فرهنگ مصادیق:مسئولیت عمومی در برابر ظلم و فساد در سخنان امام جواد (ع)
نهمین امام شیعیان حضرت امام محمد تقی(ع) در دورهای زندگی میکند که حاکمان، یعنی دو خلیفه عباسی مأمون و معتصم، فضای سخن و تدریس را از آن حضرت گرفتهاند و بنابراین سخن و حدیث زیادی از ایشان به ما نرسیده، و گفته میشود تنها حدود ۲۵۰ حدیث از آن حضرت به ما رسیده است. با این حال آن حضرت در چندین سخن برای این نکته مهم، یعنی مسئولیت همگانی در مقابل ظلم و فساد تاکید، و چند جنبه این امر را بیان فرموده است.
آن حضرت میفرماید: «العاملُ بالظلم و المعین علیه و الراضی شرکاء» ستمکار و یاری کننده ستمکار و کسی که به ستم او راضی است همه در گناه او شریکند (الفصول المهمه، ص۲۹۱).
وقتی ظلمی در اجتماع صورت میگیرد این درست است که مباشر این ظلم و ستم چه بسا یک نفر باشد، اما افراد زیادی در این ظلم شریکند چرا که به گونههای مختلف ظالم را همراهی میکنند. وقتی انسانها نه تنها در مقابل ظلم ظالم سکوت میکنند، بلکه به روی او لبخند میزنند و یا اینکه چنان رفتار میکنند که گویا یار و همراه و دوست او هستند، اینان شرکاء او هستند. انسانها وظیفه دارند که چنان رفتار کنند که ظالم به روشنی مخالفت آنان را درک کند و احساس امنیت نکند، بلکه به روشنی دریابد که خیل عظیم مؤمنان با رفتار و کردار او مخالفند.
البته همه این سخن در صورتی است که فرد از ظالم مداحی نکند و با صراحت اعمال ناشایست او را تحسین نکند که در این صورت مشارکت او در ظلم و فساد آشکارتر است.
آن حضرت میفرماید:
«من استحسن قبیحا کان شریکا فیه» آنکه کار زشتی را نیکو شمارد در آن کار شریک است (بحار الانوار، ج۷۵، ص۸۲).
چه زشت و ناپسند است که کسانی برای اعمال ناشایست محمل تراشی کنند. آری، معیار و ملاک درستی و نادرستی اعمال در درون دین بیان شده است. اما چه بسا مداحین دنیاپرست به توجیه اعمالی که با صراحت با روش و سیره پیامبر و علی ناسازگار است، میپردازند. قرآن مجید به ما فرموده است که «لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ» رسول خدا برای شما الگو و اسوه نیکو و پسندیدهای است (احزاب، ۲۱). این الگو و اسوه چگونگی احترام به دیگران و بزرگان را بیان میکند. ابوذر میگوید:
«سلمان و بلال را دیدم که به سوی پیامبر (ص) میآیند. ناگاه سلمان روی پای رسول خدا افتاد و شروع به بوسیدن آن کرد. پیامبر(ص) او را از این کار بازداشت و سپس به او فرمود: ای سلمان! رفتاری را که عجمها با شهریاران خود میکنند با من نکن. من بندهای از بندگان خدا هستم و مانند بنده غذا میخورم و مانند همه نشست و برخاست میکنم» (بحار الانوار، ج۷۶، ص۶۳).
و این الگو و اسوه همچنین میفرماید:
«هر کس دوست داشته باشد که او نشسته باشد و مردم در برابرش بایستند، جایگاهش در آتش است» (همان).
آیا عظمت اسلام و نظام به اموری است که کسانی مانند پیامبر(ص) و علی (ع) صریحا آنها را رد کرده و آنها را قبیح و زشت شمردهاند؟ عظمت حکومت پیامبر و علی به سادگی و نشست و برخاست ساده با تودههای مردم است. گاهی سخن مداحان دنیا پرست به گونهای است که گویا پیامبر(ص) و علی(ع) چندان سیاستمدار نبودهاند و نمیدانستهاند که چگونه عظمت و اقتدار خود را به رخ ملت و جهانیان بکشانند. گویا آنان به خاطر بی سیاستی، ساده زیستی و تواضع در مقابل ملت و مواظبت تام از حریم بیت المال را سرلوحه امور خود قرار دادهاند.
به هر حال امام جواد(ع) سخنش این است که اعمال ناشایست دیگران را نیکو و پسندیده نشان ندهید و آن را توجیه نکنید که شریک در آن عمل میگردید. شما باید در مقابل اعمال ناشایست عکس العمل نشان دهید. آن حضرت میفرماید:
«من شهد امرا فکرهه کان کمن غاب عنه و من غاب عن امر فرضیه کان کمن شهده». کسی که شاهد کاری باشد و آن را ناخوش بدارد، مانند کسی است که شاهد آن نبوده است و کسی که شاهد کاری نباشد اما به آن راضی باشد، مانند کسی است که شاهد آن بوده است (تحف العقول، ص۴۵۶).
آری، همه مؤمنان وظیفه دارند که وقتی شاهد عمل ناپسندی هستند، نه تنها در مقابل آن سکوت نکنند بلکه نارضایتی و نفرت خود را ابراز دارند. انسانی که در متن جریان و حادثهای قرار داشته باشد که در آن عمل ناشایستی صورت میگیرد، در صورتی که وظیفه خود را انجام دهد، یعنی نارضایتی و نفرت خود را اعلام نماید، جرمی ندارد و گویا در متن آن حادثه نیست. اما اگر کسی در متن جریان و حادثهای نباشد اما به عمل ناشایستی که صورت گرفته راضی باشد، گویا در متن است و مجرم است. به هر حال یاری ستمگران شرکت در ستم است و شرکت در ستم و ستمکاری برای عموم مردم قبیح است و برای عالمان قبیح تر. امام صادق (ع) میفرماید: «معلون است، ملعون است، آن عالمی که از سلطان ستمگری دنباله روی کند و او را در ستمکاریش یاری دهد» (بحار الانوار، ج۷۵، ص۳۸۱). این سخن در رابطه با یاری سلطان ستمگر است و معلوم است که یاری ستمگر به هر شکل و صورت برای عالم بیش از دیگران ناپسند است.
