فرهنگ مصادیق:معاملات ربوی (ربا) بین چه کسانی جایز و حلال است؟
کلمات کلیدی:ربا/پدر و فرزند/زن و شوهر/جایز/جلال
ربا از اموری است که قرآن کریم با قاطعیت به مخالفت با آن بر خاسته و به شدت از آن نهی کرده است. در سوره بقره، آیه ۲۷۵ چنین میخوانیم:
الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ
امام خمینی (س) در کتاب البیع تحریر الوسیله؛ ج ۱، ص:۵۱۰، در قبح و زشتی و حرمت ربا میفرماید: ... حرمت ربا توسط قرآن کریم و سنّت معصومین علیهم السّلام و اجماع مسلمین به تحقیق ثابت است، بلکه از ضروریات دین بودن حرمت آن بعید نیست، و آن از گناهان کبیرهٔ بزرگ است. و برخورد شدید با آن در قرآن عزیز و اخبار زیادی وارد شده است حتی دربارهٔ آن در حدیث صحیح از مولای ما امام صادق علیه السّلام وارد شده که فرموده است: «یک درهم ربا نزد خدا شدیدتر از هفتاد زنا است که تمام آن با محرم باشد» و از پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله است که در وصیت خویش به علی علیه السّلام فرموده: «ای علی! ربا هفتاد جزء است، آسانترین آنها مانند این است که مردی با مادرش در بیت اللّه الحرام، زنا نماید» و نیز...
توضیحات کارشناس:
ربا از اموری است که قرآن کریم با قاطعیت به مخالفت با آن بر خاسته و به شدت از آن نهی کرده است. در سوره بقره، آیه ۲۷۵ چنین میخوانیم:
الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ
امام خمینی (س) در کتاب البیع تحریر الوسیله؛ ج ۱، ص: ۵۱۰، در قبح و زشتی و حرمت ربا میفرماید:
القول فی الربا
و قد ثبت حرمته بالکتاب و السنه و إجماع من المسلمین، بل لا یبعد کونها من ضروریات الدین، و هو من الکبائر العظام، و قد ورد التشدید علیه فی الکتاب العزیز و الأخبار الکثیره حتی ورد فیه فی الخبر الصحیح عن مولانا الصادق علیه السلام قال: «درهم ربا عند اللّٰه أشد من سبعین زنیه کلها بذات محرم» و عن النبی صلّی اللّٰه علیه و آله فی وصیته لعلی علیه السلام قال: «یا علی الربا سبعون جزء، فأیسرها مثل أن ینکح الرجل أمه فی بیت اللّٰه الحرام» و عنه صلّی اللّٰه علیه و آله «و من أکل الربا ملأ اللّٰه بطنه من نار جهنم بقدر ما أکل، و إن اکتسب منه مالا لم یقبل اللّٰه منه شیئا من عمله، و لم یزل فی لعنه اللّٰه و الملائکه ما کان عنده منه قیراط واحد» و عنه صلّی اللّٰه علیه و آله «إن اللّٰه لعن آکل الربا و موکله و کاتبه و شاهدیه» الی غیر ذلک.
یعنی: سخن در باره ربا:
حرمت ربا توسط قرآن کریم و سنّت معصومین علیهم السّلام و اجماع مسلمین به تحقیق ثابت است، بلکه از ضروریات دین بودن حرمت آن بعید نیست، و آن از گناهان کبیرهٔ بزرگ است. و برخورد شدید با آن در قرآن عزیز و اخبار زیادی وارد شده است حتی دربارهٔ آن در حدیث صحیح از مولای ما امام صادق علیه السّلام وارد شده که فرموده است: «یک درهم ربا نزد خدا شدیدتر از هفتاد زنا است که تمام آن با محرم باشد» و از پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله است که در وصیت خویش به علی علیه السّلام فرموده: «ای علی! ربا هفتاد جزء است، آسانترین آنها مانند این است که مردی با مادرش در بیت اللّه الحرام، زنا نماید» و نیز از پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله نقل است: «هر که ربا بخورد خداوند اندرون او را به قدری که ربا خورده است از آتش جهنم پر میکند و اگر از آن مالی را کسب کند خداوند هیچ عملی را از او قبول نمیکند و مادامی که یک قیراط ربا نزد او هست، دائما در لعنت خدا و ملائکه قرار دارد». و همچنین از پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله آمده است: «به درستی که خداوند خورنده ربا و وکیل و نماینده او و کاتب و شاهدهای آن را لعنت کرده است». و غیر اینها از اخبار.
باید توجه داشت همان گونه که در فتوای فوق و دیگر فتاوای امام به صراحت آمده است، ربا علاوه بر حرمت و حکم تکلیفی، حکم وضعی هم دارد. به این معنا که نه تنها معاملات ربوی حرام و گناه کبیره است بلکه باطل نیز میباشد. همچنین محکوم به حکم ربا و باطل است هر گونه معاملهای که وسیلهای برای رباخواری باشد. و دلالی ربا همانند خود ربا حرام است و دلال ضامن پولی است که میگیرد و باید آن را به صاحبش برگرداند. در عین حال ربا نیز همانند بسیاری از احکام استثتائاتی دارد که مورد سؤال است و در ادامه خواهد آمد.
امام (س) در ادامه (صفحه ۵۱۱) در بیان اقسام ربا و تعریف و بیان شروط ربا معاملهای چنین آوردهاند:
و هو قسمان: معاملی و قرضی، أما الأول فهو بیع أحد المثلین بالآخر مع زیاده عینیه کبیع منّ من الحنطه بمنین أو بمنّ منها و درهم، أو حکمیه کمنّ منها نقدا بمنّ منها نسیئه، و الأقوی عدم اختصاصه بالبیع، بل یجری فی سائر المعاملات کالصلح و نحوه، و شرطه امران: الاول اتحاد الجنس عرفا، ... الثانی کون العوضین من المکیل و الموزون، ...»
یعنی: و ربا بر دو قسم است: «معاملهای» و «قرضی». امّا اوّلی عبارت است از فروختن یکی از دو چیز مثل هم، به عوض دیگری همراه با زیادهٔ عینی مانند فروختن یک من گندم به دو من از آن، یا به یک من از آن و یک درهم؛ یا همراه با زیادهٔ حکمی مانند فروختن یک من گندم نقد به یک من گندم نسیه.
و اقوی آن است که ربا معاملهای اختصاص به بیع ندارد، بلکه در سایر معاملات مثل صلح و مانند آن نیز جاری میشود.
و ربا معاملهای دو شرط دارد: اول یکی بودن جنس ثمن و مثمن عرفا، ... دوم مکیل و موزون بودن آن دو، ...
حضرت امام س بعد از تعریف ربا معاملهای به ذکر برخی از احکام آن پرداخته و مباحث ربا قرضی را به کتاب القرض احاله کردهاند. آخرین فتوایی که در این بخش بیان شده است اختصاص به مستثنیات ربا دارد. ایشان مواردی که ربا گرفتن جایز است را در صفحه ۵۱۳ چنین برشمردهاند:
مسأله ۹ لا ربا بین الوالد و ولده و لا بین الرجل و زوجته و لا بین المسلم و الحربی، بمعنی أنه یجوز أخذ الفضل للمسلم و یثبت بین المسلم و الذمی هذا بعض الکلام فی الربا المعاملی، و أما الربا القرضی فیأتی الکلام فیه إن شاء اللّٰه تعالی
طبق این فتوا سه مورد از حکم ربا استثنا شده و جایز است.
۱- بین پدر و فرزند
۲- بین مرد و زنش
۳- اضافه گرفتن مسلمان از کافر حربی
بنا بر این پدر و فرزند و نیز زن و شوهر میتوانند با یکدیگر معامله ربوی داشته باشند و این عمل جایز و گرفتن زیادی عینی و حکمی برای آنها حلال شمرده شده است. به عنوان مثال، پدر میتواند یک گرم طلا را به فرزند (دختر یا پسر) خویش به فروشد در برابر یک گرم طلا و ده هزار تومان یا در برابر دو گرم طلا؛ و نیز برای زن یا شوهر جایز است که چنین معامله ربوی را با دیگری صورت دهد.
