن به لرزه میافتد، دخترها جیغ میکشند، به سر و گوش هم مشت میکوبند، غش میکنند، موهای خود را چنگ چنگ میکَنَند و پسرها از هوش میروند. همه اینها در مورد تأثیر آهنگ های موسیقی در آنها است. [۱۰۱]
۲ در جریان کنسرت پر شر و شور گروه موزیک (ولینک استونز) مردی از شدّت هیجان برهنه شد و با حالت جنون آمیزی بر سر و کول انبوه خلایق به راه افتاد که توسط پلیس دستگیر شد. [۱۰۲]
۳ چندی پیش (براون) خواننده انگلیسی ضمن اجراء برنامهای در فستیوال موسیقی پوپ … تمام لباسهایش را از تن بیرون آورد و در برابر جمعیتی بیش از ۱۵ هزار نفر برنامه اجرا کرد. ابتدا پیراهنش را درآورد. و چون تماشاگران به هیجان آمدند وی هنگام خواندن آواز به کلی لخت و عریان شد و به خواندن و رقصیدن پرداخت در این موقع افراد پلیس خود را به صحنه رساندند و خواننده عریان را دستگیر کردند. [۱۰۳]
۴ در ملبورن سوئیس پنجاه هزار نفر بعد از گوش دادن به یک کنسرت، موسیقی چنان آنها را به هیجان آورد که ناگهان همه با هم ریختند و بدون جهت یکدیگر را زخمی و مصدوم کردند تا پلیس خود را رساند چند نفر به ضرب چاقو از پای درآمدند و به چندین دختر تجاوز شد و تعداد زیادی مجروح شدند. [۱۰۴]
۵ در ایالت لیتل راک خانم ۶۴ سالهای به نام لیکیام به جوانی پیانو میآموخت نغمات موسیقی چنان در روح جوان ایجاد هیجان کرد که بدون دلیل از جا برخاست و با ۱۹ ضربه چاقو معلم موسیقی خود را از پای درآورد. [۱۰۵]
۶ در یک کنسرت موسیقی به دستهای از جوانان برای اولین بار «هیستری» (یک نوع بیماری روحی)دست داد. آنها پس از برنامه بیتلها به خیابانها ریختند، اتومبیلها را آتش زدند، شیشه های مغازهها را شکستند و مغازهها را غارت کردند و تعداد ۳۱۵ نفر از آنها از فرط هیجان غش کرده و به بیمارستان انتقال داده شدند. [۱۰۶]
جنون خلیفه
حاصل عمر امام (ره) شهید مطهری (ره) میفرماید:
مسعودی میگوید: در زمان عبدالملک یا یکی دیگر از خلفای بنی امیه که لهو و موسیقی خیلی رایج شده بود. خبر به خلیفه دادند که فلان کس خواننده است و کنیز زیبایی دارد که او هم خواننده است و تمام جوان های مدینه را فاسد کرده و اگر به کار او نرسید این زن تمام مدینه را فاسد میکند. خلیفه دستور داد که غُل به گردن آن مرد انداختند و آنها را به شام بردند. وقتی به حضور خلیفه نشستند آن مرد گفت: معلوم نیست آنچه او میخواند غِناء باشد و از خلیفه خواست که خودش امتحان کند. خلیفه دستور داد که کنیز بخواند او شروع به خواندن کرد. کمی که خواند دید سر خلیفه تکان میخورد کم کم کار به جایی رسید که خود خلیفه شروع کرد به چهار دست و پا راه رفتن و میگفت: بیا جانم بر این مرکوب خودت سوار شو[۱۰۷]… بعد شهید میفرماید:
واقعا موسیقی قدرت عظیم و فوق العادهای مخصوصا از جهت پاره کردن پرده تقوا و عفت دارد. [۱۰۸]
کوتاهی عمر
از بسیاری از آیات قرآن کریم[۱۰۹] و روایات ائمه اطهار علیهم السلام استفاده میشود که اعمال خیر بر وسعت رزق و طول عمر میافزاید ولی گناه و لهو و لعب برکت را از بین خواهد برد و از عمر انسان میکاهد و چون موسیقی مطرب گناه محسوب میشود. معمولاً مروجین موسیقی با وضع نامناسب و عمر کوتاه از دنیا رفتهاند. هم اکنون اسم های برخی از آنها همراه با مدت عمرشان ذکر خواهد شد.
۱ مالیبران، استاد معروف موسیقی در حال خواندن آواز در سن ۲۷ سالگی سکته کرد.
۲ پرگولوزی نوازنده ایتالیایی در سن ۲۶ سالگی.
۳ بلینی نوازنده ایتالیایی در سن ۳۴ سالگی.
۴ موریس ژوبر نوازنده فرانسوی در سن ۴۰ سالگی.
۵ شوسون نوازنده فرانسوی در سن ۳۰ سالگی.
۶ نیکلادو گرینی نوازنده فرانسوی در سن ۳۲ سالگی.
۷ ژاربیژه نوازنده فرانسوی در سن ۳۷ سالگی.
۸ مندلس نوازنده آلمانی در سن ۳۸ سالگی.
۹ هوگوولف نوازنده آلمانی در سن ۴۳ سالگی.
۱۰ ماکس رگر نوازنده آلمانی در سن ۴۳ سالگی.
۱۱ موزارت نوازنده اطریشی در سن ۳۵ سالگی.
۱۲ شوبرت نوازنده اطریشی در سن ۳۱ سالگی.
۱۳ لانر نوازنده اطریشی در سن ۴۲ سالگی.
۱۴ حبیب سماعی نوازنده ایرانی در سن ۴۵ سالگی. [۱۱۰]
علّت حرام بودن موسیقی و رقص
از مجموع آیات و روایاتی که در مورد موسیقی و رقص بیان شد استفاده میشود که شیطان اولین کسی است که موسیقی را ایجاد کرد و مدیریت مجالس رقص برعهده اوست و طبق اظهارنظر خودش اوست که به این مجالس رونق میبخشد تا به وسیله این دو مردم را از یاد حضرت حق تعالی غافل سازد و به طرف گناهان بکشاند.
و اگر مردمی موسیقی و رقص در مجالس جشن و زندگی روزمره شان رایج شد و از موسیقی با این همه مفاسدش به عنوان یک ابزار سرگرمی و تفریح استفاده کردند این موضوع سبب خواهد شد که چنین مردمی به طرف لهو و لعب و روابط نامشروع زن و مرد و شیوع سایر گناهان پیش بروند. و در نتیجه چنین جامعهای از یاد و نام خدای بزرگ دور خواهد ماند و اعتقادشان به جهان پس از مرگ سست خواهد شد. و طبیعی است که اگر مردمی چنین خصلتی پیدا کردند جنایاتی از قبیل زنا، لواط، قتل، سرقت، به وجود آمدن فرزندان نامشروع و سایر گناهان در میانشان زیاد خواهد شد و به دنبال آن هزاران امراض روحی و روانی و جسمی بوجود خواهد آمد.
و از طرفی موسیقی و رقص معمولاً وسیلهای برای گرم کردن مجالس خلفای جائر و پادشاهان ظالم و درباریان متملق و ثروتمندان فاسد، امثال خلفای بنی امیه و بنی عباس و شاهان ساسانی و قاجار و پهلوی و … لعنة اللّه علیهم بوده است. شاهان و خلفایی که به چیزی جز عیاشی و شهوترانی و ایجاد رعب و وحشت و سرکوب و قتل و عام مخالفان فکر نمیکردند و در برابر انبیاء و ائمه اطهار علیهم السلام و علمای ربانی ایستادند و امثال حضرت یحیی و امام حسین علیهم السلام را با آن وضع فجیع به شهادت رساندند.
بر همین اساس از همان اوایل ظهور اسلام عزیز پیامبر عظیم الشأن صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم السلام با موسیقی و رقص و اموری که جامعه را از خداوند بزرگ دور میسازد و به طرف شیطان سوق میدهد به مبارزه برخاستند و آن را حرام دانستند.
امروز هم ترویج موسیقی و رقص یکی از راه های غربیها و کشورهای استعمارگر برای غارت و چپاول ذخائر ملتها است. زیرا اگر مردمی خود را با این گونه امور سرگرم نمودند به تدریج نسبت به سرنوشت کشورشان بی تفاوت خواهند شد و اگر مردمی چنین روحیهای پیدا کردند بیگانگان به راحتی میتواند زمام امورشان را به دست بگیرند و هر بلائی بر سر آن کشور درآورند و یکی از علل عقب افتادگی کشورهای جهان همین سیاست کشورهای استعمارگر است.
این روزها هم کسانی در کشور اسلامی ما در راه ترویج موسیقی به هر نام و عنوان گام برمی دارند دانسته یا ندانسته همان اهداف شیطان و سیاست های استعمارگران غربی را میخواهند پیاده نمایند، تا این ملت شریف را از هویت اسلامی خود دور سازند و زمینه سقوط و ذلت این مردم را فراهم سازند. در واقع چنین اشخاصی از اسلام و مُجْری قوانین قرآن که ولایت فقیه است ناراحتند و با ترویج موسیقی و مجالس لهو و لعب در برابر قرآن کریم و رسول خدا صلی الله علیه و آله ایستادهاند. اگرچه در ظاهر مسلمان هستند و دم از اهل بیت عصمت علیهم السلام و جاری کردن قوانین اسلام هم میزنند.
تقاضای ممنوعیّت موسیقی در غرب
کسانی که عمری به دنبال ترویج موسیقی بودهاند امروز از عمل خویش پشیمان شدهاند بر همین اساس برخی امریکائیها تقاضای ممنوعیّت آن را نمودهاند: مجله صبح در این مورد مینویسد:
گروهی از والدین نوجوانان، ضمن طوماری از کنگره آمریکا خواستند تا موسیقی «راک» و «رپ» را غیرقانونی اعلام کنند زیرا باعث از بین رفتن بچه های آنها میشود.
یکی از افراد به شبکه بی بی سی گفت که: پسر او تحت تأثیر یکی از آهنگ های (رپ) قرارگرفته که خودکشی را تبلیغ میکند. و یک پزشک نیز گفت که:
گوش دادن به این آهنگها باعث تضعیف حس شنوایی میشود. [۱۱۱]
نظر خواننده مشهور ایتالیایی درباره موسیقی
فرانکو باتیاتو یکی از خوانندگان مشهور ایتالیایی که موسیقی (راک) را رها کرده است طی اظهار نظری در مورد موسیقی راک گفت: انسان کافی است پیام های برخی گروههای راک را گوش دهد تا شیطان پرست شود. وی افزود: بسیاری از گروه های راک دچار نوعی تشنج رفتاری شده و پیام های شیطانی را در موسیقی خود وارد میکنند. در جهان امروز واقعیتها با حماقت و بی کفایتی اعلام میشود و لذا جوانان را باید مطلّع کرد.
او که به عارف موسیقی ایتالیایی مشهور شده است در حال حاضر طرفداران زیادی دارد. باتیاتو تنها خواننده غربی است که برای پاپ رهبر کلیسای کاتولیک واتیکان آواز خوانده است. [۱۱۲]
رئیس انجمن شهر کوتابارو مرکز ایالت کلانتان مالزی رقص و آواز را ممنوع کرد (ایشان گفت:) مقامات دولتی معتقدند رقص و آواز منجر به رفتارهای غیر اخلاقی میشود. [۱۱۳]
فهرست منابع
تفسیر جوان(برگرفته از تفسیر نمونه آیة اللّه مکارم شیرازی)، محمد بیستونی،
انتشارات دارالکتب الاسلامیه، چاپ اول، جلدهای ۱ تا 27.
بهشت جوانان (آنچه باید یک زن و مرد بدانند)، اسداللّه محمدی نیا،
ناشر: سبط اکبر، چاپ اول، ۱۳۷۹
موسیقی و تفریح در اسلام، شهید آیة اللّه دکتر بهشتی، بنیاد نشر آثار و
اندیشه های شهید آیة اللّه دکتر بهشتی، چاپ اول، ۱۳۸۴
مقدمهای بر موسیقی درمانی ژاکلین اشمیت پترز ترجمه علی زاده محمدی
پانویس
- ↑ فرهنگ دکتر محمد معین با توضیح عبارت
- ↑ لغت نامه دهخدا کلمه موسیقی.
- ↑ لغت نامه دهخدا کلمه موسیقار نقل از رسائل اخوان الصفا.
- ↑ و اما استعمال و تلفظ موسیقی در برخی از زبان های مشهور دنیا از لغت نامه دهخدا به نقل از حاشیه فرهنگ معین
- ↑ مکاسب محرمه شیخ انصاری (ره) بحث غِناء
- ↑ استفتاء از حضرت آیة اللّه العظمی گلپایگانی (ره)
- ↑ مکاسب محرّمه شیخ انصاری (ره)
- ↑ مکاسب محرمه: ج 1، ص 210
- ↑ مجموعه آثار شهید مطهری، ج 14، ص 363 نقل از تاریخ اسلام ص 201.
- ↑ مجموعه آثار شهید مطهری، ج 14، ص 363 به نقل از فجر اسلام، ص 177.
- ↑ همان
- ↑ لغت نامه دهخدا (کلمه موسیقی)
- ↑ ۱۱ / جمعه
- ↑ 30 / حج
- ↑ کافی، ج 2، ص 431
- ↑ تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 496
- ↑ 72 / فرقان
- ↑ کافی: ج 6، ص 431
- ↑ نور الثقلین: ج 4، ص 41.
- ↑ کافی: ج 6، ص 431
- ↑ کافی: ج 6، ص 433.
- ↑ 38 / اِسراء
- ↑ کافی: ج 6، ص 432. و مانند آن مستدرک الوسایل، ج 13، ص 221
- ↑ تفسیر نور الثقلین: ج 3، ص 539 و بحار: ج 76، ص 24.
- ↑ کافی: ج 6، ص 431
- ↑ وسائل الشیعة: ج 12، ص 231.
- ↑ کافی: ج 6، ص 432
- ↑ به آیات 2 الی 5 و 285 بقره و 149 الی 152 نساء و آیه 2 الی 4 انفال مراجعه شود.
- ↑ برای اطلاع بیشتر به تلاوت 61 و 66 / بقره، 123 / آل عمران به بعد، 66 / مائده، 99 / اعراف، 29 و 53 / انفال، 52، 58 و 117 / هود، 11 / رعد، 98 / یونس، 66 / حِجْر به بعد 59 و 60 / مریم، 40 / عنکبوت، 51 / مؤمن، 2، 3، 7، 8 و 9 / طلاق مراجعه شود.
- ↑ وسایل الشیعه، ج 12، ص 231، خصال شیخ صدق (ره) ابواب پانزده گانه.
- ↑ همان، ص 433.
- ↑ کافی: ج 6، ص 432.
- ↑ کافی: ج 6، ص 434
- ↑ الغدیر: ج 8، ص 235. مستدرک الوسائل، ج 13، ص 218.
- ↑ الدُّر المنثور: ج 5، ص 308. مستدرک الوسایل، ج 2، ص 457 چاپ قدیم، ج 13، ص 214 چاپ جدید، بحارالانوار، ج 73، ص 247.
- ↑ الدُّر المنثور: ج 5، ص 308
- ↑ همشهری، 10/8/1379.
- ↑ قشر خارجی
- ↑ بخشی از مغز که مربوط به حسّ شنوایی است
- ↑ realization
- ↑ مقدمهای بر موسیقی درمانی ژاکلین اشمیت پترز ترجمه علی زاده محمدی 1371 ص 125 تا 130
- ↑ تفسیر روح المعانی، علامه شهاب الدین محمود آلوسی، ج 21، ص 60.
- ↑ «تفسیر نمونه»، ج 17، 9 6 / لقمان
- ↑ تفسیر قُرْطُبِیّ، محمدبن احمد انصاری قُرْطُبِیّ، ج 7، ص 5136
- ↑ مستدرک الوسایل، ج 13، ص 219، ج 2، ص 458 چاپ قدیم.
- ↑ مستدرک الوسایل، ج 2، ص 459 چاپ قدیم، ج 13، ص 219 چاپ جدید، تفسیر قرطبی: ج 14، ص 54
- ↑ مستدرک الوسایل، ج 13، ص 222
- ↑ مجمع البیان: ج 8، ص 313. جهت اطلاع به فتاوای مراجع در پایان همین روایات همین بحث مراجعه فرمایید
- ↑ تفسیر نورالثقلین: ج 4، ص 194؛ جهت اطلاع بیشتر از روایات به وسائل الشیعه، ج 12، ص 86 به بعد، مستدرک الوسایل، ج 13، ص 222 212 از کتب تشیع و به الدر المنثور، ج 5، ص 308، سنن بیهقی، ج 10، ص 321 221، تفسیر قرطبی، ج 5، ص 148، ج 14، ص 54 51 به کتب تسنن مراجعه فرمایید
- ↑ سفینة البحار: ج 2، ص 32
- ↑ کافی: ج 6، ص 434.
- ↑ توضیح المسائل مراجع ج 2، ص 211 مسئله 2067 نظر حضرت امام (ره) همراه با فتاوای دوازده تن از مراجع با کمی تفاوت
- ↑ توضیح المسائل مراجع: ج2، ص810.
- ↑ استفتاء از دفتر مراجع
- ↑ صحیفه نور: ج 8، ص 198
- ↑ نشریه داخلی نظامی: شماره 149. تیرماه 73.
- ↑ روزنامه رسالت: یکشنبه 12/6/1374، مجله صبح: شهریور 75 شماره 61، ص 23.
- ↑ توضیح المسائل مراجع، ج 2، ص 810.
- ↑ ماهنامه صبح شهریور 75 شماره 61، ص 23
- ↑ جامع الاحکام، ج 1، ص 293، مسئله 1007.
- ↑ روزنامه جمهوری اسلامی 18/11/77 21 شوال 1419
- ↑ استفتاء از دفتر مراجع
- ↑ لسان العرب ماده عَلا
- ↑ مبانی فقهی و روانی موسیقی، ص 20.
- ↑ مبانی فقهی و روانی موسیقی، ص 26
- ↑ مبانی فقهی و روانی موسیقی، ص 22
- ↑ مبانی فقهی و روانی موسیقی، ص 23 22.
- ↑ مبانی فقهی و روانی موسیقی، ص 30.
- ↑ جهت اطلاع بیشتر به نظر پروفسور گودور، در کتاب موسیقی از نظر دین و دانش، ص 22 یا کتاب زشتی های نوین مراجعه فرمایید.
- ↑ مبانی فقهی و روانی موسیقی
- ↑ بی نظمی در این دو اعصاب مشکلات زیر را به همراه دارد: 1 اضطرابات گوناگون 2 عصبانیّت 3 سستی 4 بی ارادگی 5 سرگیجه 6 صُداع 7 مالیخولیا 8 نَفخ معده 9 تحریکات قلبی 10 طپش قلب 11 بی نظمی 12 آنژین صدری 13 انقباضات عروقی 14 اختلالات غدد مترشحه داخلی مخصوصا (تیروئید و تخمدان)
15 اسپاسم لوله گوارش 16 آسم (تنگی نفس)
17 نزله انقباضی و …، تأثیر موسیقی بر روان و اعصاب، ص 38.
- ↑ (1هنری باروک میگوید: نوعی بیماری روانی است که شخص بیمار گاهی میخندد و بعضی از اوقات از خود ترشرویی نشان میدهد و گاهی گرفته و غمگین است
- ↑ نوعی مرض روحی است که شخص ادعاهای بی مورد کرده و خود را شریفتر و بالاتر از همه میداند
- ↑ یک نوع بیماری روانی است که مورد بحث و توجه روانکاوان است این بیماری شدت آن گاهی به جایی میرسد که طرف، خود برای هلاکت خود قیام کرده، خویش را به آب و آتش میاندازد، مسموم میکند، خودرا به زیرا اتومبیل معشوق رها میکند و این بیماری گاهی شخص را به تیمارستان میکشاند (تأثیر موسیقی بر روان و اعصاب، ص 96)
- ↑ مبانی فقهی و روانی موسیقی، ص 33
- ↑ استفتائات، ج 2، ص 13
- ↑ فرهنگ اسلام ویژه نامه بهار 78، شملچه شماره 34 نیمه دوم تیر 77
- ↑ روزنامه رسالت 6/3/78 11 صفر 1420
- ↑ در روزنامه جمهوری اسلامی 18/11/77 21 شوال 1419.
- ↑ در روزنامه جمهوری اسلامی 18/11/77 21 شوال 1419
- ↑ تعلیم و تربیت در اسلام، ص 72
- ↑ ویژه نامه فرهنگ اسلام بهار 78.
- ↑ فرهنگ اسلام 20/11/77. ویژه نامه فرهنگ اسلام بهار 78.
- ↑ ویژه نامه فرهنگ اسلام بهار 78
- ↑ استفتاء از دفتر مراجع.
- ↑ 6/ لقمان
- ↑ نسخه اصل استفتائات سؤال 1 تا 4 در آرشیو مؤسسه قرآنی تفسیر جوان موجود است
- ↑ ویکتور هوگو (نویسنده مشهور فرانسوی)
- ↑ برگرفته از کتاب موسیقی از نظر دین و دانش
- ↑ موسیقی از نظر دین و دانش، ص 30.
- ↑ موسیقی از نظر دین و دانش، ص 31
- ↑ موسیقی از نظر دین و دانش، ص 31
- ↑ تأثیر موسیقی روان و اعصاب، ص 134، مناظره دکتر و پیر ص 453 452، موسیقی از نظر دین و دانش، ص 52، به نقل از کتاب مبانی فلسفه
- ↑ تأثیر موسیقی روان و اعصاب، ص 134
- ↑ تأثیر موسیقی روان و اعصاب، ص 135
- ↑ موسیقی از نظر دین و دانش، ص 47
- ↑ مدرک فوق
- ↑ مناظره دکتر و پیر، ص 447.
- ↑ موسیقی از نظر دین و دانش، ص 52.
- ↑ مناظره دکتر و پیر، ص 445
- ↑ تأثیر موسیقی بر روان و اعصاب نقل از مجله روشنفکر شماره 56، ص 26.
- ↑ تأثیر موسیقی بر روان و اعصاب نقل از مجله جوانان سال چهارم
- ↑ تأثیر موسیقی بر روان و اعصاب نقل از مجله امید ایران شماره 835، ص 25.
- ↑ موسیقی از نظر دین و دانش، ص 20
- ↑ موسیقی از نظر دین و دانش، ص 20.
- ↑ تأثیر موسیقی بر روان و اعصاب، ص 83 نقل از مجله روشنفکر شماره 790، ص 54
- ↑ تعلیم و تربیت در اسلام، ص 72 71
- ↑ تعلیم و تربیت در اسلام، ص 72 71.
- ↑ 6 / اَنعام، 96 / اعراف، 52 / هود، 40 / عنکبوت، 2، 3، 4 / طلاق، 10 12 / نوح
- ↑ نقل از کتاب تأثیر موسیقی بر اعصاب و روان موسیقی از نظر دین ودانش تاریخ موسیقی از سعدی حسنی.
- ↑ مجله صبح: شماره 76 آذر 1376 ص 9. نشریه شملچه: شماره 20 نیمه اول آذر 76
- ↑ روزنامه جمهوری اسلامی، 4/11/77
- ↑ مجله زن22/7/74 و نیز6/8/74 ص 7.
