کتابخانه:مدیریت مصرف

مدیریت مصرف

مشخصات کتاب

شرح پدیدآور	سایت جامع مدیریت مدیریار
زبان	فارسی
ناشر	موسسه فرهنگی و اطلاع‌رسانی تبیان
محل انتشارات	قم
تاریخ نشر	۱۳۹۳
دانلود	PDF

الگوی مصرف نیازمند اصلاح و ساماندهی

..

consumption management سال یکهزار سیصد و هشتاد و هشت سال اصلاح الگوی مصرف اعلام شد

به همین بهانه و نظر به انتقاد رهبر معظم انقلاب ازمصرف گرایی در بخش‌های مختلف و مقابله با این موضوع، تعدادی از کارشناسان اقتصادی با تأکید بر اصلاح الگوی مصرف بر تشکیل شورای عالی الگوی مصرف، تجدید نظر دولت در صرف درآمدهای نفتی به واردات کالاهای لوکس، حذف یارانه کالاهای غیر ضرور و فرهنگ سازی مصرف تأکید کردند.

به گزارش خبرنگار گروه اقتصادی شبکه اطلاع‌رسانی برنا، در حالی که فرهنگ مصرف گرایی به واسطه ورود کالاهای لوکس روز به روز در حال گسترش است به نظر می‌رسد توجه به این مسئله نیازمند اصلاح الگوی مصرف و بررسی بروز چنین پدیده‌ای در کشور باشد. الگوی مصرف نیازمند اصلاح و ساماندهی استدکتر بهنام ملکی- کارشناس اقتصادی- با تأکید بر اصلاح الگوی مصرف برای مقابله با افزایش مصرف گرایی و اسراف در کشور گفت: الگوی مصرف در کشور نیازمند اصلاح و ساماندهی در تئوری‌های دانشگاهی و اقتصاد کشور است، در غیر این صورت با مصرف لجام گسیخته مواجه خواهیم شد.
به گفته وی، متأسفانه در شرایط فعلی بخش عمده‌ای از وابستگی کشور به واردات در نتیجه اسراف و مصرف گرایی است. ملکی افزود: متأسفانه در حال حاضر شرایطی در کشور به وجود آمده است که در بیشتر بخش‌ها به واردکننده تبدیل شده‌ایم و همین امر موجب افزایش مصرف گرایی و درنتیجه کاهش تولیدات و افزایش وابستگی به کشورهای دیگر شده است.
کارشناس مسایل اقتصادی با اشاره به سیاست دولت در جهت آزادسازی واردات برخی از کالاها خاطرنشان کرد: آزادسازی واردات برخی از کالاها مانند میوه آسیب جدی به تولیدات بومی مانند تولید انگور و حتی انجیر وارد کرده است. ملکی با بیان این که الگوی مصرف در ایران باید منطبق بر الگوی اقتصاد اسلامی و به اندازه نیاز کشور باشد، خاطرنشان کرد: در حال حاضر الگوی مصرف در ایران منطبق با الگوی مصرف کشورهای سرمایه داری و لیبرالی غرب است. وی با انتقاد از افزایش تبلیغ کالاهای لوکس و مصرفی تصریح کرد: در شرایطی که کشور با مشکل بیکاری مواجه است تبلیغ کالاهای لوکس که همگی وارداتی بوده و لطمات فراوانی بر پیکره تولید کشور وارد می‌کند مصداق بارز مصرف گرایی و اسراف است.
کارشناس مسایل اقتصادی ادامه داد: از طرف دیگر کالاهای وطنی نیز در حدی که نیاز کشور را برطرف کند باید مصرف شود. به گفته وی بعضی‌ها در کشور از درآمد خوبی برخوردار هستند؛ اما نسبت به تأمین مایحتاج خود امساک می‌کنند که این امر نیز قابل قبول نیست. ملکی تصریح کرد: در اقتصاد کشور باید گردش کالا و خدمات وجود داشته باشد و این به معنای میانه وری در اقتصاد است. وی یکی از اشکالات وارده به برنامه چهارم را نادیده گرفتن الگوی مصرف ذکر کرد و افزود: در حالی که باید الگوی مصرف در کشور کنترل شود، متأسفانه علی رغم وجود شورای عالی الگوی مصرف در برنامه اول توسعه این برنامه در برنامه‌های بعدی حذف شد. کارشناس اقتصادی تبلیغ کالاهای خارجی را در راستای افزایش الگوی مصرف ذکر کرد. مصرف زدگی اقتصاد ما را وابسته تر می کنددکتر ابراهیم رزاقی نیز در این ارتباط معتقد است:بعد از جنگ رشد مصرف به صورت افسار گسیخته افزایش یافت و دراین گذار منابع نفتی به سمت خرید کالاهای مصرفی سوق یافت

درصورتی که مصرف زیاد تجارت کشور را به سمت واردات سوق داده و افزایش واردات هم وابستگی به اقتصاد کشورهای دیگر را دو چندان می‌کند.
این کارشناس اقتصادی خاطرنشان کرد: نیاز به مصرف بیشتر و تغییر نوع زندگی مردم به سمت مصرف گرایی اقتصاد ما را بیش از پیش وابسته می‌کند به طوری که سال گذشته ۵۰ میلیارد دلار در آمد نفت صرف ورود کالاهای مصرفی شد. وی با اشاره به تغییر فرهنگ مردم در استفاده از کالاهای لوکس و تجملی خاطرنشان کرد: مصرف بعضی از کالاها که به صورت اسراف بوده و خلاف موازین شرعی است یک پدیده کاملاً تجملی و بدون ضابطه است

مردم حاضر هستند برای به دست آوردن کالاهای مصرفی اعم از خوراکی، تجملی و ...

به سختی کار کنند. رزاقی افزود: در کشورهای غربی و توسعه یافته اگر مصرف بالایی دارند به همان میزان تولید می‌کنند

میزان اشتغال در آنجا بالا است

در کشور ما اگر ۵۰ میلیارد دلار واردات را صرف تولید می‌کردیم شاید نزدیک به ۵ میلیون شغل جدید ایجاد می‌شد در حالیکه سال گذشته فقط یک میلیون شغل جدید ایجاد شد

در واقع افزایش تولید داخلی واردات را کاهش می‌دهد. این کارشناس اقتصادی با بیان این که بخش عظیمی از درآمد نفت صرف واردات کالاهای مصرفی شده است این امر را منجر به رکود سرمایه‌گذاری در کشور دانست و اظهارداشت: با توجه به تهدید تحریم‌ها علیه ایران، این امر (واردات بی‌رویه کالا به داخل) می‌تواند ضربه پذیری اقتصاد ایران را دو چندان کند. به گفته وی، وقتی کالاهای مصرفی به ما فروخته نشود، با وجودی که عادت به مصرف آن داریم اقتصاد را دچار از هم گسیختگی می‌شود. در حالی که اگر واردات براساس پیش بینی‌ها انجام شود این ضربه پذیری اتفاق نخواهد افتاد؛ موردی که مقام معظم رهبری هم به آن تأکید کردند. وی تأکید کرد: دولت باید در برنامه‌ریزی خود در این ارتباط تجدید نظر کند ضمن این که درآمد نفت نباید صرف واردات کالاهای مصرفی شود. رزاقی خاطرنشان کرد: با توجه به تهدیدات اقتصادی علیه کشورمان نیازمند برنامه‌ریزی در رابطه با مصرف و واردات هستیم

البته دولت می‌تواند حدو مرز ی برای ورود کالاهای تجملی تعیین کند و مالیات زیادی برای کالاهای مصرفی اتخاذ کند تا بتواند مصرف را کنترل کندمصرف زدگی مهمترین عامل تهدید ایران به تحریم اقتصادی استمصطفی نوعی اقدم -نماینده مردم اردبیل - گفت: متأسفانه هرگاه از سوی مسوولین صحبت از اعتدال گرایی در مصرف به میان می‌آید این طور تصور می‌شود که مخالفت با اصل مصرف صورت گرفته است در حالی که منظور ریخت و پاش‌ها یی است که انجام می‌شود.
وی افزود: اگر ما فرهنگ مصرف گرایی را بر طبق فرمایشات رهبری در جامعه اصلاح کنیم و مصرفمان را در حد نیاز محدود کنیم جلوی بسیاری از ریخت و پاش‌هایی که هم اکنون صورت می‌گیرد گرفته می‌شود. نوعی اقدم استراتژی دشمنان را در استفاده از حربه تحریم تکیه بر نحوه مصرف در کشور دانست و تصریح کرد: آن‌ها با مطالعه و بررسی بیشترین اقلام مصرفی سعی می‌کنند ما را در بخش‌هایی که بیشتر مصرف می‌کنیم در تنگنا قرار دهند. عضو کمیسیون اقتصادی با اشاره به بالا بودن سرانه مصرف در ایران به برنامه‌ریزی دشمنان برر روی این مسئله تأکید کرد و افزود: باید با در پیش گرفتن رهنمودهای رهبری الگوی مصرف را در جامعه تغییر دهیم. نوعی اقدم با بیان این که با جلوگیری از مصرف بیهوده جلوی تاخت و تاز ابرقدرت‌ها را خواهیم گرفت اظهار داشت: چرا باید در بخش‌های مخلتف طوری مصرف کنیم که بهانه به دست دشمن بدهیم. نماینده مردم اردبیل به برخی از اقدامات دولت در این زمینه اشاره کرد و گفت: نظارت و کنترل در مصرف، بهینه‌سازی و گازسوز کردن وسایل حمل و نقل عمومی و تشویق مردم در استفاده از آن‌ها گام‌های بزرگی است که دولت در این راستا برداشته است. نوعی اقدم شکل گرفتن فرهنگ ملی در مصرف گرایی را مستلزم تجدید نظرمردم در نحوه مصرف آن‌ها ذکر کرد و گفت: البته من نگرانی از این موضوع ندارم؛ زیرا مردم ما در همه مقاطع همکاری خوبی را با دولت‌های خود داشته‌اند که امید است با اطلاع‌رسانی رسانه‌های گروهی به خصوص صدا و سیما همکاری آنها در این زمینه تشدید شود. حل مشکل مصرف زدگی نیازمند فرهنگ سازی استرمضانعلی صادق زاده- نماینده مردم رشت در مجلس شورای اسلامی- در این ارتباط به خبرنگار اقتصادی شبکه اطلاع‌رسانی برنا گفت:بحث مصرف گرایی مقوله‌ای کهن است که پس از انقلاب اسلامی تلاش‌های زیادی برای مهار آن شده است.
وی افزود: با توجه به برقراری ارتباط افراد جامعه با فن آوری اطلاعات و تکنولوژی و ارتباطات میان ملت‌ها مصرف گرایی در جوامع مختلف به چشم می‌خورد و مختص به جامعه خاصی نیست. صادق زاده با بیان این که جامعه نیازمند معرفی الگوهای مصرفی مناسب است گفت: معرفی الگوهای مصرف و تشویق آحاد مردم یکی از راه‌های مهم جهت دوری جامعه از مصرف گرایی و اسراف است. وی بااین توضیح که نمی‌توان مردم را از مصرف در بخش تولیدات و خدمات منع کرد، بسته‌های تشویقی را یکی از راهکارهای حل تبعات منفی این معضل در کشور خواند. نماینده مردم رشت در مجلس شورای اسلامی، مصرف گرایی را مقوله‌ای اقتصادی خواند و بر اقدامات فرهنگی به منظور حل مشکل مصرف زدگی تأکید کرد. وی تصریح کرد: مجلس از بعد قانون گذاری توانی کنترل مصرف گرایی در جامعه را نخواهد داشت. این عضو کمیسیون صنایع و معادن مجلس اظهارداشت: ارگان‌های فرهنگی که در راس آن آموزش و پرورش، صدا وسیما و رسانه‌ها قرار دارند تأثیر بسزایی در تقویت فرهنگ صحیح مصرف جامعه خواهند داشت. کاهش اسراف، خدمت رسانی را افزایش می دهدعباس علی نورا کارشناس اقتصادی در گفت وگو با خبرنگار برنا پرداخت یارانه از سوی دولت را یکی از عوامل اسراف در کشور ذکر کرد و گفت: میزان اسراف در کشور ما نسبت به کشورهای توسعه یافته کمتر است اما چون ما کشوری اسلامی هستیم، کمترین میزان اسراف هم برای ما پذیرفته نیست. وی افزود: بخش عمده اسراف در کشور ما به بخش‌هایی که یارانه تعلق می‌گیرد اختصاص دارد، زیرا وقتی مردم می‌بینند هزینه کالاهای یارانه‌ای با قیمت واقعی تفاوت زیادی دارد در مصرف بی‌توجه عمل کرده و زیاده روی می‌کنند.

منبع: شبکه خبری برنا

معانی و مفاهیم اسراف

اسراف به معنی هرگونه زیاده روی واتلاف وتجاوزاز حد طبیعی واعتدال است به عبارتی روشن ترهر چیزی از نظر طبیعی حد ومرزی دارد و هر گونه بیهوده گرایی وعدم رعایت حدود در کمیت وکیفیت می‌توان آن را نوعی اسراف وتبذیر نامید

اگر خواسته باشیم برای اسراف کاری‌هایی که امروزه دامنگیر بعضی جوامع شده است، مثالی بیا وریم مثنوی هفتاد من کاغذ می‌شود. از تولد کودک و خرج‌های آنچنانی به مناسبت تولد او ومرگ انسان وخرید قبرهای چند میلیون تومانی، می توان نمونه‌های اسراف بعضی خانواده هارا در طول زندگیشان فهمید

«تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل» عوامل اسراف درعلم اخلاق برای مبارزه با یک صفت زشت ابتدا به شناخت ریشه یا ریشه هاوسپس مبارزه باآن، توصیه می‌شود وتنها دراین صورت است که تلاش انسان نتیجه می‌دهد واورا برای همیشه از رنجی که بدان مبتلا شده است رهایی می‌بخشد. مبارزهٔ سطحی با یک خلق وخوی بد درست مثل این است که برای خشکاندن درختی بجای نابود کردن ریشه‌های آن به قطع شاخه‌ها وبرگ‌های آن بپردازیم، که در این صورت اگر چه ممکن است آن درخت به سبب این عمل مدتی بی شاخ وبرک باقی بماند ولی پس از مدتی دوباره شاخه‌ها جوامه خواهند زد

اسراف نیز مانند بسیاری از اعمال بر خاسته از ریشه‌ها وعواملی است که بدون توجه وپرداختن بدان‌ها، حذف آن از زندگی فردی واجتماعی ما عملی نخواهد بود. مادر اینجا به بررسی این عوامل گرچه ممکن است عوامل دیگری نیز در کار باشد می‌پردازیم.
۱- خود نمایی: شخصی که در دوران زندگی همواره در نیل به خواسته‌ها وآرزوهای خویش نا کام مانده وبا تنگدستی ومحرومیت وفقر دست به گریبان بوده است، این سرخوردگی‌های انباشته شده به تدریج تبدیل به عقده‌های روانی شده ودر شخصیت او ایجاد اختلال می‌نماید، در این صورت شخص سرخورده برای حفظ شخصیت خود به ابزارهایی متوسل می‌شود که در روان شناختی از آن به عنوان مکانیسم‌های روانی ویا واکنش‌های دفاعی یاد می‌کنند که دراین صورت چنین فردی با این عمل خود درجست وجوی بازیافتن شخصیت سرکوب شده خوداست وفکرمی کند با این روش دراجتماع به عنوان انسانی دست ودل بازوبی اعتنابه ثروت مطرح می‌شود

در خبر آمده است که پیامبر اکرم (ص) در بین اصحاب خودفرمودند: هرکس که ساختمانی از ریا بسازدعذاب الهی درانتظاراوست. شخصی پرسید یارسول الله چگونه بنایی با این صف ساخته می‌شود؟ حضرت فرمودند:بدین صورت که برای بزرگی فروختن برهمسایگان وفخرفروشی بربرادران دینی اش بیش ازحدلازم برای خودساختمان بسازد؛ که دراین حدیث باصراحت اشاره‌ای به این شده است که فرد برای خودنمایی وفخرفروشی به دیگران اسراف می‌کند

۲- تربیت خانوادگی: ازخصوصیات وویژگی‌های اساسی انسان تربیت پذیری اواست

انسان برخلاف سایرحیوانات که اساس حرکات آن هاغریزی است، شالوده شخصیت اورا، تربیت خانوادگی اش شکل می‌دهد

روانشناسان سه عامل وراثت، خانواده ومحیط خارج را از عوامل مهم تربیت انسان شمرده‌اند وازنظربعضی‌ها عامل خانواده، ازدوعامل دیگر اهمیت بیشتری دارد

یکی از روانشناسان بزرگ می‌گوید یک مادر خوب ازصد استاد وآموزگاربرتراست. کسی که در دامان مادر خود به خواب رفته است، نسل آینده را تشکیل می‌دهد وکیفیت اخلاق وشخصیت وی در آینده مربوط به سرمشق و تربیتی است که از نخستین مربی خود گرفته است ودرجایی دیگر می‌گوید: به من بگویید فلان شخص در چه خانواده‌ای رشد یافته وچه نوع تربیتی دیده است تابگویم فعلاً اوچگونه آدمی است! بهترین سخن دراین زمینه گفتارحضرت علی (ع) به فرزندش امام حسن (ع) است وآن اینکه همانا قلب نوجوان همچون زمین خالی است که هرچه درآن بپاشی می پذ یرد، پس من به تربیت تو پرداختم قبل از اینکه آن وقت بگذرد

بر این اساس روشن است فردی که در خانواده‌ای رشد وتربیت یافته که بزرگترهای آن خانواده الگوی صحیحی برای مصرف نداشته اندوبه هردلیلی که هست به زیاده روی وبی بند وباری درمصرف خوگرفته‌اند. این روش نیزهمانند سایرجهات اخلاقی درساختارروحی وشخصیتی اوتاُثیرخواهدگذاشت وآن رابه عنوان یک صفت به دست آمده ازخانواده به اجتماع ونیزخانواده‌ای که خودآن راتشکیل خواهد داد منتقل خواهدکرد. مگراینکه باتغییر اخلاق وتربیت خویش، خود را ازگرفتاری بدان رها بخشد.
۳- فساد اخلاقی: در بعضی از مردم زمینه اسراف راباید در شخصیت اخلاق وروحی آنان جستجو کرد، زیرا شخصی که خود را به تجاوزوقانون شکنی عادت داده وبه گناه وسرکشی خو گرفته است معمولاًنمی تواند فرد معتدلی درامور مالی باشد وهمواره بر اساس پیروی از هوا وهوس در پی ارضای تمایلات افسار گسیخته خویش می‌باشد وسرمایهٔ خود را در راه تأمین خواسته‌ها وعادات زشت وهوسبازانه اش به هدر خواهد داد. به عنوان مثال فردی که به موادمخدروحتی سیگاراعتیاد دارد در حالی که یقین دارداین اعتیاد بخش مهمی ازسرمایه زندگی خود وخانواده اش را بلعیده ونابودمی کندوازاین راه ضررهای بی شمارجسمی وروحی نیزبراو واردمی آید، بازهم از این عمل نادرست خویش دست برنمی دارد واین جزنداشتن یک شخصیت معتدل وارادهٔ محکم برای تصمیم گیری وکنترل خواهش‌های نفسانی نیست، ازاین رو دربعضی ازآیات قرآن عنوان اسراف درکناربرخی گناهان دیگرذکرشده است. درآیهٔ ۲۸سورهٔ غافرآمده است:همانا خداوند اسرافگردروغگو راهدایت نمی‌کند. یا درآیهٔ ۳۴سورهٔ غافر چنین آمده است:خداوند هراسراف پیشه را گرفتارشک وگمراهی وبه خود واگذار می‌کند

۴- تقلید: ازعوامل بسیارمهم درتربیت بشرتقلید است. انسان همیشه می‌خواهد زندگی اش رابا کسانی که درنظراو شرافت وموفقیت دارند هماهنگ سازد. این احساس اگرهمراه باهدایت عقل وانتخاب الگوهای مناسب وصحیح باشد انسان رادررشد کمالات وفضائل اخلاقی به پیش می‌برد وبرعکس چنانچه این خوی انسانی باتعصب وجهل وخواسته‌های نفسانی همراه باشد، نتایجی خطرناک وزیان باردرزندگی انسان دارد که این خود بزرگ‌ترین مانع برای هدایت انسان می‌باشد. تقلید وپیروی کورکورانه ازاین وآن ازعوامل اسراف نیز شمرده می‌شود. از مهم‌ترین مصداق‌های این عامل، اسوه پذیری وتاًثیرگیری نوع مردم از رهبران ومدیران جامعه ونظام حاکم برخوداست. نحوهٔ زندگی و چگونگی محیط کارمسئولان حکومتی نقش تعیین کننده وموُثری درانتخاب نوع زندگی ازسوی عامه مردم دارد وبرای اصلاح آن هرکوششی درجهت تعدیل مصرف وتصیح شیوه‌های آن در جامعه ناکام ویا بسیارکم فایده خواهدبود. وضعیت معیشتی طبقه حاکم درمعرض توجه و دید توده‌های مردم قرار دارد وطبقات مختلف اجتماع، سطح زندگی ومیزان برخورداری خوداز امکانات مادی را به اندازه ونوع مصرف مدیران جامعهٔ خود مقایسه کرده وبه شدت تحت تاُثیرآن قرار می‌گیرند

بدین جهت حضرت علی (ع) می‌فرمایند: خدای متعال بر رهبران صالح وعادل اجتماع واجب کرده است تا اوضاع پوشاک وخورک و مسکن وسایرنیازمندی‌های خودراهم وزن با اقشارضعیف جامعه قرار دهد تاتحمل فقروسختی معیشت برای آنان آسان شود وازداشتن زندگی فقیرانه درخود احساس شرم و حقارت نداشته باشند

تقلید چهره‌های مختلف گونه‌ای دیگر نیزدارد. به عنوان مثال کسی که الگوی مصزف خود رابه خصوص آنچه درمعرض دید مردم است مانند نوع وسیه نقلیه، لوازم زندگی، ضیافت و..

براساس نوع وکیفیت مصرف دیگران قرار دهد ومبنای زندگی خود را برپایهٔ تبعیت از برخورداری‌های آنان به خصوص دوستان، آشنایان، همکاران، اقوام وسایرکسانی که با آنان درارتباط است، بنا نهد. چه بسا دربسیاری از مواردخود را ملزم ببیند که پا ازحد خویش فراتربگذارد واز حدوداجتماعی واقتصادی خود تجاوزنماید وبه اسراف مبتلا گردد

این افراد باید بدانند تفاوت‌های مادی، ملاک ارزش انسان‌ها نیست واگرشخصی بخواهد بدون توجه به امکانات ودرآمد زندگی اش، به قناعت ورضایت به آنچه خداوند بدو داده است پشت کند وبه زندگی ووضع مادی دیگران چشم بدوزد به یقین بادست خویش راحتی وآسایش را ازخود وخانواده اش سلب کرده ورنج وزحمت بی پایان برای خود مهیا نموده است. زیراهر چه انسان دربرخورداری‌های مادی پیش رود، بازهم کسانی هستند که سطح زندگی وامکانات آنان از اوبالاتراست وبه اطمینان خاطردست نخواهد یافت

درحدیثی از امام صادق (ع) آمده است: زینهارکه چشم خود رابه زندگی بالاتر ازخویش دوزی.
۵- وسواس: وسواسی بودن ازبیماری‌های روانی است که اضافه برهدردادن عمروفرسودن اعصاب وقوای روحی وجسمی، ازموجبات وریشه‌های اسراف محسوب می‌شود. به عنوان نمونه ممکن است کسی در موضوع ضیافت وپذیرایی از میهمان، دچار وسواس باشد که باوجود تهیه غذایی مناسب برای میهمان، باز هم مرتب از اینکه نکند به طور شایسته ازمیهمان خود پذیرایی به عمل نیاورده باشد، دچار ناراحتی می‌شود وبه دنبال آن درجهت فراهم کردن سفره‌ای پرخرج وسنگین به اسراف وتبذیر درافتد ونیزکسی که درنوع پوشش کفش ولباس ویا وسایل ولوازم منزل دچار وسواس است، همواره دراندیشهٔ تعویض وتبدیل به احسن به سر می‌برد وبامشکل، ازداشتن نوع معینی ازلباس ویا وسیلهٔ زندگی راضی می‌شود وهمیشه فکر می‌کند آنچه دارد درخور وشایستهٔ اونیست وبا شاُن او مناسبتی ندارد. این گونه افرادوقتی برای خرید هم به بازار می‌روند، تاجان خود وهمراهان را به لب نرسانند به چیزی برای خریداری رضایت نمی‌دهند ومجبورند اوقاتی از عمر گران بهای خود را در پاساژها ومغازه‌ها ودرحال خرید صرف کنند وناگفته پیدا است که دراین میان چه بلایی بر سر اموال وسرمایه زندگی خویش می‌آورند وهمچنین ممکن است بعضی درمورد نظافت شخصی دچاراین عذاب روحی باشند ودرحال استحمام ویا شستن لباس‌ها وظروف غذا و..

گرفتارحالت وسواس وبدین وسیله این نعمت عظیم خداوندی ومایهٔ حیات را به نابودی بکشانند

بنابراین اسراف وتبذیربه خصوص درمصرف آب که امروزه صرفه جویی کامل در آن ازضروریات حیات انسان است ازثمره‌های تلخ وسواس ونتیجه‌های ناگوارآن به شمارمی آید.
۶- ثروت اضافی: خانواده‌ای که درآمدمالی وسرمایه اش تنهابه اندازهٔ ضرورت‌ها و نیازهای اوست به ناچاربرای پاسخ گویی بدان ضزورت‌ها درصدد کنترل مصرف واندازه گیری درآن برخواهد آمد ولی اگرمیزان ثروت ودرآمد آن برمقداراحتیاجات ونیازهای واقعی آن افزوده شود وچنانچه اعضا وبویژه مدیرخانواده از تربیت اخلاقی وفرهنگ صحیح مصرف بی بهره باشند به خیال اینکه زیاده روی واسراف به بنیهٔ مالی آنان خللی نمی‌رساند، به این عمل کشیده خواهد شد ولی باید توجه داشت که اولاً همیشه روال زندگی به یک منوال نبوده وفراز ونشیب‌های زیادی برسر راه انسان وجود دارد. چه بسا خانواده‌هایی که زمانی در اوج عزت ورفاه به سرمی برده‌اند وپس ازمدتی به مسکنت وفقرمبتلا شده‌اند. ازاین رو انسان معتدل و آینده نگردرروزگار وسعت به فکرروز محنت نیزهست وبا پرهیز ازاسراف وتبذیرآینده خویش را هم درنظر می‌گیرد وثانیاً چه اشکال دارد انسان به قدرضرورت ورفع نیازهای معمولی از ثروت خوداستفاده کند واضافهٔ آن را در راه برطرف کردن احتیاجات و نیازمندی‌های سایرهم نوعان خویش به کار گیرد

این از حیله‌های شیطان است که هرچه انسان به اسراف وتبذیر روی بیاورد به او وعدهٔ فقر نمی‌دهد واین کار را به عنوان دست ودل بازی درنظرش جلوه می‌دهد ولی همین که بخواهد مقداری از ثروت خویش رادر راه رفاه جامعه به مصرف برساند، با هزاران وعده و وعید او را از آینده خویش می‌ترساند واز ابتلا به تنگدستی واحتیاج نگران می‌سازد

درآیهٔ ۲۶۸سورهٔ بقره خداوند می‌فرمایند: شیطان به شما وعدهٔ فقر وفرمان به گناهان می‌دهد وخدا وعدهٔ آمرزش وافزون می‌دهد وخداوند دانا وفضل او گسترده است

۷- طغیان واستکبار: آن گاه که روحیهٔ استکبار وطغیان در وجود انسانی ریشه دواند، باسرعت وشتاب وصف ناپذیری به سوی زندگی همراه با اسراف وتبذیرپیش می‌رود. این حرکت، معلول دو امر است: الف) حالت بی‌نهایت طلبی انسان ب) انگیزه، تحمیل استعمار و حاکمیت خود برجامعه براساس امر اول از آن جا که انسان موجودی مرزشناس ومطلق گرا است طالب قدرت وامکانات بی شمار وبی حد ومرز است ولذا همین که خود را در مسیر وصول به تمنیات خویش یافت وامکان بهره‌وری هرچه بیش تر را برای خویش پیدا کرد، براساس همان روح افزون طلبی به سوی برخورداری از یک زندگی غرق در رفاه وآمیخته با اسراف وتبذیرهای بی حساب حرکت می‌کند

براساس امردوم، مستکبر ونظام استکباراز این جهت که دوام قدرت وسلطه خودبرجامعه وتسلیم بودن توده‌های مردم دربرابرخویش را هرچه باشکوه ترجلوه دادن دستگاه حاکمیت وامکانات وبرخورداری‌های بیش ازحدخویش می‌داند، کوشش بی‌امانی رادرجهت بلعیدن ثروت مردم وجذب آن به هزینه‌های کاخ سازی وتجملات رؤیایی وهسراف وتبذیرهای بی پایان خویش، آغازوتعقیب می نمایدوبه این عمل درجهت تحکیم موقعیت خود دربین مردم سخت احساس نیاز می‌کند.
درقرآن کریم، آنجاکه فرعون درمقام تثبیت حاکمیت خودوتضعیف حضرت موسی، به اظهارقدرت وامکانات خویش می پردازداین چنین آمده است: فرعون خطاب به مردم خود گفت آیا پادشاهی مصر از آن من نیست واین نهرها که از زیرقصرهای من جاری است، نمی‌بینید. بی گمان من از این انسان ضعیف وبی مقدارکه از بیانی شیوا نیز بی بهره است، برترم. چرا اوبا دستبندهایی ازطلامزین نشده ویا فرشتگان پیوسته به هم درجهت اظهار عظمت وهمکاری با اوفرود نیامده‌اند؟ بدین صورت فرعون مردم خود راتحقیر کرد وخوار شمردودر نتیجه آنان نیزازاواطاعت کردند

بنابراین ریشه روآوری طاغوتیان به اسراف وتبذیررا باید دردوامر مذکورجست وجوکرد. مدتی است هرگاه ازثروتمندترین مردان جهان گفت وگو می‌شود، بسیاری از حکام وسلاطین کشورهای اسلامی درهمان ردیف اول قرارمیگیرند. خبرگزاری (اسوشیتدپرس) در۲۲مارس۱۹۹۰گزارشی منتشرکرده که قسمتی از آن را می‌خوانید: شاه فهدکه از سال ۱۹۸۲برتخت سلطنت نشسته است، طبق نظرات موجود دومین ثزوتمندجهان است. مجله (خورچون) دارایی اورا درسال۱۹۸۸حدود ۱۸میلیارد دلار برآورد کرد. سلطان برونئی چند میلیارد دلار بیش تر دارد

فهد یک بوئینگ ۷۴۷ بادکراسیونی بسیارتجملی دارد وبراین یک کشتی مسافربری را که توسط موشک‌های فندهوایی (استینگر) محافظت می‌شود وخانه‌های باشکوهی دراسپانیا، بریتانیا وفرانسه را بیفزایید. وی درزمان جوانی اش شاهزادهٔ فاسدی بوده که پاتوقش کلوپ‌های قماراروپا بود

آیا به راستی ننگ عالم اسلام نیست که مدعی (رهبری عالم اسلام وخادم الحرمین) درهمان حالی که فقروبدبختی دربسیاری ازنقاط جهان اسلام وحتی خود عربستان بیداد می‌کند، با ایسن کارنامهٔ سیاه وشوم در روزنامه‌ها ومجلات رسمی دنیای کفر، مطرح شود واین همه اسرافگری‌ها وتجاوز به حقوق ومنابع ثروت مسلمانان مظلوم ومحروم راباید کجاریشه یابی کرد. بهتر است باز از قرآن مدد جوییم وپاسخ این پرسش را از آیات الهی بهره‌گیری کنیم. قرآن کریم می‌فرماید: به درستی که فرعون در روی زمین استکبار ورزید وهمانا او از اسراف پیشگان بود. وباز می‌فرماید وبه تحقیق ما بنی اسرائیل را از عذاب خوارکننده‌ای که از ناحیهٔ فرعون متوجه شان بود رهاندیم وهمانا فرعون برتری جو وازاسرافگران بود. دراین صحیفه نور، فرعون تنها دراین دوآیه باصفت مسرف معرفی شده است ودرهر کدام این صفت پس از ذکراستکبار ورزی وبرتری طلبی او بیان گردیده که این خود گویای ارتباطی تنگاتنگ وجدایی ناپذیر، بین این دو خصیصهٔ شیطانی است وبیان گر این نکته است که طاغوت منشی واستکبار، خود از عوامل اساسی تجاوز به حقوق واموال مردم وزیاده روی در بهره جویی هاواسراف درسرمایه‌های عمومی وشخصی به حساب می‌آید.
۸- استعمار: غارتگران جهانی که درصدد تحمیل سلطهٔ شوم خود برملت‌های ضعیفند، بیداری وهشیاری توده‌های مردم را بالاترین خطر برای خود در راه نیل به اهدافشان، احساس می‌کنند ولذاهمواره می‌کوشند تا این مانع بزرگ راازمسیر خود بردارندواین مقصودراازطریق گرفتن فرصت اندیشه در واقعیت‌های موجود وفهم درست آن‌ها از مردم وناتوان کردن آنان ازشناخت صحیح دوست ودشمن واقعی، عملی می‌کنند وازهمین رو به روش‌ها وابزارهای گوناگون توسل می‌جویند

مشغول نمودن قشرها مردم به انواع سزگرمی‌های تخریرآمیز همچون اشاعه فحشا دربین جوانان-که مهم‌ترین آن روش هابه حساب می‌آید-، گسترش فرهنگ ولخرجی واسراف نیزدرجوامع بشری، خصوصاًدرملل تحت سلطه می‌تواند به عنوان حربه بسیار کارآمد برای این منظورباشد زیرا استعماراز این طریق هم توانسته بازار فروشی برای کالاهای مصرفی اضافی خویش فراهم کند وموفق شده تا توده‌های مردم را همواره درگیر تاُمین هزینه سنگین زندگی برای پرکردن خلاً ناشی از مصرف بی‌رویه ثروت سازد؛ بنابراین مردم فرصتی برای اندیشیدن صحیح نخواهند یافت ومجبور خواهند بودتمام لحظات زندگی خویش را در راه تاُمین رفاه مادی بهترورقابت درآن صرف نمایند. بر این اساس، مقابله ودفاع دربرابر تهاجمات فرهنگی واقتصادی استعمار تنها با توجه وتبعیت از این دو اصل مهم وبنیادین علمی است، یعنی نخست توجه وآگاهی به وجود دشمن ودسیسه‌های او وغافل نشدن از حیله ومکر او، که بنا به فرمودهٔ قرآنجزپشت کردن مسلمانان به دین ودست کشیدن ازتعقیب هدف‌های والای خود، پایانی برای آن متصور نیست وسپس آگاهی وبینش به راه‌های مقابله ومبارزه بااو در ابعاد مختلف نظامی وفرهنگی واقتصادی وتنها دراین صورت است که می‌توان بادرپیش گرفتن خلاف آنچه رااستعمار درصدد تحمیل آن برجامعه اسلامی است، اورا از کامیابی ووصول به خواسته‌های شوم وآرزوهای باطلش ناامید کرد.
آثارمثبت پرهیزازاسراف: پرهیز از اسراف دارای اهمیت بسیاری است چراکه همواره باید اعتدال در مخارج را در نظر داشت وازآن غفلت ننمود. مطابق مذهب شیعه همهٔ احکام وقوانین اسلامی دارای مصالح ومفاسد واقعی هستند وبراساس انگیزه‌ها وفلسفه‌های محکمی استوار شده‌اند وهر یک از آن‌ها در جایگاه خود عالی‌ترین هدف‌ها ومقصدها را در زمینه‌های گوناگون- در زندگی فردی واجتماعی انسان- دنبال می‌نماید که بعضی از آن‌ها را امامان معصوم بیان داشته وبرخی رانیز، عقل درک می‌کند وبسیاری از آن‌ها هم از دسترس فکر واندیشه ما دورند وبه ناچار ظرف ذهن وعقل ما از دستیابی بدان‌ها محجوب است

دراین بحث تا حدودی به آثارمثبت میانه روی وپیامدهای سوٍ اسراف وبه سخن دیگر، به فلسفهٔ تحریم اسراف پرداخته خواهد شد گرچه این نوشتارمدعی نیست که تمام دلایل این حکم نورانی رابیان کرده ولی شاید بتواند با استفاده از سخنان اهل بیت معصوم به موارد مهم آن اشاره کند. پرهیز از اسراف در زمینهٔ اقتصادی سرمایه‌های فرد وجامعه رااز تلف شدن نگاه داشته ودوام حیانت مادی انسان را در هنگام مواجهه بامشکلات زندگی بیمه خواهد کرد ودر بعد اخلاقی مبارزه با اسراف خود وجامعه را قادر می‌سازد، تا به اساسی‌ترین مسوُولیت انسانی واخلاقی خود- که کمک به مستمندان وهم دردی باآن هاست- بپردازد. دوری از اسراف که خیمه زندگی را همچنان بر پایهٔ محکم اعتدال نگه می‌دارد وجامعه را از وقوع جرم‌هایی از قبیل دزدی، رشوه وکلاهبرداری وپیامدهای آن، محافظت می‌نماید. میانه روی واعتدال دربعد سیاسی، مبارزه‌ای کارآمدبااستعمار- که درصدد تحمیل زندگی آمیخته به اسراف وتبذیر درممالک تحت سلطه است- به شمار می‌رود وسرانجام با پرهیزاز اسراف در زمینهٔ شرافت انسانی، بشر به بالاترین وظیفهٔ خود دربرابر خداوند وپروردگار خود- که شکرگزاری واحترام به نعمت‌های بی پایان اوست- لباس عمل می‌پوشاند. اکنون به تقصیل دربارهٔ بعضی از موارد یاد شده سخن می‌گوییم

تاُمین بنیه مالی: توجه به اعتدال وصرفه جویی در هزینه زندگی مایهٔ بقا وتوانایی مالی زندگی ودرنتیجه، حافظ مناعت وشخصیت انسانی، آدمی است. در حالی که عدم رعایت آن، تنگدستی وسختی معشیت به بار می‌آورد و شیرازه حیات اقتصادی انسان را ازهم می‌گسلد

درآمد زندگی به سان چشمه آبی است که دربستر رودی به جریان می‌افتد. این آب اگر مهار نشود، به هدر می‌رود ولی اگر درجای مناسبی سد زده شود وبامحاسبهٔ دقیق، مقدارآب ورودی آن تعیین وبرهمان اساس راه‌های خروجی اندازه‌گیری شود، نه تنها آبی به هدر نمی‌رود بلکه می‌توان از آن با برنامه‌ریزی صحیح استفادهٔ خوبی برد ومقدار زیادی نیز ذخیره خواهد گشت تا درفصل تابستان- که سد با درآمد گستری از آب وتقاضای بیش تری روبه روست- مورد بهره‌برداری قرارگیرد

در روایتی امیرالموُمنین فرمودند: میانه روی مایه فزونی ثروت واسراف مایهٔ تباهی آن است

ونیز همان حضزت می‌فرماید:ای انسان اگر از دنیا به اندازهٔ رفع نیاز بخواهی، کم‌ترین درآمد هم تورا بس است واگرطالب زندگی مسرفانه وبیش از حد کفایت باشی، تمام در آمد دنیا هم تورا کافی نخواهد بود

اختلاف فاحش بین هزینه ودرآمد، به خصوص در خانواده‌های شهری راچگونه می‌توان حل کرد؟ اولین پاسخی که در مورد این سوُال به ذهن هرکس وارد می‌شود، بالا بردن مقداردرآمد است ولی تجربه نشان می‌دهد که افزایش درآمد جزبه افزودن خواسته‌ها وهزینه کمک نمی‌کند، از آن گذشته آیا افزایش درآمد به طور صحیح برای همگان میسر است وآیا این پیشنهاد، دعوت غیرمستقیم از عده‌ای برای ارتکاب جرم نیست، ممکن است گفته شود برایازبین بردن این نابرابری می‌توان به پایین آوردن نرخ کالاهاوکاهش تورم توسل جست. این سخن گر چه درست است ولی آیاچنین کاری درهراوضاعی به آسانی قابل دست یابی ودوام است؟ تا به عنوان راه حل اساسی مطرح شود، دراین صورت به اعتقاد مابرای نزدیک نمودن این فاصله راهی بجز قناعت وکنترل خواسته‌ها وقطع مصارف بی ثمر ویا مضری همچون دخانیات که رقمی بالادر کل هزینه راتشکیل می‌دهد، باقی نمی‌ماند

تأمین آیندهٔ زندگی: چرخ زندگی درمسیر پرفرازونشیب خود، همواره در خطر مواجهه با حوادث واتفاقات غیرقابل پیش بینی قرار دارد. اندازه‌گیری در مخارج نسبت به درآمد، براساس ضرورتها وپس ازمقداری ازمازاد بر مصرف بنیان زندگی را تا حد زیادی در مقابله با این خطرها، محافظت خواهد نمود این آینده نگری تنها درمحدودهٔ مسائل شخصی وخانواده نبوده بلکه فراتراز آن در اقتصاد جامعه ونظام حکومتی از اهمیت بیشتری برخوردار است زیرا حوادثی از قبیل زلزله‌های ویرانگر، سیل هاوطوفان‌های خانمان سوز، جنگ وسایر سوانح غیرقابل پیش بینی، در هر زمان ممکن است برای جامعه پیش آید.
مسئولان حکومتی باید همراه با تاًمین نیازهای ضروری مردم وپرهیزازاسراف وتبذیردر اموال عمومی، مقداری ازدرآمد اضافی را برای شرایط اضطراری در نظر بگیرند

نفی زمینهٔ جرم‌های مالی: گرچه این بحث را می‌توان تکمله‌ای ازموضوع پیش به حساب آورد ولی به جهت اهمیت بسیارآن، به عنوان اثری مستقل ازآثار پرهیزاز اسراف بیان می‌گردد. همان گونه که گفته شد اسراف موجب افزایش مخارج زندگی خواهد بود ودر نتیجه وقتی درآمد طبیعی مشروع زندگی جواب گوی آن هزینه سنگین نباشد، چنانچه انسان ازوجود ایمانی ریشه دار وعمیق بی بهره باشد- که نوعاً کسانی که دارای یک چنین زندگی مسرفانه‌ای می با شند همین گونه هستند- به جرایم اقتصادی واجتماعی کشیده خواهدشد. جرم‌هایی نظیر گران‌فروشی، احتکار، رشوه خواری، دزدی، کلاهبرداری و... ، یا مانند حرص وآز ومال اندوزی ریشه دراخلاق دارد ویا مثل ترس از تنگدستی وفقر از عوامل روانی برخوردار است ویااینکه جنبه سیاسی ومبارزه بانظام وحکومت دارد

دربسیاری ازموارد هم معلول وضعیت اقتصادی ومالی مجرم است واین وضعیت نامطلوب اقتصادی نیزعوامل مختلفی دارد، که مهم‌ترین آن‌ها اسراف وتبذیر وناهماهنگی بین درآمد وهزینه است

اسراف برهم زنندهٔ تعادل وموازنه بین دخل وخرج ونیزنابودکنندهٔ توانایی مالی زندگی وفرسایندهٔ ثروت وامکانات حیات است.
اسرف است که شخص مسرف را دچارفقروعدم کفاف درآمد می‌سازد واو را در جهت تاُمین مخارج زندگی با اشکال مواجه می‌نماید. اگر اوبخواهد به همین درآمد عادی وطبیعی اش اکتفا کند، توانایی پاسخگویی به نیازهای خود وخانواده اش را ندارد ودر نتیجه یا باید تن به اضافه کاری‌های طاقت فرسا وملال آور بدهد- اگر ازارتکاب جرم درخود احساس گناه کند- ویا ناچار دامن خویش را به جرایمی از قبیل آنچه گفته شد بیالاید، تابتواند بدین وسیله چرخ زندگی پرخرج وپرهزینه خود را هم چنان درحرکت گه دارد. تنها راه نجات نجات و بهترین حربه برای مسدود نمودن راه‌های ارتکاب جرم، پرهیز از اسراف وتبذیرو اتخاذ طریقهٔ میانه روی درمخارج زندگی است

کمک به نیامندان: فاصلهٔ عمیق وشرم آور زندگی فقیر وغنی لکهٔ ننگی است که هنوز از دامن بشریت زدوده نشده است وتاکنون هیچ‌گاه- علی رغم تلاش انبیاء ومصلحان در جهت تعدیل وکم کردن این فاصله- جزدر موارد محدود موفق به حل آن نگردیده است

به راستی چرا باید انسانی به خود اجازه دهد در رفاه کامل به سر برد، درحالی که می‌داند کسانی از همنوعان او حتی از امکانات اولیه برای زندگی محرومند. در این جا ممکن است این اشکال به ذهن بیاید که خداوند امکانات وآسمان را در اختیار بشر قرار داده وقوه کار وتوانایی فعالیت به همگان بخشیده است ولذا برهرکس لازم است تا خود عهده دار تاُمین زندگی شخصی خویش باشد وبراین اساس دعوت به کمک به دیگری چیزی جز ترویج تنبلی وسربارگی نیست

پاسخ این است که قاعده واصل هم برهمین است وکسی حق ندارد بی جهت بار زندگی خویش رابه دوش دیگران بگذارد وخود را کل برآنان نماید بلکه موُظف است بابه کار گیری توان واستعداد خدادادی اش ونیز با استفاده از مواهب الهی، چرخ زندگی خویش را خود درحرکت نگه دارد ولی آیا همیشه ودر تمام افراد جامعه انجام این وظیفه عملی است. نقص استعداد و عدم توانایی کار چه در اصل خلقت وچه دراثر سانحه‌های اتفاقی یاتلف شدن سرمایه به جهت رویدادهای طبیعی وامثال آن لازمه وجود این نظام احسن است که خدای بزرگ، جهان را بر اساس آن آفریده است ودر این صورت آیا قانون، مطابق همان نظام احسن حکم نمی‌کند

که این گونه افرادباید در جامعه اداره گردند وحق حیات داشته باشند وآیا تاُمین زندگی این انسان‌ها که دستشان از تصرف در منابع درآمد زا کوتاه شده است، جز با کمک ومساعدت متمکنان واهل ثروت راه دیگری دارد. دعوت به دستگیری وانفاق به نیازمندان، نه تنها تشویق به تنبلی نیست بلکه خود دعوتی برای کار وتلاش بیش تراست زیرا وقتی شخصی اطمینان یافت که اگر درطریق حرکت وسعی برای تاُمین زندگی خود دچار آفت ونقصی شود، جامعه او رارها نکرده ومخارج او را به عهده خواهد گرفت، باشوق ونیروی بیش تری به دنبال کسب وکار خواهد رفت وهمین طور در جهت مصالح اجتماع باعلاقه واطمینان خاطر جانفشانی واز خودگذشتگی نشان خواهد داد.
ولی اگر ببیند چنانچه درراه کاربرای خود ویا مصالح عمومی، صدمه‌ای به او وارد شود جامعه بدو بی‌توجهی خواهد کرد گذشته ازاین که به سرنوشت اجتماع بی علاقه خواهد شد، انگیزه‌های کار برای امور شخصی نیز در وجودش سست می‌شود وهمیشه سعی خواهد کرد درپیشهٔ خود با احتیاط عمل نماید وکارهای بی خطر وساده‌ای برگزیند تااساس زندگی اش تهدید نشود؛ لذا درحقیقت آنچه باید اهل ثروت به نیازمندان بدهند، چیزی است که آفریدگار جهان لازم فرموده است وآن را روزی وحق آنان دانسته است واز آثار مهم تحریم اسراف این است که با پرهیزاز آن درمخارج زندگی، متمولان فرصت می‌یابند تا از درآمد اضافه بر نیازهای خود به دیگران کمک کنند وبه ادای این حق الهی وانسانی به پا خیزند

گرسنگی درجهان: دراین زمینه به خبرهایی تکان دهنده اززبان آمارمی پردازیم. طبق برآوردکارشناسان بانک جهانی درچندسال پیش ۵۰۰ میلیون کودک وسالمند، گرفتارکم غذایی مزمنندوبیش از۸۰۰ میلیون انسان درشرایط فقرمطلق به سرمی برند

درسال۱۹۸۴ دبیرکل (یونیسف) اظهارداشت: شمارکودکانی که به دلیل کم غذایی وگرفتارشدن به بیماریهای عمدتاً پیش گیری پذیر، قبل ازپنجمین بهارزندگی خودجان می‌سپارند، به این شرح است:۱۵ میلیون نفردرهرسال و۱۴۰۰۰ نفردرهرروزو۲۸ نفردرهردقیقه

فائوپیش بینی کردهاست که۲۴ کشورآفریقایی عمدتاًبه دلیل خشکسالی درمعرض کم بودشدیدغذایی قراردارند. دنیای استکبار:اکنون که تاحدی گوشه‌ای ازوضعیت دردآوروزندگی جانکاه گرسنگان ازنظرتان گذشت نگاهی نیزبه اردوگاه استکبارمی افکنیم، گرچه هیچ‌گاه نمی‌توان تنهابااین ارقام جزیی ومحدود، به واقعیت آنچه درآن جامی گذرد، پی برد. کافی است بدانید، هم اکنون سالانه درسطح جهان درحدود۱۰۰۰ میلیارد دلارصرف هزینه‌های تسلیحاتی می‌شود. ویلی برانت می‌گوید:جهان درهشت یانه ساعت، حدودیک میلیارددلارصرف تسلیحات می‌کند. پولی که می شودکم وبیش درهرروز (سه برنامه آفریقا) راباآن به سامان رساندواین پولی است که درهرروزازهرسال تلف می‌شود. ونیزهمومی گوید:اگربخش کوچکی ازمنابع پرارزشی که اکنون درراه تدارکات بیهوده نظامی به هدرمی رود، صرف توسعه اجتماعی و اقتصادی به ویژه مبارزه باتنگدستی دوسوم ازمردم جهان گردد، درشرایط زندگی وامنیت دنیای مآبی گمان بهبودچشمگیری پدیدخواهدآمد

وبازمی نویسد:هزینه‌های نظامی یک نیم روزجهان برای تاُمین اعتبارموردنیازبرنامه مبارزه بامالاریای (سازمان بهداشت جهانی) کفایت می کندوباپولی که صرف تولیدیک تانک مدرن می‌شود، می توان کیفیت ذخیره‌سازی ۱۰۰۰۰۰تن برنج رابهبودبخشیدوازاین راه ازضایع شدن بیش از۴۰۰۰ تن برنج درسال، یاغذای روزانه ۸ میلیون نفر، پیش گیری کرد

باهمین مبلغ می‌توان برای ۳۰۰۰کودک حدود۱۰۰۰کلاس بنا کرد

با هزینه یک هواپیمای جنگی می‌توان حدود۴۰۰۰۰داروخانه روستایی بر پا کرد. هزینه تولید یک زیر دریایی هسته‌ای مساوی است بامجموع بودجه‌های آموزشی ۲۳کشور روبه رشد با ۱۶۰کودک که در سنین مرسه رفتن هستند. مقامات بازارمشترک اروپا می‌کوشند با دادن کره اضافه به گوساله‌ها وپودرهای شیر اضافی به گاوها از ذخائر انبوه خود بکاهند، اما بنابربرآورد کارشناس امر حدود نیمی از این کره‌ها ودیگرموادی که درسردخانه‌ها نگهداری می‌شود فاسد شده ودیگر برای خوراک انسان‌ها وحتی حیوانات مناسب نیست

شراب‌های مازاد این بازار اکنون۱۵۰۰استخر بزرگ به ابعاد استخرمسابقات المپیک رالبریز می‌کند

مبارزه با استعمار: همان گونه که در گذشته بیان شد ترویج از مصرف زدگی واسراف وتبذیر، از شیوه‌های استعمار برای نفوذ واستیلای بر تمام شؤون وجوانب مختلف کشورهای ضعیف به خصوص کشورهای اسلامی است دراین صورت مبارزه با ا سراف در هر شکلی از آن، ازمخارج کلان تا مصرف جزئی خود نوعی مبارزه با استعمارومقابله با ریشه‌ها وزمینه‌های نفوذ آن نیز خواهد بود. این موضوع را گرچه نمی‌توان فلسفه‌ای برای حرمت اسراف دانست، ولی مصلحت جوامع وامری مسلم وغیر قابل تردیداست

احترام به نعمت‌ها: ازآثار مثبت پرهیز از اسراف، احترام به نعمت‌های خداوندی است، در حالی که اسراف، نوعی توهین وکم بهاء دادن به الطاف ومواهب الهی است که آن هم ره آوردی جززوال وسلب نعمت‌های الهی نخواهند داشت این مطلب در روایات به ویژه در بارهٔ آنچه مربوط به آذوقه واز همه مهم تر نان- که اصلی‌ترین وعمومی‌ترین غذای انسان است - تاًکید وسفارش بیش تری شده است. امام صادق (ع) ازجد گرامی اش رسول اکرم (ص) نقل کرده‌اند که فرمود:هرکس به پاره نان ویا خرمایی برخورد کند سپس آن را تناول کند پیش از آنکه شکمش از آن فارغ شود خداوند اورا خواهدآمرزید

اسراف ورفاه عمومی: درخاتمه، بحث را باطرح یک سئوال وپاسخ بدان به پایان می‌بریم: اگر فرض کنیم روزی بیاید که تمامی انسان‌ها در رفاه وآسایش بسر ببرند وصفحهٔ گیتی از وجود انسان‌های تنگدست ونیازمند خالی بماند آیابازهم اسراف عملی نکوهیده وناپسند به شمار خواهد آمد؟ پاسخ به این سئوال ازآنچه تا کنون گفته شد روشن است، زیرا همهٔ فلسفهٔ تحریم اسراف امکان کمک به تهی دستان نیست بلکه برخی ازآنها مانند احترام به نعمت‌های الهی وتاًمین بنیهٔ مالی در هر دوره وبا هر شرایطی وجود دارند، اضافه بر اینکه اصولاً تأمین رفاه وآسایش جهانی- که تنها در عصر حکومت حضرت مهدی (عج) تحقق خواهد یافت-یکی از عوامل عمدهٔ آن همین جلوگیری از اسرافگری‌ها وبر چیدن بساط مسرفان در سطح جهان است وباز هم در سایهٔ عمل به همین دستور الهی است که ریشهٔ فقر وتنگدستی خشکیده وجهان غرق در نعمت ورفاه وبقای این حالت نیز در پرتو آن عملی می‌شود.نتیجه: اسراف وتبذیر از اعمال وکجروی‌های ناشایست جامعه انسانی است وباشناخت عوامل آن می‌توان آن را کاهش ویا از بین برد، انسان در پرتو احکام دین مبین اسلام ودستاوردهای فرهنگی بشری می‌تواند بر این پدیدهٔ زشت اجتماعی غلبه وبرای انسان بشارت بیاورد که با اندکی تفکر وتاًمل می‌توان راه‌های صحیح استفاده وصرفه جویی را انتخاب نمود. انسان اگر همنوعان خود را درک کرده وبه دردهای فقر آنان گوش فرادهد وجدانش او را نهیب می‌زند که با صرفه جویی وقناعت ومبارزه بااسراف می‌تواند به تعبیر قرآن اشرف مخلوقات بودن خود را به اثبات برساند. *بنیاد علوی

روانشناسی مصرف گرایی

رضا طیاری آشتیانی - کارشناس ارشد روانشناسی بالینی
آیا انسان برای مصرف کردن به دنیا آمده است؟ آیا انسان برای استفاده از این جهان پا به هستی گذاشته است؟ در ابتدای امر سؤال ساده‌ای به نظر می‌رسد، اما با کمی تأمل می‌توان فهمید که این پرسش ما را بسوی حقایق عمیق‌تری رهنمون می‌کند پیش از این زیاد دربارهٔ آنها به تفکر و تعمق نپرداخته‌ایم و از تأثیراتشان بر هستیمان زیاد آگاه نبوده‌ایم

در این مجال سعی دارم به اجمال به ماهیت مصرف و انواع آن و تأثیراتش بر زندگی انسان بپردازم. تعریف «مصرف» و «مصرف گرایی» پیش از هر بحثی باید مصرف کردن را تعریف کنیم

مصرف کردن در معنای عادی و هنجار آن یعنی استفاده درست و به اندازه از منابع طبیعی برای زنده ماندن و زندگی کردن

اگر کمی خط سیر تاریخی تمدن بشری را دنبال کنیم در می‌یابیم که قسمت عمده ستیز و جنگ‌های بشر نیز از زمانی شروع شد که انسان توانایی ذخیره منابع طبیعی و چیزهای با ارزش را پیدا کرد

این زمان بر دوران نوسنگی و انقلاب اقتصادی نخستین انسان منطبق است

پس با این تعریف کمتر کسی فکر منفی دربارهٔ مصرف کردن به ذهن راه می‌دهد و تقریباً همه موافق این نوع مصرف هستند. اما زمانی که دربارهٔ واژه مصرف گرایی صحبت می‌کنیم معنای کلمه از ظاهر آن به ما رخ می‌نماید

این واژه بر رسم و آیین و راه و روشی در زندگی دلالت می‌کند که وجود انسان را فرا گرفته است و تأثیر عمیقی بر تفکرات و رفتار و در نهایت خوشبختی انسان می‌گذارد

در اینجا مصرف کردن با آنچه در پاراگراف قبل مطرح کردیم تفاوتی ماهوی دارد و نماینده فرهنگی جدید و قدرتمند در زندگی انسان است که نخستین رگه‌های آن را می‌توان از انقلاب صنعتی در جهان غرب پیگیری کرد. پس تا اینجا باید دریافته باشید که بنده دو نوع مصرف خوب و بد را در نظر دارم و وجه تمایزی بین معانی مختلف این کلمه قایلم

اما ادعای این تفاوت را بنده از کجا آورده‌ام؟ باید بگویم که این تمایز را می‌توان با یررسی دو عامل مهم به صورت دو سؤال اساسی استنباط کرد :۱- چه چیزی مصرف می‌کنیم ؟۲- در کل به چه علتی مصرف می‌کنیم؟ چه چیزی مصرف می کنیماین روزها همه شما با ورود به یک فروشگاه زنجیره‌ای بزرگ در یک ردیف مواد شوینده یا بهداشتی در برابر خیل عظیمی از محصولاتی قرار می‌گیرید که شاید یک قرن پیش اثری ا آنها وجود نداشته است. مطلبی که می‌خواهم عنوان می‌کنم با اشاره به تنوع محصولات آرایشی و بهداشتی رنگ و بوی بهتری می‌گیرد

به عنوان مثال اینهمه لوازم آرایشی که هر کدام برای هدف خاصی در صورت، طراحی شده‌اند! یا به طور خاص تر اینهمه کرم‌های ضد آفتاب با عصاره‌های شیر و عسل و بادام و گل رز و گل همیشه بهار و ... ! در حقیقت محصولاتی هستند که بود و نبودشان در این حجم و تنوع وسیع، خللی در زندگی وارد نمی‌کند. پس چرا این محصولات با اینهمه تنوع وجود دارند و هر روز هم بر تنوعشان افزوده می‌شود؟ در اینجا نقل قول می‌کنم از اریک فروم اندیشمند بزرگ که مسئله را به گونه‌ای شفاف و تکان دهنده بیان می‌کند

عقیده کلی وی در این زمینه بر این اساس قرار دارد که جامعه صنعتی امروز و غول‌های اقتصادی و شرکت‌های بزرگ برای رسیدن به مقاصد خود از انسان این عصر یک مصرف‌کننده تمام عیار می‌سازند و با قدرت عظیم تبلیغات مسخ کننده خود در انسان نیازهای غیرواقعی و زاید بوجود می‌آورند و به موازات آن با عرضه محصولات به ظاهر متفاوت و در اصل یکسان که قسمت اعظم آنها واقعاً به درد انسان نمی‌خورد، مردم را به خرید این محصولات وا می‌دارند

در جامعه امروز اگر فلان یا بهمان محصول استفاده نکنی و بدتر اینکه آنرا زاید بدانی با انتقادات تندی مواجه می‌شوی که بی کلاس! و متحجر و عقب افتاده خطابت می‌کنند. نظام عظیم تبلیغات امروزه بطور غیر مستقیم آدم‌های شاد و موفق و خوشبخت را به عنوان یک مصرف‌کننده خوب و تمام عیار معرفی می‌کند. اگر لبخندهای پرمعنی و لحظات شاد و فضای دلنشین پوسترهای تبلیغاتی را بیاد بیاورید به معنای آنچه من مد نظر دارم نزدیک تر می‌شوید. بدترین اتفاقی که بوسیله تبلیغات پرحجم و ممتد و همه‌جانبه توسط همه رسانه‌ها اتفاق می‌افتد تغییر آرام و تدریجی نظام‌های ارزشی و باورهای فردی و اجتماعی ما دربارهٔ شیوه‌های زیستن است

آنچه امروز در سراسر دنیا تبلیغ می‌شود این است که انسان باید مصرف کند، چه چیز را؟ آنچه ما تولید می‌کنیم صرف نظر از اینکه آیا واقعاً انسان امروز به آن احتیاج دارد یا خیر

در حقیقت انسان در این کارزار به مصرف‌کننده بی‌اراده‌ای تبدیل شده که به خیال خام خود در انتخاب آزاد است

البته آزاد است که در انتخاب یک محصول بجای فلان کارخانه از بهمان کارخانه خرید کند اما معمولاً آگاه نیست که در خرید آن محصول مختار نیست و صرف نظر از مارکی که خرید می‌کند آن محصول رل حتماً باید بخرد

اوج این بایدها را در خریدهای جهیزیه می‌توانید به عینه ببینید. انسان امروز به درجات مختلف آلت دست قدرت طلبی و زیاده خواهی شرکت‌های بزرگ شده است که با قدرت رسانه‌ها و مسخ تبلیغاتی کم‌کم روی عادات و ارزش‌های درونی ما سوار شده‌اند و شیوه زندگی و آنچه مصرف می‌کنیم را از راه دور کنترل می‌کنند. پس مهم است که چه مصرف می‌کنیم

چون رابطه مستقیمی بین آن و زیر سلطه و کنترل بودن روانی ما دارد. اگر واقعاً به سراغ محصولاتی برویم که نیازهای حقیقی ما را جوابگو هستند هنوز انسانیم و به آلت دست تبدیل نشده‌ایم

برای این منظور نگاهی به زندگی بزرگان دینی و اندیشمندان و فلاسفه انداختن بسیار سودمند است

کدامیک از مردان خدا در زمانه خود این طرز فکر امروزی ما را قبول داشتند و رواجش می‌دادند؟ کدام انسان آزاده‌ای قبول می‌کند که به چنین کنش پذیری و انفعالی کشانده شود که تمام زندگیش را با دست‌هایی نامریی کنترل کنند؟ مسلماً تفکر عمیق در اینباره می‌تواند راهگشا باشد. چرا مصرف می‌کنیم؟ انسانی که در یک ماشین قوی اجتماعی -که لازمه زندگی صنعتی امروز است- به یک مهره تبدیل شده باشد هویت و اصالت فردی خود را از دست می‌دهد. انسان امروز در درون احساس تنهایی شدیدی می‌کند و برای فرار از این تنهایی به کل‌های بزرگ می‌پیوندد و تکه‌ای می‌شود از یک سازمان، باشگاه و ... و خود را در آن حل می‌کند تا آسوده شود

سورن کرکگور فیلسوف دینی دانمارکی در این رابطه می‌گوید: «..

به واسطه بی همتی و بزدلی در برابر هست بودن است که مردم امروز می‌خواهند ذوب و منحل در جمع و توده بشوند و چون لیاقت این را ندارند که خود کسی بشوند امیدوارند که زیر لوای کثرت و تعدد «چیزی» گردند.» این احساس تنهایی وجودی همواره انسان را در طول تاریخ رنج داده است و عکس العمل‌های زیادی را در جوامع گوناگون برانگیخته است که شرح و بسط آن خارج از حوصله این مجال است. تأکید ما بیشتر بر عکس العملی است که انسان تنهای امروز با پناه بردن به مصرف از خود نشان می‌دهد

این زیاده خواهی در مصرف که در واقع چراغ سبزی است به زیاده خواهان و طماعان برای سوءاستفاده از انسان، ناشی از این احساس در انسان است که آن آزادی و هویت از دست رفته را می‌تواند با مصرف کردن به دست بیاورد و با مصرف کردن اطمینان بیابد که هنوز به معنای روحی و روانی کلمه هست و می‌زید

انتخاب یک محصول در میان محصولات مختلف وی را از داشتن آزادی درونی آسوده می‌کند و نمی‌گذارد به کنه انفعال و بی ارادگی خود پی ببرد.نتیجه گیریآنچه امروز اتفاق می‌افتد این است که قدرت‌های بزرگ صنعتی که فراملیتی و جهانی شده‌اند برای انسان تصمیم می‌گیرند که چه چیز خوب است و چه چیز بد و با قدرت عظیم رسانه‌ای و تبلیغات مجهز به آخرین فنون روانشناختی آنرا به خورد مردم می‌دهند

شاید مقصر عمده خود ما باشیم که با پناه بردن به مصرف گرایی و مسخ خودخواسته برای فرار از رنج‌های وجودی و نگرانی‌های ریشه دار در هستی مان، به این غول‌های صنعتی و اقتصادی قدرت بخشیده‌ایم و هر روز نیز از محصولات متنوع و بی فایده شان استقبال می‌کنیم و سعی داریم پوچی و یکنواختی زندگیمان را با مصرف این محصولات متنوع جدید جبران کنیم

مثال ساده اش را در مدل‌های جدید تلفن همراه ببینید که در واقع هیچ فرق عمده‌ای با قبلی‌ها ندارند و فقط روزمرگی ما را جوابگو هستند. بازخورد ما در برابر این تولیدکنندگان طماع که فقط به فروش محصولاتشان فکر می‌کنند و البته در راه آن می‌گویند که ما خود را فدای شما و نیازهایتان کرده‌ایم !!، بسیار مهم است

شناخت انسان از آنچه می‌تواند بیافریند، شکوفایی نیروهای خلاقه انسان و احساس هویت و معنا در زندگی می‌تواند ما را از این تخدیر و خماری مصرف بیرون بکشد و وادارمان کند به نیازهای اساسی خود فکر کنیم و در راستای تحقق آنها گام برداریم

اینگونه می‌شود که واژه مصرف گرایی برای بسیاری از ما بی معنا خواهد شد

مصرف در نظریه اقتصادی و جامعه‌شناسی اقتصادی

فرض اساسی جامعه‌شناسی و اقتصاد در گذشته و امروز

با توجه به اهمیت شناخت چگونگی مصرف از نگاه جامعه‌شناسی در این مجال نگاه جامعه‌شناسی اقتصادی مطرح می‌گردد

این نگاه از بعد زمانی اقتصاد امروز و دیروز را مورد مقایسه قرار می‌دهد

نگاه جامعه‌شناسی اقتصادی امروز و دیروز به تولید و مصرفl جامعه‌شناسی اقتصادی گذشته: مطالعه تولید و عرضهl جامعه‌شناسی امروز: مطالعه مصرف و عرضهl فرض اساسی جامعه‌شناسی و اقتصاد در گذشته: کمیابی در سطوح بالای تقاضا برای کالا و خدماتl فزونی ظرفیت تولید بر تقاضا مصرفی: عدم موضوعیت فروض کمیابیl در جامعه‌شناسی و اقتصاد امروز بیشتر سلیقه مصرف‌کننده و جذب تقاضای وی مطرح است.l لذا: ظهور بازاریابی به عنوان یک رشته علوم اجتماعی کاربستیl سبک‌های جدید زندگی، نام‌های برتر، مدها، تخفیف و رفاه تام فروش تولید را مسئله ساز کرده استسه دوره تئوریهای اقتصادی در مورد مصرفl دوره اقتصاد مرکانتیلیست‌ها یعنی مصرف مولدl دوره مارژنالیست‌ها یعنی مصرف فردیl دوره اقتصاد اخیر یعنی مصرف کارکردیتفاوت این سه دورهl در فرض و هدف با هم متفاوتند یعنی در فرض رابطه مصرف و تولیدl سطح تحلیل یعنی آیا در اقتصاد خرد مصرف را مطالعه می‌کنند یا در اقتصاد کلانl آیا مصرف را بعنوان هدفی برای اهداف دیگر و بالاتر نگاه می‌کنند یا مصرف را برای مصرفمرکانتیلیست‌ها و مصرفl این مکتب ثروت جهان را معین و مشخص در نظر می‌گرفتl رقابت برای بدست آوردن آن یک نوع بازی سرجمع صفر بودl سیاست‌های ملی و بین‌المللی برای رفاه بیشتر مستقیماً از طریق بدست آوردن هر چه بیشتر شمش‌های طلا امکان‌پذیر استl بین مصرف تولیدات داخلی که موازنه تجاری را تقویت می‌کرد و مصرف غیر مولد یعنی مصرف کالاهای خارجی که موازنه را منفی می‌کرد تفاوت قائل بودند. مارژنالیست‌ها و مصرفl مارژنالیست‌ها در مقابل مرکانتیلیست‌ها بودندl مصرف را بعنوان موتور محرکه بازارها می‌دیدندl منحنی مارشال: قیمت‌های بازار در بازارهای رقابتی هنگامی که منحنی‌های عرضه و تقاضا همدیگر را قطع کنند بدست می‌آید.l در طرف عرضه منحنی رفتارهای خریدارانی که بطور عقلانی وسایل معین و محدود را برای بدست آوردن حداکثر اهداف نامحدود نمایش می‌دهند هستند.l در اینجا اهداف فردی هستند.l خلاصه اینکه در این مکتب مصرف نه بعنوان وسیله‌ای برای رسیدن به اهداف دیگر بلکه خود هدف است

هدف فردی به تنهایی.l مصرف برای تقاضا ایجاد می‌شود و محرک تولیدکننده برای تولید کالاست. تئوری کارکردیl بازار یک کالا ویژگیهای مختلفی دارند که تقاضا و قیمت و مقدار مصرف را تعیین می‌کنند

برای مثال برای خرید یک اتومبیل مصرف‌کننده خصوصیتهای راحتی و امنیت و اقتصادی بودن را در نظر دارد نه تنها قیمت .l مسئله دوم بدست آوردن فایده مندی بیشتر از مصرف یک کالاست. جامعه‌شناسی اقتصادی و مصرفl جامعه‌شناسی هم فرض کمیابی منابع را مانند اقتصاد در نظر داردl اقتصاددانان مارژنالیست تقاضا را به مثابه متغیر مستقل متکی بخود که از تولید و کل اقتصاد ناشی می‌شوند در نظر می‌گیرندl جامعه شناسان آن را محصول نیروهای اجتماعی در جامعه می‌بینند

در نتیجه بیشتر توجه جامعه‌شناسی در اطراف ساخت اجتماعی و فرهنگ دور می‌زند.l این نیروها مورد غفلت جریانهای جاری و مهم اقتصاد هستندl جامعه‌شناسی این نیروها را شکل دهنده و تعیین کننده مقدار، حجم و محتوی و الگوهای مصرف می‌دانند.l جامعه‌شناسی بیشتر نظر به بررسی انواع محصولاتی دارد که فروخته شده و مصرف می‌شوند و نه صرفاً تنها مقدار کل دلارهای مصرف و خرج شده

برای مثال به یک کالای مصرفی مانند روزنامه به لحاظ ارزش قیمتی آن بر اساس رابطه مقدار تقاضا و عرضه آن نگاه نمی‌کند بلکه این مسئله را مطرح می‌کند که چرا مردم روزنامه می‌خوانند و چه قسمت‌هایی بیشتر مصرف‌کننده دارد مثلاً اخبار محلی، طنز، آگهی و ورزش

کدام گروه‌ها و اجتماعات اغلب بیشتر می‌خرند. سوالات اساسی تر در جامعه‌شناسی مصرفl چرا خدمات و کالاها تولید می‌شوند؟l چطور مردم آن را انتخاب می‌کنند؟l از چه کانال‌هایی آنها به دست مردم می‌رسند؟l کسانی که قدرت مالی تأمین کالاها را ندارند چطور مصرف می‌کنند؟ متغیر سن و نژاد و درآمد و جنسیت و قومیت چه تأثیری در سبک مصرفی و شیوه زندگی دارد؟l خریداران چگونه یک کالارا می‌شناسند؟ چرا تمامی این سوالات در اقتصاد مورد بررسی نیست؟l علت روش شناسی: فرد گرایی روش شناختی است که نیازمند جدا کردن کنش‌ها از تأثیرات اجتماعی شان است و نیز محاسبات عقلانی به مثابه تنها اساس هر کنشی استl چون این موضوعات عموماً خارج از حوزه‌های مطالعه اقتصادی است، جامعه‌شناسی و علوم اجتماعی کاربستی در بازار یابی به ابعاد رفتاری و اجتماعی مصرف پرداخته‌اند.

جلوگیری از اسراف مواد غذائی با بسته‌بندی مناسب

چکیدهمواد زیستی (biological materials) که بیشتر مواد غذایی از آن مشتق می‌شوند در صورت وجود فرصت کافی، بویژه وقتی که در شرایط نا مطلوب قرار گیرند، فاسد می‌شوند

فساد در اصل ناشی از تخریب میکربی و یا واکنشهای شیمیایی است که موجب تغییراتی در محصول می‌شود و ممکن است کیفیت آن را کاهش داده و خطر بالقوه‌ای برای سلامتی گردد و سرانجام به زیان اقتصادی قابل توجهی منتهی شود

یکی از راهکارهای مهم در به حداقل رساندن فساد مواد غذایی، استفاده از بسته‌بندی صحیح و متناسب با محصول در تمامی مراحل تولید ماده غذایی است

در حقیقت بسته‌بندی نظام بهم پیوسته‌ای از آماده‌سازی کالا برای حمل و نقل، توزیع، نگهداری، فروش و مصرف نهایی آن می‌باشد

در جایی که روشهای بسته‌بندی ضعیف باشد یا وجود نداشته باشد، مقادیر زیادی از غذا و کالاهای دیگر از بین خواهد رفت

اگر سطح بسته‌بندی (چه کمی و چه کیفی) افزایش یابد، اتلاف غذا کمتر خواهد بود

علاوه بر این، هر بسته‌بندی اصولی، جذاب و قابل رقابت در بازار، ارزش افزوده قابل توجهی در پی خواهد داشت

چرا که بسته‌بندی قابل رقابت با دیگر کشورها، باعث حضور موفق در بازار جهانی خواهد بود و به تأمین منافع ملی کشور کمک خواهد کرد و حضور نداشتن در بازارهای جهانی و انزواطلبی تهدیدی برای امنیت کشور و نوسازی اقتصادی خواهد بود

دراین مقاله سعی بر این است تا با پرداختن به اهمیت و نقش بسته‌بندی در تحویل یک کالای سالم، مطمین و با حداقل هزینه به دست مصرف‌کننده، به روشهای مختلف بسته‌بندی مانند استفاده از پوششهای خوراکی یا بیوپلیمرها (Biopolymers)، استفاده از اتمسفر تغییر یافته (Modified Atmosphere Packaging)، استفاده از اتمسفر کنترل شده (Controlled Atmosphere Packaging)، بسته‌بندی معمولی، بسته‌بندی تحت خلاء و غیره بمنظور کاهش اتلاف غذا اشاره کرد

هر یک از این روشها یا ترکیبی از آنها را می‌توان با توجه به نوع محصول، هدف از بسته‌بندی، مدت نگهداری، بازار فروش و ..

با یک برنامه منطقی و حساب شده اتخاذ کرد

مقدمهمحصولات کشاورزی و دامپروری که خسارت دیده، فاسد شده و یا کیفیت غیرقابل قبولی از نظر هر یک از خصوصیات حسی داشته باشند مورد پذیرش مصرف‌کنندگان قرار نمی‌گیرند و ضایعات محسوب می‌شوند

دلایل این گونه ضایعات را می‌توان به عوامل زیر نسبت داد: ۱) آلودگی میکربی و تجزیه مواد توسط آنها ۲) فرآیندهای زیست سوزی و زیست سازی (متابولیکی) و ۳) تنش‌های فیزیکی

فساد معمولاً به وسیله کپک‌ها، مخمرها، باکتری‌ها و ویروس‌ها انجام می‌گیرد

منشاء این آلودگی‌ها ممکن است از مزرعه و باغ باشد که محصول در حال رشد یا دام را مورد تهاجم قرار دهد

سپس علایم قابل رویت فساد طی حمل و نقل، انبار کردن و یا مصرف محصول به چشم آید

تغییرات متابولیکی غیر معمول که به دلیل گرمازدگی، سرمازدگی، کمبود اکسیژن یا تنش دی اکسید کربن روی می‌دهد ممکن است به لک افتادن، گود افتادگی، نرم شدگی بیش از حد، تغییر رنگ، تغییر بافت و… منجر شود

تنش‌های فیزیکی طی برداشت مکانیکی، حمل و جابجایی و… وارد می‌شود و سبب ضربه دیدگی، سایش و تغییر فیزیکی محصول می‌گردد. کاپلینی و سپونیس (۱۹۸۴) مطالعاتی را در مورد ضایعات تعدادی از میوه‌ها و سبزی‌ها در سطوح عمده فروشی، خرده فروشی و مصرف‌کننده در دو شهر نیویورک و شیکاگو انجام دادند

بیشترین مقدار ضایعات، مربوط به میوه‌های توت فرنگی، گیلاس، ذغال اخته، هلو و شلیل بود

به عنوان مثال میزان ضایعات توت فرنگی در عمده فروشی ۶ تا ۱۴٪، در خرده فروشی ۵٪ و در سطح مصرف‌کنندگان بیشترین یعنی حدود ۱۸ تا ۲۲٪ را نشان داد

علت اصلی ضایعات فوق فساد میکربی تشخیص داده شد

در مورد سبزی‌ها، بیشترین ضایعات در سطح خرده فروشی برای کاهو، لوبیا سبز، فلفل سبز و گوجه فرنگی بود

به عنوان مثال ضایعات کاهو در سطح عمده فروشی ۴ تا ۶٪، در سطح خرده فروشی ۲ تا ۱۵٪ و در سطح مصرف‌کننده ۷ تا ۱۴٪ تخمین زده شد

در ایران هم طبق گزارشات و آمار وزارت جهاد کشاورزی سالانه بیش از ۳۵٪ از محصولات کشاورزی در مراحل مختلف از بین می‌روند

ضایعات را می‌توان با اعمال فرآیندهایی مثل کنسرو کردن، انجماد، خشک کردن، بسته‌بندی و… مرتفع ساخت

در اثر اعمال این روش‌ها، تغییرات مهمی ممکن است در صفات کیفی محصول ایجاد شود

بسته‌بندی یکی از ترفندهای مؤثری است که با توسل به آنچه در حد بسته‌بندی حجیم، چه بیسته بندی جزیی ودر سطح مصرف‌کننده، چه در محل تولید و چه در محل فرایند، چه به صورت بسته‌بندی اولیه و چه ثانویه و ثالثیه می‌توان میزان ضایعات و هدر رفت مواد غذایی را به حداقل رساند

 طبق گزارش لارینو (Larionov, 1994)، فقدان نظام بسته‌بندی، توزیع و امکانات انبارداری در روسیه در دهه ۱۹۸۰ باعث از دست دادن سالانه ۴۵٪ سبزیجات تازه، ۵۵٪ میوه‌های تازه، ۷۰٪ سیب زمینی، ۵۰٪ بذور، یک میلیون تن گوشت و یک و نیم میلیون تن ماهی می‌شد (۵)

طبق تحقیق آلتر، بیکراستاف و بارت (Alter, 1998 and Bickerstaffe & Barret, 1993) در جایی که روش‌های بسته‌بندی ضعیف باشد یا وجود نداشته باشد، مقادیر زیادی از غذا و کالاهای دیگر از بین خواهد رفت

اگر سطح بسته‌بندی (چه کمی و چه کیفی) افزایش یابد، اتلاف غذا کمتر خواهد بود (۵)

در حال حاضر در دسترس بودن انواع پوشش‌های بسته‌بندی با دامنه وسیعی از خصوصیات فیزیکی و وسایل بسته‌بندی قابل تغییر، توانسته است توجه فروشگاه‌های کوچک، خرده فروشی یا عمده فروشی را به سوی بسته‌بندی شیک و جذاب جلب کند. برای انجام هر عمل بسته‌بندی ابتدا بایستی خصوصیات مواد اولیه بسته‌بندی را به شرح زیر در نظر گرفت:- برای مواد غذایی سمی نباشد. - از نظر شکل ظاهری قابل توجه مصرف‌کننده باشد که بتواند در فروش محصول موتر واقع شود. - در مقابل نور، رطوبت، چربی و گاز مقاوم باشد. - از نظر اقتصادی مقرون به صرفه باشد به طوری که کارخانجات تولیدد کننده بتوانند محصول بسته‌بندی شده را در بازار رقابت نگه دارند. - در مقابل عوامل خارجی مانند ضربات مکانیکی مقاوم باشد. - در بسته‌بندی به سهولت باز شود و دوخت و چاپ آن به راحتی انجام گیرد. - بازیافت زباله آن آسان باشد و کمترین خسارت را به محیط زیست برساند. برای بسته‌بندی مواد غذایی بسته به ویژگی‌های محصول می‌توان از انواع روش‌های بسته‌بندی بهره گرفت که به مهمترین آنها در زیر اشاره می‌شود:- بسته‌بندی ماده غذایی در انواع مواد بسته‌بندی مشتمل بر کاغذ، کارتن، چوب، پلاستیک، چرم، سفال، شیشه، فلز و انواع فیلم‌های انعطاف‌پذیر و یا ترکیبی از این مواد ارزانترین و ساده‌ترین روش بسته‌بندی یرای حفظ خصوصیات کیفی و ماندگاری بیشتر مواد غذایی است

مثلاً یکی از راه‌های جلوگیری از بیات شدن نان بخصوص نان حجیم، بسته‌بندی آن به صورت تکه‌ای می‌باشد و بایستی از موادی برای بسته‌بندی آن استفاده کرد که نفود بخار آب در آن به حداقل ممکن برسد

مهمترین مواد اولیه برای بسته‌بندی نان، کاغذ مومی یا کاغذ لاک اندود شده با رزین یا سلوفان است

برای بسته‌بندی نان منجمد از فیلم پلی اتیلن با دانسیته پایین (LDPE) استفاده می‌شود

همچنین از فیلم پلی پروپیلن (PP) برای به تعویق انداختن بیاتی نان استفاده می‌کنند

مواد غذایی خشک وقتی بطور مناسب بسته‌بندی شود و از نفوذ اکسیژن، رطوبت و نور حفظ گردد دارای عمر نگهداری زیاد حدود ۱ تا ۲ سال خواهد بود

رطوبت موجود در چیپس سیب زمینی نباید بیش از ۳٪ باشد، زیرا از تردی و شکنندگی آن کاسته شده و مزه اش نیز تغییر خواهد کرد

مواد اولیه بسته‌بندی چیپس بایستی غیرقابل نفوذ به اکسیژن و نور باشد

در مورد غذاهای منجمد، مواد بسته‌بندی بایستی خاصیت نفوذ پذیری بسیار کمی نسبت به بخار آب داشته باشند

 - یکی از روشهای بسیار مؤثر در حفظ عوامل کیفی و در نتیجه کاهش هدر رفت مواد غذایی استفاده از خلاء می‌باشد

بسته‌بندی در خلاء عبارتست از بسته‌بندی محصول در یک ظرف غیرقابل نفوذ که هوای داخل آن خارج شده باشد

به عنوان مثال از بسته‌بندی تحت خلاء می‌توان برای بسته‌بندی گوشت استفاده کرد

در این روش، تنفس گوشت و فعالیت میکربی درون بسته دی اکسید کربن ایجاد می‌کند که خود بر رشد میکرب‌ها تأثیر زیادی می‌گذارد. با این روش می‌توان گوشت تازه (به معنای هرگز منجمد نشده) برای مصرف‌کنندگان عرضه کرد که از ماندگاری بالایی نیز برخوردار است. - بسته‌بندی به روش آسپتیک (Aseptic) که اصولاً شامل استریل کردن محصول قبل از بسته‌بندی و پر کردن آن داخل ماده بسته‌بندی از پیش استریل شده در یک محیط استریل و عاری از میکرب می‌باشد

این روش مدتهاست که برای شیر و محصولات لبنی به کار می‌رود و بعدها برای آب میوه‌ها و محصولات مایع دیگر نیز به کار گرفته شد. - بسته‌بندی با اتمسفر کنترل شده (Controlled Atmosphere packaging) یکی دیگر از روش‌های بسته‌بندی مواد غذایی است و متضمن داشتن یک هوای با مشخصات از پیش تعیین شده در بسته می‌باشد

این روش بسیار هزینه بر بوده و از آنجایی که از نظر فنی، حفظ هوای اصلی در اطراف محصول بسته‌بندی شده (به دلیل ماهیت پویایی محصول چه از نظر میکربی و چه شیمیایی) غیرممکن و یا غیر عملی است، از بحث بیشتر در این خصوص خودداری می‌شود

- روش اتمسفر تغییر یافته (Modiefied Atmosphere Packaging) یکی از روش‌های سودمند و مفید در بسته‌بندی مواد غذایی است

این روش به معنای بسته‌بندی یک محصول فسادپذیر در هوایی است که تغییر یافته و ترکیب آن با ترکیب هوای معمولی فرق می‌کند

یکی از اهداف اصلی توسعه روش بسته‌بندی با تغییر اتمسفر به عنوان جایگزینی برای نگهداری محصولات از طریق انجماد و کاهش مصرف انرژی است بدون آنکه اثرات منفی بر کیفیت محصول در حین مراحل انبارداری و فروش داشته باشد

تهیه محصولی با ماندگاری پایاتر، فروش آن را در مغازه‌های کوچک و دور افتاده فاقد امکانات کافی سرمایش، امکانپذیر می‌سازد

بعلاوه حذف نیاز به سرما، جابجایی و نمایش محصول را در خرده فروشی‌های بزرگتر، تسهیل می‌کند. از این روش بطور وسیعی برای خیلی از محصولات از جمله میوه و سبزی، نان و فرآورده‌های نانوایی و قنادی، گوشت، خشکبار و … استفاده می‌شود

به عنوان مثال برای جلوگیری از فساد گوشت، هنگام حمل و نقل از فیلم پلی استایرن (PS) استفاده می‌کنند

در این حالت با افزودن ۸۰–۷۰٪ اکسیژن و ۳۰–۲۰٪ دی اکسید کربن می‌توان در حرارت صفر درجه سانتیگراد از رشد میکروارگانیزم‌ها در گوشت جلوگیری کرد

در هنگام بسته‌بندی پنیر می‌توان از خلاء و گاز دی اکسید کربن و یا مخلوطی از گاز ازت و دی اکسد کربن استفاده نمود

مقدار ناچیزی اکسیژن باقی می‌ماند که در مراحل تنفس پنیر سریعاً مصرف می‌شود

در این نوع بسته‌بندی و مراحل بیولوژیکی، تخمیر به زمان ماندگاری محصول کمک خواهد کرد

مسئله مهم این است که از داخل پنیر بسته‌بندی شده، گاز دی اکید کربن به خارج انتقال یابد

همچنین برای بسته‌بندی پسته و بادام زمینی از مواد اولیه ترکیبی سه لایه‌ای LDPE / ALU / PET با افزودن گازهای مجاز بهره می‌گیرند

نگهداری هویج خشک شده در پوشش گاز ازت و دمای ۴ درجه سانتیگراد باعث عمر بیشتر آن می‌شود

پیاز خشک شده جذب کننده رطوبت است و معمولاً آن را در گاز ازت نگهداری کرده و از بسته‌بندی غیرقابل نفوذ نسبت به هوا استفاده می‌کنند (۳، ۲). - پوشش دادن غذا با مواد خوراکی (بیو پلیمرها) برای حفظ کیفیت و افزایش ماندگاری آن قرنهاست که استفاده می‌شود

مهم‌ترین عمل یک پوشش خوراکی مقاومت در برابر انتقال رطوبت است

فعالیت مهم دیگر پوشش‌های خوراکی، خواص نفوذناپذیری آن در مقابل گازها و محلول هاست

همچنین از آن می‌توان به عنوان حامل افزودنیهایی مانند آنتی اکسیدان‌ها، مواد ضد میکربی، رنگها، مواد مغذی و غیره استفاده کرد. بیوپلیمرهای قابل تجزیه عبارتند از پلی ساکاریدها (سلولز و مشتقاتش، نشاسته و مشتقاتش، صمغ‌ها و …)، پروتئین‌ها (ژلاتین، زئین، گلوتن و …)، لیپید یا چربی‌ها، پلی استرها (که با کنترل بیوسنتز گیاهی یا باکتریایی به دست می‌آید)، و غیره

استفاده از بیوپلیمرها دارای مزایا و معایبی است که مزایای آن به شرح زیر است (۵):- تجزیه پذیری بیوپلیمرها در طبیعت. - حفظ مسایل زیست‌محیطی- ایجاد بازارهای جدید برای فروش محصولات کشاورزی- امکان کنترل انتقال بخارآب، اکسیژن، دی اکسید کربن و چربی در سیستم غذایی به وسیله بیوپلیمرها- جلوگیری از کاهش طعم و مزه مواد غذاییو معایب آن عبارتست از:- گران بودن تولید بیوپلیمرها. - نیاز به پیشرفت در تخصص‌های علمی شامل مهندسی پلیمر، مهندسی بیو پروسس، میکروبیولوژی و ژنتیک

با پوشش خوراکی که به عنوان اولین لایه نفوذناپذیر عمل می‌کند، تازگی محصول بهتر حفظ می‌شود و با افزودن مواد نگهدارنده به مواد پوششی رشد میکرب‌های سطحی به تأخیر می‌افتد

در نتیجه امکان فساد محصول به هر دلیلی در بسته‌بندی بعدی به حداقل می‌رسد

گوشت تازه، ماهی، میوه‌ها و سبزی‌ها از پوشش با ترکیباتی مثل آلژینات، ژلاتین یا مونوگلیسیرید استیله فواید زیادی کسب می‌کنند

در محصولات قنادی، اگر یک لایه پوشش خوراکی بین قسمت نانی و مغزی پای میوه‌ها قرار گیرد، تردی و حالت پولکی بافت آنها حفظ می‌گردد (۲)

 پیشنهادات۱- برآورد دقیقی از میزان اسراف و هدر رفت مواد غذایی در سطح عمده فروشی، خرده فروشی و مصرف‌کننده از طریق اجرای طرح‌های مطالعاتی برای رسیدن به یک آمار دقیق و قابل اعتماد در کشورمان. ۲- اجرای برنامه‌های تضمین کیفیت که یکی از بخش‌های بسیار مهم عملیات بسته‌بندی است و شامل تمام خصوصیات محصول و تولید آن می‌شود در کلیه واحدهای تولیدی و فرآوری

بدین ترتیب که ترکیبات، مشخصات، فرایند، بسته‌بندی، نگهداری، توزیع، سالم بودن از نظر میکروبیولوژی، بهداشت تجهیزات و کنترل آفات و جوندگان مرتبط با محصول را در بر می‌گیرد

این کار مجموعه‌ای است که درست انجام نگرفتن آن می‌تواند اثر قابل توجهی بر سلامت اقتصادی، رقابت و حتی حیات شرکت یا واحد تولیدی داشته باشد

برنامه تعیین کیفیت بایستی این اعتماد را بوجود آورد که هر چیزی درست و به موقع انجام شده است. ۳- استفاده از روش بسته‌بندی خاص برای هر گروه از محصولات مثلاً بسته‌بندی تحت خلاء برای مواد غذایی حساس به اکسیژن. ۴- استفاده از پوشش‌های خوراکی (بیوپلیمرها) در بسته‌بندی مواد غذایی. ۵- استفاده از بسته‌بندی‌های کوچک و آماده مصرف با داشتن برچسب مناسب در مورد نوع غذا، نحوه مصرف و شرایط نگهداری آن. ۶- آموزش مردم برای خرید مواد بسته‌بندی شده به اندازه وعده‌های غذایی خود با توجه به تاریخ مصرف و مدت ماندگاری آن. ۷- تشویق و ترغیب سرمایه داران برای بهره‌گیری از انواع روش‌های مدرن بسته‌بندی مانند خلاء، اتمسفر تغییر یافته و بکارگیری روش‌های کیفی مرتبط با آن. ۸- استفاده از روش‌های اصولی و علمی بازاریابی برای صدور بهتر کالاها به کشورهای مقصد

نتیجه گیریبسته بندی به دلیل نقش مهمی که در حفاظت محصول، رساندن محصول نهایی صحیح و سالم به دست مصرف‌کننده و … دارد در جلوگیری از اسراف مواد غذایی دارای اثر تعیین کننده است

مهمترین اثر بسته‌بندی افزایش مدت ماندگاری محصول است و افزایش زمان نگهداری محصول یعنی افزایش شانس رقابت در بازار و بهره‌گیری از فرصت بیشتر برای رساندن کالا به دست مشتری. تأثیر مهم دیگر بسته‌بندی عبارتست از حذف قسمت‌های دور ریز محصول در محل فرایند و بسته‌بندی و در نتیجه کاهش ضایعات بعدی محصول و امکان تبدیل بخش‌های حذف شده در محل عملیات به فرآورده‌های سودمندتر

منابع۱- اس

دی

هولدزورث

۱۳۷۴

ترجمه محمد شاهدی و مهدی کدیور

اصول تبدیل و نگهداری میوه‌ها و سبزیها

انتشارات دانشگاه شهرکرد. ۲- اورای کول، بی

و ام

ای

استایلز

۱۳۸۰

ترجمه بهجت تاج الدین

بسته‌بندی مواد غذایی با اتمسفر تغییر یافته

مرکز نشر آموزش کشاورزی. ۳- صداقت، ناصر

۱۳۷۵

تکنولوژی بسته‌بندی مواد غذایی

انتشارات بارثاوا.
4- Cappellini, R

A

and M

J

Ceponis

۱۹۸۴

Postharvest losses in fresh fruits and vegetables

Postharvest Pathology of Fruits and Vegetables

Pp

24- 30.5- Gawith, J

A

& T

R

Robertson.2000.Wrapping up packaging technology*http://shourezendegi.blogfa.com/post-120.aspx

رفتار مصرف‌کننده

• شادی گلچین فر و امیر بختایی*
  

مقدمه :همه ما مصرف‌کننده هستیم

بدین معنی که بر مبنای نظم خاصی، غذا، لباس، مسکن، تحصیل، خدمات، ایده‌ها و ..

را استفاده یا مصرف می‌کنیم

تصمیماتی که در مورد مصرف، تقاضا برای مواد خام، حمل و نقل، خدمات فنی و یا استقرار و تخصیص منابع می‌گیریم، موفقیت برخی صنایع و شکست برخی دیگر را موجب می‌شود

بنابراین رفتار مصرف‌کننده عامل مهمی در رکود یا رونق فعالیت‌های بازرگانی است

فاکتور مهم در موفقیت استراتژی‌های بازاریابی و تبلیغاتی درک صحیح از رفتار مصرف‌کننده است

این مسئله هم برای سازمانهای انتفاعی و هم غیرانتفاعی حائز اهمیت است. تعریف رفتار مصرف‌کنندهرفتار مصرف‌کننده از موضوعات جدید حوزه بازاریابی به شمار می‌رود

اولین کتب در این‌باره در دهه ۱۹۶۰ تألیف شده است

ولی سابقه این موضوع به پیشتر برمی‌گردد

به عنوان نمونه می‌توان به دهه ۱۹۵۰ اشاره کرد که ایده‌های فروید توسط بازاریابان مورد استفاده قرار گرفت

رفتار مصرف‌کننده موضوعی بحث انگیز و چالشی است که در بر گیرنده افراد و آنچه خرید می‌کنند، چرا و چگونگی خرید آنها، بازاریابی و آمیزه بازاریابی و بازار است. ویلکی [۱]و سالمون[۲] رفتار مصرف‌کننده را بدین صورت تعریف نموده‌اند: فعالیتهای فیزیکی، احساسی و ذهنی که افراد هنگام انتخاب، خرید، استفاده و دور انداختن کالا و خدمات در جهت ارضای نیازها و خواسته‌های خود انجام می‌دهند. در تعریفی دیگر رفتار مصرف‌کننده این‌گونه تشریح شده است: مجموعه فعالیتهایی که مستقیماً در جهت کسب، مصرف و دور انداختن کالا و خدمات صورت می‌گیرد

این فعالیتها شامل فرایند تصمیماتی است که قبل و بعد از این اقدامات انجام می‌پذیرند. نکات کلیدی رفتار مصرف‌کننده۱

 رفتار مصرف‌کننده بر انگیخته است: به عبارت دیگر رفتار مصرف‌کننده عموماً در راستای رسیدن به هدفی خاص است. ۲

 رفتار مصرف‌کننده شامل فعالیتهای زیادی است: ویژگی اساسی تعاریف ارائه شده از رفتار مصرف‌کننده، تمرکز بر فعالیتها است

همچنین باید بین فعالیتهای عمدی و تصادفی تمایز قایل شد

برخی از فعالیتها از قبیل صحبت با مشتری و تصمیم خرید، رفتارهای عمدی هستند

در مقابل مواقعی پیش می‌آید که فردی که برای خرید کالای خاصی وارد فروشگاه شده است چیز دیگری را که قصد خرید آن را نداشته خریداری می‌کند. ۳

 رفتار مصرف‌کننده یک فرایند است: مباحث انتخاب، خرید، استفاده و دور انداختن کالا بر فرایندی بودن رفتار مصرف دلالت می‌کنند

بطور کلی فرایند رفتار مصرف‌کننده سه مرحله مرتبط فعالیتهای قبل از خرید، فعالیتهای ضمن خرید و فعالیتهای بعد از خرید را در برمی‌گیرد. ۴

 رفتار مصرف‌کننده از نقطه نظر زمانی و پیچیدگی متفاوت است: منظور از پیچیدگی تعداد فعالیتها و سختی یک تصمیم است

دو ویژگی زمانبری و پیچیدگی باهم در ارتباط مستقیم هستند یعنی با ثابت در نظر گرفتن بقیه عوامل هر چه تصمیمی پیچیده‌تر باشد، زمان بیشتری صرف آن خواهد شد. ۵

 رفتار مصرف‌کنندگان شامل نقشهای مختلفی است: حداقل سه نقش عمده در فرایند رفتار مصرف‌کننده وجود دارد

که عبارتند از :a

 تاثیرگذارb

 خریدارc

 استفاده کننده۶

 رفتار مصرف‌کننده تحت تأثیر عوامل خارجی است: رفتار مصرف‌کننده تا حد زیادی از نیروهای خارجی مانند فرهنگ، گروه‌های مرجع، خانواده و ..

تأثیر می‌گیرد. ۷

 رفتار مصرف افراد مختلف باهم متقاوت است: افراد مختلف بواسطه تفاوتهای فردی، رفتارهای مصرف مختلفی بروز می‌کنند

به همین دلیل است که بازاریابان اقدام به تقسیم بازار می‌کنند. چرا مطالعه رفتار مصرف‌کننده مهم است؟ توسعه مطالعات رفتار مصرف‌کننده، نتیجه چرخش فلسفه بازاریابی از گرایش تولید و محصول به گرایش فروش و سپس گرایش بازاریابی است

عوامل دیگری نیز در گسترش مطالعات رفتار مصرف‌کننده دخیل بوده‌اند که عبارتند از: سرعت زیاد معرفی محصولات جدید، چرخه‌های کوتاه‌تر عمر محصولات، افزایش جنبش‌های حمایت از مصرف‌کنندگان بوسیله گروه‌های خصوصی و سیاست‌گذاران عمومی، توجه به محیط زیست و رشد بازاریابی خدمات. در چنین فضایی داشتن درک صحیح از مصرف‌کنندگان و فرایند مصرف، مزیتهای متعددی را در بر دارد

این مزیتها شامل کمک به مدیران در جهت تصمیم‌گیری، تهیه یک مبنای شناختی از طریق تحلیل رفتار مصرف‌کنندگان، کمک به قانون‌گذاران و تنظیم‌کنندگان برای وضع قوانین مربوط به خرید و فروش کالا و خدمات و در نهایت به مصرف‌کنندگان در جهت تصمیم‌گیری بهتر می‌باشد

رفتار مصرف‌کننده در طراحی کمپین‌های تبلیغاتی نیز نقشی حیاتی ایفا می‌کند

با علم به نحوه رفتار مخاطبان است که می‌توان رسانه و پیام مناسب را انتخاب کرد

به علاوه مطالعه رفتار مصرف‌کننده می‌تواند در فهم عوامل مربوط به علوم اجتماعی که رفتار انسان را تحت تأثیر قرار می‌دهند، به ما کمک کند

بر این اساس تحلیل رفتار مصرف‌کننده در مواردی همچون طراحی آمیخته بازاریابی، بخش بندی بازار و تعیین موقعیت و متمایزسازی محصول نیز امری لازم و حیاتی است. تحلیل و مطالعه رفتار مصرف‌کننده بدنبال پاسخ سوالات زیر است:۱

 مردم چگونه از نیازشان به کالا یا خدمات خاصی آگاه می‌شوند؟ ۲

 مصرف‌کنندگان چگونه کالا یا خدمات خود را پیدا می‌کنند؟ ۳

 مصرف‌کنندگان چگونه انتخاب نهایی را بعمل می‌آورند؟ ۴

 چه اتفاقی می‌افتد وقتی کالا یا خدمت شما، ارائه می‌شود؟ ۵

 محصول شما چگونه انتخاب می‌شود؟ ۶

 چگونه پول محصول شما پرداخت می‌شود؟ ۷

 محصول شما چگونه ذخیره می‌شود ۸

 چگونه محصول شما جابجا می‌شود؟ ۹

 مشتریان از محصول شما چگونه استفاده می‌کنند ۱۰

 مشتریان وقتی از محصول شما استفاده می‌کنند به چه کمکی نیاز دارند؟ ۱۱

 آیا امکان پس دادن یا معاوضه وجود دارد؟ علل آن چیست؟ ۱۲

 چگونه محصول شما تعمیر یا سرویس می‌شود؟ ۱۳

 چه اتفاقی می‌افتد وقتی محصول شما مصرف می‌شود یا کاربردش تمام شود؟ دیدگاه‌های پژوهشی رفتار مصرف‌کنندهیک مشخصه کلیدی رشته رفتار مصرف‌کننده، پایگاه تحقیقاتی آن است

تحقیقات انجام شده بر روی رفتار مصرف‌کننده را جهت راهنمایی به سه جنبه تقسیم‌بندی می‌کنند

این تقسیم‌بندی به عنوان راهنما در مورد این که چگونه فکر کنیم و عوامل مؤثر در رفتار اکتسابی مصرف‌کننده را شناسایی کنیم عمل می‌کند. ۱

 دیدگاه تصمیم‌گیری: در طول دهه ۱۹۷۰ و اوایل ۱۹۸۰، پژوهشگران بر این نظریه که مصرف‌کنندگان تصمیم گیرندگانی عقلایی هستند تمرکز داشتند

ریشه‌های این رویکرد در روان‌شناسی شناختی و اقتصاد قرار دارد

در این رویکرد بررسی می‌شود که مصرف‌کنندگان چگونه به وجود یک مسئله پی می‌برند و در خلال سلسله مراحلی سعی در حل منطقی آن می‌کنند

این مراحل شامل تشخیص مسئله، تحقیق، ارزیابی بدیل، انتخاب و ارزیابی بعد از اکتساب می‌باشد. ۲

 دیدگاه تجربی: در این دیدگاه فرض بر این است که مصرف‌کنندگان گاهی بر اساس تصمیم‌گیری کاملاً عقلایی خرید نمی‌کنند

در مقابل گاهی آنها برای سرگرمی، خیال‌پردازی و هیجانات و احساسات مبادرت به خرید کالا و خدمات می‌کنند

ریشه‌های این دیدگاه در روان‌شناسی انگیزشی و همچنین حوزه‌های جامعه‌شناسی و انسان‌شناسی است

محققانی که دیدگاه تجربی را به خدمت می‌گیرند از روشهای تفسیری تحقیق استفاده می‌کنند

مفسرین برای کسب فهمی از فرایند مصرف حتی به ثبت فرهنگ عامه و سنتهای جامعه نیز می‌پردازند. ۳

 دیدگاه رفتاری: در این دیدگاه فرض بر این است که نیروهای قوی محیطی مصرف‌کننده را به سمتی سوق می‌دهند که او بدون احساسات و یا باورهای قوی از پیش ساخته شده اقدام به خرید یک محصول نماید

در این هنگام مصرف‌کننده از طریق فرایند عقلایی تصمیم‌گیری یا متکی بر احساسات، اقدام به خرید محصول نمی‌کند

در عوض خرید او ناشی از تأثیر مستقیم رفتار از طریق نیروهای محیطی از قبیل ابزارهای ارتقای فروش، هنجارهای فرهنگی، محیط فیزیکی و یا فشارهای اقتصادی است. در پایان ذکر این نکته لازم است که اکثر خریدها دارای عناصری از هر یک از سه دیدگاه مطرح شده می‌باشند.
[1] Wilkie[2] Solomon منبع: ماهنامه تدبیر

منظور از رفتار مصرف‌کننده یا رفتار مشتری

• تابان خواجه نصیری*
  

در بازاریابی کالا و خدمات، مطالعاتی به صورت علمی انجام می‌شود که ما به عنوان بازاریاب باید آنها را در نظر داشته باشیم و به کار بگیریم

یکی از سوالات متداولی که از من در مورد بازاریابی پرسیده می‌شود این است که منظور از رفتار مصرف‌کننده یا رفتار مشتری یا به اصطلاح (Consumer Behaviour) چیست

در این نوشته، هر چند به طور کوتاه می‌خواهم به این موضوع بپردازم و آن را برایتان شرح دهم

اجازه دهید با یک داستان این مطلب را شروع کنم

گاهی اوقات می‌شود که به سرم می‌زند سری بزنم به بازار، جایی که مردم برای خرید کالاهایشان به آنجا می‌روند، گاهی بازار کاغذ فروشان، گاهی کتاب فروشان، گاهی می‌روم به فروشگاه‌های کامپیوتری، به مغازه‌ها و فروشندگان تلفن همراه، به بقالی‌ها و سوپرمارکت‌ها، به فروشندگان فرش یا لوازم خانگی و غیره

شاید حتی برخی از شما هم با من از این طریق آشنا شده باشید و بعد چون کارت ویزیت مرا داشته‌اید سری به سایتم زده‌اید و عضو این خبرنامه‌ها شده‌اید، به هر حال، این کار را مثل یک تفریح لذت بخش دوست دارم چون به این ترتیب با انسانها بیشتری آشنا می‌شوم

در این پرسه‌های مطالعاتی، من با خریداران و فروشندگان به صحبت می‌نشینم از آنها سؤال می‌کنم که مردم چه چیزهایی را می‌خرند و چرا؟ از خریداران می‌پرسم که چه چیز باعث شده است تا این مغازه یا این سوپرمارکت یا این فروشگاه را برای خرید انتخاب کنند؟ می‌پرسم معمولاً چه زمانی برای خرید می‌آیید؟ وقتی که فقط نیازی دارید؟ یا اینکه وقتی حوصله‌تان سر رفته است؟ مردم به سوالات من پاسخ می‌دهند و من گفته‌هایشان را یا ضبط می‌کنم یا اینکه در دفترچه‌های کوچکی که پر شده‌اند از این نظرات یادداشت بر می‌دارم

برای من، این یکی از لذت بخش‌ترین فعالیت‌هاست در تحقیق و نگارش و نیز ارائه مشاوره‌هایی، به خصوص آنجا که از من خواسته می‌شود تا یافته‌هایم را با تولیدکنندگان تقسیم کنم. مصرف‌کننده یا مشتری معمولاً یک انسان است اما زمانی که بخواهید برای گربه یا سگ‌تان غذا بخرید، مشتری شما هستید و مصرف‌کننده آن گربه یا سگ نازنین‌تان

در هر حال، انسانی را (یا گروهی از انسانها را) برای خرید کالا یا خدماتی در نظر می‌گیریم، اینها نیازی دارند که آن نیاز در بازار پاسخ داده می‌شود و همانطوری که قبلاً و همیشه گفته‌ام کار بازاریاب‌ها این است که به این انسان‌ها کمک کنند تا کالا و خدماتی که می‌تواند نیاز آنها را برآورده سازد (در میان انبوهی از کالاها و یا خدمات دیگر) پیدا کنند

در عین حال می‌دانیم که مشتری ما باید توان و قدرت خرید هم داشته باشد

حالا ما او را مورد مطالعه قرار می‌دهیم

می‌خواهیم بدانیم چه می‌خواهد؟ چرا می‌خواهد و معمولاً به کجا مراجعه می‌کند تا کالا یا خدماتش را خریداری کند

این مشتری ما که ممکن است خودش مصرف‌کننده کالا یا خدمات باشد رفتارهایی دارد، عادت‌هایی دارد

ما به عنوان بازاریاب، اینها را مورد مطالعه قرار می‌دهیم

از لحاظ روانشناختی موضوع را مورد بررسی قرار می‌دهیم، حتی گاهی اوقات سنتها و موضوعات اجتماعی و آداب و رسوم آن فرد یا گروه را باید مطالعه کنیم تا بدانیم چرا؟ چگونه و کجا؟ بازاریابی اصول و قواعدی دارد که باید آنها را بدانیم

اقتصاد و وضعیت اقتصادی (فرد یا گروه مورد نظر) از جمله عوامل هم به شمار می‌آیند که در مطالعهٔ رفتار مشتری یا رفتار مصرف‌کننده باید در نظر داشته باشیم. فردی را در نظر بگیرید که در خانه‌اش گربه‌ای دارد، وضعیت روانشناختی این فرد این است که چون تنهاست برای خودش گربه در خانه نگه می‌دارد تا اوقاتی را با او بگذراند، می‌خواهد از این گربه مراقبت کند، شاید مثل فرزندش آن را دوست دارد و چون در وضعیت اقتصادی خوبی هم به سر می‌برد مایل نیست که به این گربه بد بگذرد

گربه نیاز به غذا و جا برای نگهداری و نیاز به مراقبت و بهداشت و واکسن و دکتر و غیره دارد و مشتری که یک انسان است را مجبور می‌کند که برود بیرون و بهترین را برایش بخرد

گوشت‌های قصابی سر کوچه بو می‌دهند و گربه اعتصاب می‌کند و چند روز چیزی نمی‌خورد، صاحبش می‌فهمد که باید فکر دیگری بکند، بنابر این به یکی از سوپرمارکت‌های بالای شهر می‌رود و از این و آن پرس جو می‌کند که کجا می‌تواند بهترین غذای گربهٔ مناسب یا بهترین دامپزشک یا صندوق حمل و نقل حیوانات خانگی را پیدا کند

چند سؤال بیشتر یا کمتر، مشتری اطلاعات خوبی را به دست می‌آورد و با مراجعه به محل‌هایی که به او توصیه شده است کالا یا خدمات مورد نیازش را پیدا می‌کند

از اینجا او بیش از پیش زیر ذره بین فروشنده و بازاریاب‌ها می‌رود چرا که رفتارهای خاصی از خودش بروز می‌دهد و نیازهای دیگر او نیز نمایان می‌شوند

چه روزهایی برای گربه‌اش به خرید می‌رود؟ چه چیزهایی بیشتر خریداری می‌شوند؟ چرا این مارک انتخاب شد؟ فروشنده‌ها معمولاً سؤال می‌کنند و بعد توصیه تا خریدار بهترین را خریداری کند.
پس می‌خواهیم بداینم که یک مصرف‌کننده یا مشتری به چه دلیل یا دلایلی اقدام به خرید کالا یا خدماتی می‌کند؟ چه موقع؟ چطور و کجا اقدام به خرید می‌کند؟ رفتار مصرف‌کننده عبارت است از مطالعهٔ اینکه مردم چگونه خرید می‌کنند و چه چیز یا چیزهایی می‌خرند و چرا اصولاً خرید می‌کنند

رفتار مصرف‌کننده یکی از زیر شاخه‌های بازاریابی است که از عناصری چون روانشناسی، بازاریابی و اقتصاد تشکیل می‌شود، برای خودش علمی به حساب می‌آید در مطالعه و درک مراحل تصمیم گیری مصرف‌کننده (چه به صورت فردی یا با مطالعهٔ گروهی از مصرف‌کنندگان یا مشتریان) به هنگام خرید یک کالا یا خدمات

CONSUMER BEHAVIOR:THE PSYCHOLOGY OF MARKETING IntroductionThe study of consumers helps firms and organizations improve their marketing strategies by understanding issues such as how * The psychology of how consumers think, feel, reason, and select between different alternatives (e.g. , brands, products) * The psychology of how the consumer is influenced by his or her environment (e.g. , culture, family, signs, media)

• The behavior of consumers while shopping or making other marketing decisions * Limitations in consumer knowledge or information processing abilities influence decisions and marketing outcome * How consumer motivation and decision strategies differ between products that differ in their level of importance or interest that they entail for the consumer and * How marketers can adapt and improve their marketing campaigns and marketing strategies to more effectively reach the consumer

One "official" definition of consumer behavior is "The study of individuals, groups, or organizations and the processes they use to select, secure, use, and dispose of products, services, experiences, or ideas to satisfy needs and the impacts that these processes have on the consumer and society." Although it is not necessary to memorize this definition, it brings up some useful points: * Behavior occurs either for the individual, or in the context of a group (e.g. , friends influence what kinds of clothes a person wears) or an organization (people on the job make decisions as to which products the firm should use)

• Consumer behavior involves the use and disposal of products as well as the study of how they are purchased

Product use is often of great interest to the marketer, because this may influence how a product is best positioned or how we can encourage increased consumption

Since many environmental problems result from product disposal (e.g. , motor oil being sent into sewage systems to save the recycling fee, or garbage piling up at landfills) this is also an area of interest.

• Consumer behavior involves services and ideas as well as tangible products.
  
• The impact of consumer behavior on society is also of relevance

For example, aggressive marketing of high fat foods, or aggressive marketing of easy credit, may have serious repercussions for the national health and economy.
There are four main applications of consumer behavior:

• The most obvious is for marketing strategy-i.e. , for making better marketing campaigns

For example, by understanding that consumers are more receptive to food advertising when they are hungry, we learn to schedule snack advertisements late in the afternoon

By understanding that new products are usually initially adopted by a few consumers and only spread later, and then only gradually, to the rest of the population, we learn that (1) companies that introduce new products must be well financed so that they can stay afloat until their products become a commercial success and (2) it is important to please initial customers, since they will in turn influence many subsequent customers’ brand choices.

• A second application is public policy

In the 1980s, Accutane, a near miracle cure for acne, was introduced

Unfortunately, Accutane resulted in severe birth defects if taken by pregnant women

Although physicians were instructed to warn their female patients of this, a number still became pregnant while taking the drug

To get consumers’ attention, the Federal Drug Administration (FDA) took the step of requiring that very graphic pictures of deformed babies be shown on the medicine containers.

• Social marketing involves getting ideas across to consumers rather than selling something

Marty Fishbein, a marketing professor, went on sabbatical to work for the Centers for Disease Control trying to reduce the incidence of transmission of diseases through illegal drug use

The best solution, obviously, would be if we could get illegal drug users to stop

This, however, was deemed to be infeasible

It was also determined that the practice of sharing needles was too ingrained in the drug culture to be stopped

As a result, using knowledge of consumer attitudes, Dr

Fishbein created a campaign that encouraged the cleaning of needles in bleach before sharing them, a goal that was believed to be more realistic.

• As a final benefit, studying consumer behavior should make us better consumers

Common sense suggests, for example, that if you buy a 64 liquid ounce bottle of laundry detergent, you should pay less per ounce than if you bought two 32 ounce bottles

In practice, however, you often pay a size premium by buying the larger quantity

In other words, in this case, knowing this fact will sensitize you to the need to check the unit cost labels to determine if you are really getting a bargain

There are several units in the market that can be analyzed

Our main thrust in this course is the consumer

However, we will also need to analyze our own firm’s strengths and weaknesses and those of competing firms

Suppose, for example, that we make a product aimed at older consumers, a growing segment

A competing firm that targets babies, a shrinking market, is likely to consider repositioning toward our market

To assess a competing firm’s potential threat, we need to examine its assets (e.g. , technology, patents, market knowledge, awareness of its brands) against pressures it faces from the market

Finally, we need to assess conditions (the marketing environment)

For example, although we may have developed a product that offers great appeal for consumers, a recession may cut demand dramatically.
Consumer Research Methods Market research is often needed to ensure that we produce what customers really want and not what we think they want

Primary vs

secondary research methods

There are two main approaches to marketing

Secondary research involves using information that others have already put together

For example, if you are thinking about starting a business making clothes for tall people, you don’t need to question people about how tall they are to find out how many tall people exist-that information has already been published by the U.S

Government

Primary research, in contrast, is research that you design and conduct yourself

For example, you may need to find out whether consumers would prefer that your soft drinks be sweater or tarter

Research will often help us reduce risks associated with a new product, but it cannot take the risk away entirely

It is also important to ascertain whether the research has been complete

For example, Coca Cola did a great deal of research prior to releasing the New Coke, and consumers seemed to prefer the taste

However, consumers were not prepared to have this drink replace traditional Coke

Secondary Methods

For more information about secondary market research tools and issues, please see http://buad307.com/PDF/Secondary.pdf 

Primary Methods

Several tools are available to the market researcher-e.g. , mail questionnaires, phone surveys, observation, and focus groups

Please see http://buad307.com/PDF/ResearchMethods.pdf for advantages and disadvantages of each

Surveys are useful for getting a great deal of specific information

Surveys can contain open-ended questions (e.g. , “In which city and state were you born? ____________”) or closed-ended, where the respondent is asked to select answers from a brief list (e.g. , “__Male ___ Female. ” Open ended questions have the advantage that the respondent is not limited to the options listed, and that the respondent is not being influenced by seeing a list of responses

However, open-ended questions are often skipped by respondents, and coding them can be quite a challenge

In general, for surveys to yield meaningful responses, sample sizes of over 100 are usually required because precision is essential

For example, if a market share of twenty percent would result in a loss while thirty percent would be profitable, a confidence interval of 20-35% is too wide to be useful

Surveys come in several different forms

Mail surveys are relatively inexpensive, but response rates are typically quite low-typically from 5-20%

Phone-surveys get somewhat higher response rates, but not many questions can be asked because many answer options have to be repeated and few people are willing to stay on the phone for more than five minutes

Mall intercepts are a convenient way to reach consumers, but respondents may be reluctant to discuss anything sensitive face-to-face with an interviewer

Surveys, as any kind of research, are vulnerable to bias

The wording of a question can influence the outcome a great deal

For example, more people answered no to the question “Should speeches against democracy be allowed?” than answered yes to “Should speeches against democracy be forbidden?” For face-to-face interviews, interviewer bias is a danger, too

Interviewer bias occurs when the interviewer influences the way the respondent answers

For example, unconsciously an interviewer that works for the firm manufacturing the product in question may smile a little when something good is being said about the product and frown a little when something negative is being said

The respondent may catch on and say something more positive than his or her real opinion

Finally, a response bias may occur-if only part of the sample responds to a survey, the respondents’ answers may not be representative of the population

Focus groups are useful when the marketer wants to launch a new product or modify an existing one

A focus group usually involves having some 8-12 people come together in a room to discuss their consumption preferences and experiences

The group is usually led by a moderator, who will start out talking broadly about topics related broadly to the product without mentioning the product itself

For example, a focus group aimed at sugar-free cookies might first address consumers’ snacking preferences, only gradually moving toward the specific product of sugar-free cookies

By not mentioning the product up front, we avoid biasing the participants into thinking only in terms of the specific product brought out

 Thus, instead of having consumers think primarily in terms of what might be good or bad about the product, we can ask them to discuss more broadly the ultimate benefits they really seek

For example, instead of having consumers merely discuss what they think about some sugar-free cookies that we are considering releasing to the market, we can have consumers speak about their motivations for using snacks and what general kinds of benefits they seek

Such a discussion might reveal a concern about healthfulness and a desire for wholesome foods

Probing on the meaning of wholesomeness, consumers might indicate a desire to avoid artificial ingredients

This would be an important concern in the marketing of sugar-free cookies, but might not have come up if consumers were asked to comment directly on the product where the use of artificial ingredients is, by virtue of the nature of the product, necessary

Focus groups are well suited for some purposes, but poorly suited for others

In general, focus groups are very good for getting breadth-i.e. , finding out what kinds of issues are important for consumers in a given product category

Here, it is helpful that focus groups are completely “open-ended:” The consumer mentions his or her preferences and opinions, and the focus group moderator can ask the consumer to elaborate

In a questionnaire, if one did not think to ask about something, chances are that few consumers would take the time to write out an elaborate answer

Focus groups also have some drawbacks, for example: * They represent small sample sizes

Because of the cost of running focus groups, only a few groups can be run

Suppose you run four focus groups with ten members each

This will result in an n of 4(10)=40, which is too small to generalize from

Therefore, focus groups cannot give us a good idea of: * What proportion of the population is likely to buy the product

• What price consumers are willing to pay
• The groups are inherently social

This means that: * Consumers will often say things that may make them look good (i.e. , they watch public television rather than soap operas or cook fresh meals for their families daily) even if that is not true

• Consumers may be reluctant to speak about embarrassing issues (e.g. , weight control, birth control).Personal interviews involve in-depth questioning of an individual about his or her interest in or experiences with a product

The benefit here is that we can get really into depth (when the respondent says something interesting, we can ask him or her to elaborate), but this method of research is costly and can be extremely vulnerable to interviewer bias

To get a person to elaborate, it may help to try a common tool of psychologists and psychiatrists-simply repeating what the person said

He or she will often become uncomfortable with the silence that follows and will then tend to elaborate

This approach has the benefit that it minimizes the interference with the respondent’s own ideas and thoughts

He or she is not influenced by a new question but will, instead, go more in depth on what he or she was saying.Personal interviews are highly susceptible to inadvertent “signaling” to the respondent

Although an interviewer is looking to get at the truth, he or she may have a significant interest in a positive consumer response

Unconsciously, then, he or she may inadvertently smile a little when something positive is said and frown a little when something negative is said

Consciously, this will often not be noticeable, and the respondent often will not consciously be aware that he or she is being “reinforced” and “punished” for saying positive or negative things, but at an unconscious level, the cumulative effect of several facial expressions are likely to be felt

Although this type of conditioning will not get a completely negative respondent to say all positive things, it may “swing” the balance a bit so that respondents are more likely to say positive thoughts and withhold, or limit the duration of, negative thoughts

Projective techniques are used when a consumer may feel embarrassed to admit to certain opinions, feelings, or preferences

For example, many older executives may not be comfortable admitting to being intimidated by computers

 It has been found that in such cases, people will tend to respond more openly about “someone else. ” Thus, we may ask them to explain reasons why a friend has not yet bought a computer, or to tell a story about a person in a picture who is or is not using a product

The main problem with this method is that it is difficult to analyze responses.Projective techniques are inherently inefficient to use

The elaborate context that has to be put into place takes time and energy away from the main question

There may also be real differences between the respondent and the third party

Saying or thinking about something that “hits too close to home” may also influence the respondent, who may or may not be able to see through the ruse.Observation of consumers is often a powerful tool

Looking at how consumers select products may yield insights into how they make decisions and what they look for

For example, some American manufacturers were concerned about low sales of their products in Japan

Observing Japanese consumers, it was found that many of these Japanese consumers scrutinized packages looking for a name of a major manufacturer-the product specific-brands that are common in the U.S

(e.g. , Tide) were not impressive to the Japanese, who wanted a name of a major firm like Mitsubishi or Proctor & Gamble

Observation may help us determine how much time consumers spend comparing prices, or whether nutritional labels are being consulted.A question arises as to whether this type of “spying” inappropriately invades the privacy of consumers

 Although there may be cause for some concern in that the particular individuals have not consented to be part of this research, it should be noted that there is no particular interest in what the individual customer being watched does

The question is what consumers-either as an entire group or as segments-do

Consumers benefit, for example, from stores that are designed effectively to promote efficient shopping

If it is found that women are more uncomfortable than men about others standing too close, the areas of the store heavily trafficked by women can be designed accordingly

What is being reported here, then, are averages and tendencies in response

The intent is not to find “juicy” observations specific to one customer.The video clip with Paco Underhill that we saw in class demonstrated the application of observation research to the retail setting

By understanding the phenomena such as the tendency toward a right turn, the location of merchandise can be observed

It is also possible to identify problem areas where customers may be overly vulnerable to the “but brush,” or overly close encounter with others

This method can be used to identify problems that the customer experiences, such as difficulty finding a product, a mirror, a changing room, or a store employee for help.Online research methods

The Internet now reaches the great majority of households in the U.S. , and thus, online research provides new opportunity and has increased in use.One potential benefit of online surveys is the use of “conditional branching. ” In conventional paper and pencil surveys, one question might ask if the respondent has shopped for a new car during the last eight months

If the respondent answers “no,” he or she will be asked to skip ahead several questions-e.g. , going straight to question 17 instead of proceeding to number 9

If the respondent answered “yes,” he or she would be instructed to go to the next question which, along with the next several ones, would address issues related to this shopping experience

Conditional branching allows the computer to skip directly to the appropriate question

If a respondent is asked which brands he or she considered, it is also possible to customize brand comparison questions to those listed

Suppose, for example, that the respondent considered Ford, Toyota, and Hyundai, it would be possible to ask the subject questions about his or her view of the relative quality of each respective pair-in this case, Ford vs

Toyota, Ford vs

Hyundai, and Toyota vs

Hyundai.There are certain drawbacks to online surveys

Some consumers may be more comfortable with online activities than others-and not all households will have access

Today, however, this type of response bias is probably not significantly greater than that associated with other types of research methods

A more serious problem is that it has consistently been found in online research that it is very difficult-if not impossible-to get respondents to carefully read instructions and other information online-there is a tendency to move quickly

This makes it difficult to perform research that depends on the respondent’s reading of a situation or product description.Online search data and page visit logs provides valuable ground for analysis

It is possible to see how frequently various terms are used by those who use a firm’s web site search feature or to see the route taken by most consumers to get to the page with the information they ultimately want

If consumers use a certain term frequently that is not used by the firm in its product descriptions, the need to include this term in online content can be seen in search logs

If consumers take a long, “torturous” route to information frequently accessed, it may be appropriate to redesign the menu structure and/or insert hyperlinks in “intermediate” pages that are found in many users’ routes.Scanner data

Many consumers are members of supermarket “clubs. ” In return for signing p for a card and presenting this when making purchases, consumers are often eligible for considerable discounts on selected products.Researchers use a more elaborate version of this type of program in some communities

Here, a number of consumers receive small payments and/or other incentives to sign up to be part of a research panel

They then receive a card that they are asked to present any time they go shopping

Nearly all retailers in the area usually cooperate

It is now possible to track what the consumer bought in all stores and to have a historical record.The consumer’s shopping record is usually combined with demographic information (e.g. , income, educational level of adults in the household, occupations of adults, ages of children, and whether the family owns and rents) and the family’s television watching habits

(Electronic equipment run by firms such as A

C

Nielsen will actually recognize the face of each family member when he or she sits down to watch).chartIt is now possible to assess the relative impact of a number of factors on the consumer’s choice-e.g. , * What brand in a given product category was bought during the last, or a series of past, purchase occasions * Whether, and if so, how many times a consumer has seen an ad for the brand in question or a competing one * Whether the target brand (and/or a competing one) is on sale during the store visit * Whether any brand had preferential display space * The impact of income and/or family size on purchase patterns and * Whether a coupon was used for the purchase and, if so, its value.A “split cable” technology allows the researchers to randomly select half the panel members in a given community to receive one advertising treatment and the other half another

The selection is truly random since each household, as opposed to neighborhood, is selected to get one treatment or the other

Thus, observed differences should, allowing for sampling error, the be result of advertising exposure since there are no other systematic differences between groups.Interestingly, it has been found that consumers tend to be more influenced by commercials that they “zap” through while channel surfing even if they only see part of the commercial

This most likely results from the reality that one must pay greater attention while channel surfing than when watching a commercial in order to determine which program is worth watching.Scanner data is, at the present time, only available for certain grocery item product categories-e.g. , food items, beverages, cleaning items, laundry detergent, paper towels, and toilet paper

It is not available for most non-grocery product items

Scanner data analysis is most useful for frequently purchased items (e.g. , drinks, food items, snacks, and toilet paper) since a series of purchases in the same product category yield more information with greater precision than would a record of one purchase at one point in time

Even if scanner data were available for electronic products such as printers, computers, and MP3 players, for example, these products would be purchased quite infrequently

A single purchase, then, would not be as effective in effectively distinguishing the effects of different factors-e.g. , advertising, shelf space, pricing of the product and competitors, and availability of a coupon-since we have at most one purchase instance during a long period of time during which several of these factors would apply at the same time

In the case of items that are purchased frequently, the consumer has the opportunity to buy a product, buy a competing product, or buy nothing at all depending on the status of the brand of interest and competing brands

In the case of the purchase of an MP3 player, in contrast, there may be promotions associated with several brands going on at the same time, and each may advertise

It may also be that the purchase was motivated by the breakdown of an existing product or dissatisfaction or a desire to add more capabilities.Physiological measures are occasionally used to examine consumer response

For example, advertisers may want to measure a consumer’s level of arousal during various parts of an advertisement

This can be used to assess possible discomfort on the negative side and level of attention on the positive side.By attaching a tiny camera to plain eye glasses worn by the subject while watching an advertisement, it is possible to determine where on screen or other ad display the subject focuses at any one time

If the focus remains fixed throughout an ad sequence where the interesting and active part area changes, we can track whether the respondent is following the sequence intended

If he or she is not, he or she is likely either not to be paying as much attention as desired or to be confused by an overly complex sequence

In situations where the subject’s eyes do move, we can assess whether this movement is going in the intended direction.Mind-reading would clearly not be ethical and is, at the present time, not possible in any event

However, it is possible to measure brain waves by attaching electrodes

These readings will not reveal what the subject actually thinks, but it is possible to distinguish between beta waves-indicating active thought and analysis-and alpha waves, indicating lower levels of attention

An important feature of physiological measures is that we can often track performance over time

A subject may, for example, be demonstrating good characteristics-such as appropriate level of arousal and eye movement-during some of the ad sequence and not during other parts

This, then, gives some guidance as to which parts of the ad are effective and which ones need to be reworked.In a variation of direct physiological measures, a subject may be asked, at various points during an advertisement, to indicate his or her level of interest, liking, comfort, and approval by moving a lever or some instrument (much like one would adjust the volume on a radio or MP3 player)

Republican strategist used this technique during the impeachment and trial of Bill Clinton in the late 1990s

By watching approval during various phases of a speech by the former President, it was found that viewers tended to respond negatively when he referred to “speaking truthfully” but favorably when the President referred to the issues in controversy as part of his “private life. ” The Republican researchers were able to separate average results from Democrats, Independents, and Republicans, effectively looking at different segments to make sure that differences between each did not cancel out effects of the different segments

(For example, if at one point Democrats reacted positively and Republicans responded negatively with the same intensity, the average result of apparent indifference would have been very misleading)

Research sequence

In general, if more than one type of research is to be used, the more flexible and less precise method-such as focus groups and/or individual interviews-should generally be used before the less flexible but more precise methods (e.g. , surveys and scanner data) are used

Focus groups and interviews are flexible and allow the researcher to follow up on interesting issues raised by participants who can be probed

However, because the sample sizes are small and because participants in a focus group are influenced by each other, few data points are collected

If we run five focus groups with eight people each, for example, we would have a total of forty responses

Even if we assume that these are independent, a sample size of forty would give very imprecise results

We might conclude, for example, that somewhere between 5% and 40% of the target market would be interested in the product we have to offer

This is usually no more precise than what we already reasonably new

Questionnaires, in contrast, are highly inflexible

It is not possible to ask follow-up questions

Therefore, we can use our insights from focus groups and interviews to develop questionnaires that contain specific questions that can be asked to a larger number of people

There will still be some sampling error, but with a sample size of 1,000+ responses, we may be able to narrow the 95% confidence interval for the percentage of the target market that is seriously interested in our product to, say, 17-21%, a range that is much more meaningful.Cautions

Some cautions should be heeded in marketing research

First, in general, research should only be commissioned when it is worth the cost

Thus, research should normally be useful in making specific decisions (what size should the product be? Should the product be launched? Should we charge $1.75 or $2.25?) Secondly, marketing research can be, and often is, abused

Managers frequently have their own “agendas” (e.g. , they either would like a product to be launched or would prefer that it not be launched so that the firm will have more resources left over to tackle their favorite products)

Often, a way to get your way is to demonstrate through “objective” research that your opinions make economic sense

One example of misleading research, which was reported nationwide in the media, involved the case of “The Pentagon Declares War on Rush Limbaugh. ” The Pentagon, within a year of the election of Democrat Bill Clinton, reported that only 4.2% of soldiers listening to the Armed Forces Network wanted to hear Rush Limbaugh

However, although this finding was reported without question in the media, it was later found that the conclusion was based on the question “What single thing can we do to improve programming?” If you did not write in something like “Carry Rush Limbaugh,” you were counted as not wanting to hear him.

Culture and SubcultureNOTE: This topic is also discussed in the International Marketing section of this site.
Culture is part of the external influences that impact the consumer

That is, culture represents influences that are imposed on the consumer by other individuals.The definition of culture offered in one textbook is “That complex whole which includes knowledge, belief, art, morals, custom, and any other capabilities and habits acquired by man person as a member of society. ” From this definition, we make the following observations: * Culture, as a “complex whole,” is a system of interdependent components.

• Knowledge and beliefs are important parts

In the U.S. , we know and believe that a person who is skilled and works hard will get ahead

In other countries, it may be believed that differences in outcome result more from luck

“Chunking,” the name for China in Chinese, literally means “The Middle Kingdom. ” The belief among ancient Chinese that they were in the center of the universe greatly influenced their thinking.

• Other issues are relevant

Art, for example, may be reflected in the rather arbitrary practice of wearing ties in some countries and wearing turbans in others

Morality may be exhibited in the view in the United States that one should not be naked in public

In Japan, on the other hand, groups of men and women may take steam baths together without perceived as improper

On the other extreme, women in some Arab countries are not even allowed to reveal their faces

Notice, by the way, that what at least some countries view as moral may in fact be highly immoral by the standards of another country

For example, the law that once banned interracial marriages in South Africa was named the “Immorality Act,” even though in most civilized countries this law, and any degree of explicit racial prejudice, would itself be considered highly immoral

Culture has several important characteristics: (1) Culture is comprehensive

This means that all parts must fit together in some logical fashion

For example, bowing and a strong desire to avoid the loss of face are unified in their manifestation of the importance of respect

(2) Culture is learned rather than being something we are born with

We will consider the mechanics of learning later in the course

(3) Culture is manifested within boundaries of acceptable behavior

For example, in American society, one cannot show up to class naked, but wearing anything from a suit and tie to shorts and a T-shirt would usually be acceptable

Failure to behave within the prescribed norms may lead to sanctions, ranging from being hauled off by the police for indecent exposure to being laughed at by others for wearing a suit at the beach

(4) Conscious awareness of cultural standards is limited

One American spy was intercepted by the Germans during World War II simply because of the way he held his knife and fork while eating

(5) Cultures fall somewhere on a continuum between static and dynamic depending on how quickly they accept change

For example, American culture has changed a great deal since the 1950s, while the culture of Saudi Arabia has changed much less

Dealing with culture

Culture is a problematic issue for many marketers since it is inherently nebulous and often difficult to understand

One may violate the cultural norms of another country without being informed of this, and people from different cultures may feel uncomfortable in each other’s presence without knowing exactly why (for example, two speakers may unconsciously continue to attempt to adjust to reach an incompatible preferred interpersonal distance)

Warning about stereotyping

When observing a culture, one must be careful not to over-generalize about traits that one sees

Research in social psychology has suggested a strong tendency for people to perceive an “outgroup” as more homogenous than an “ingroup,” even when they knew what members had been assigned to each group purely by chance

When there is often a “grain of truth” to some of the perceived differences, the temptation to over-generalize is often strong

Note that there are often significant individual differences within cultures

Cultural lessons

We considered several cultural lessons in class the important thing here is the big picture

For example, within the Muslim tradition, the dog is considered a “dirty” animal, so portraying it as “man’s best friend” in an advertisement is counter-productive

Packaging, seen as a reflection of the quality of the “real” product, is considerably more important in Asia than in the U.S. , where there is a tendency to focus on the contents which “really count. ” Many cultures observe significantly greater levels of formality than that typical in the U.S. , and Japanese negotiator tend to observe long silent pauses as a speaker’s point is considered

Cultural characteristics as a continuum

There is a tendency to stereotype cultures as being one way or another (e.g. , individualistic rather than collectivistic)

Note, however, countries fall on a continuum of cultural traits

Hofstede’s research demonstrates a wide range between the most individualistic and collectivistic countries, for example-some fall in the middle

Hofstede’s Dimensions

Gert Hofstede, a Dutch researcher, was able to interview a large number of IBM executives in various countries, and found that cultural differences tended to center around four key dimensions: * Individualism vs

collectivism: To what extent do people believe in individual responsibility and reward rather than having these measures aimed at the larger group? Contrary to the stereotype, Japan actually ranks in the middle of this dimension, while Indonesia and West Africa rank toward the collectivistic side

The U.S. , Britain, and the Netherlands rate toward individualism.

• Power distance: To what extent is there a strong separation of individuals based on rank? Power distance tends to be particularly high in Arab countries and some Latin American ones, while it is more modest in Northern Europe and the U.S.
  
• Masculinity vs

femininity involves a somewhat more nebulous concept

 “Masculine” values involve competition and “conquering” nature by means such as large construction projects, while “feminine” values involve harmony and environmental protection

 Japan is one of the more masculine countries, while the Netherlands rank relatively low

The U.S

is close to the middle, slightly toward the masculine side

(The fact that these values are thought of as “masculine” or “feminine” does not mean that they are consistently held by members of each respective gender-there are very large “within-group” differences

There is, however, often a large correlation of these cultural values with the status of women.)

• Uncertainty avoidance involves the extent to which a “structured” situation with clear rules is preferred to a more ambiguous one in general, countries with lower uncertainty avoidance tend to be more tolerant of risk

Japan ranks very high

Few countries are very low in any absolute sense, but relatively speaking, Britain and Hong Kong are lower, and the U.S

is in the lower range of the distribution.Although Hofstede’s original work did not address this, a fifth dimension of long term vs

short term orientation has been proposed

In the U.S. , managers like to see quick results, while Japanese managers are known for take a long term view, often accepting long periods before profitability is obtained.High vs

low context cultures: In some cultures, “what you see is what you get”-the speaker is expected to make his or her points clear and limit ambiguity

This is the case in the U.S. -if you have something on your mind, you are expected to say it directly, subject to some reasonable standards of diplomacy

In Japan, in contrast, facial expressions and what is not said may be an important clue to understanding a speaker’s meaning

Thus, it may be very difficult for Japanese speakers to understand another’s written communication

The nature of languages may exacerbate this phenomenon-while the German language is very precise, Chinese lacks many grammatical features, and the meaning of words may be somewhat less precise

English ranks somewhere in the middle of this continuum

Ethnocentrism and the self-reference criterion

The self-reference criterion refers to the tendency of individuals, often unconsciously, to use the standards of one’s own culture to evaluate others

For example, Americans may perceive more traditional societies to be “backward” and “unmotivated” because they fail to adopt new technologies or social customs, seeking instead to preserve traditional values

In the 1960s, a supposedly well read American psychology professor referred to India’s culture of “sick” because, despite severe food shortages, the Hindu religion did not allow the eating of cows

The psychologist expressed disgust that the cows were allowed to roam free in villages, although it turns out that they provided valuable functions by offering milk and fertilizing fields

Ethnocentrism is the tendency to view one’s culture to be superior to others

The important thing here is to consider how these biases may come in the way in dealing with members of other cultures

It should be noted that there is a tendency of outsiders to a culture to overstate the similarity of members of that culture to each other

In the United States, we are well aware that there is a great deal of heterogeneity within our culture however, we often underestimate the diversity within other cultures

For example, in Latin America, there are great differences between people who live in coastal and mountainous areas there are also great differences between social classes

Language issues

Language is an important element of culture

It should be realized that regional differences may be subtle

For example, one word may mean one thing in one Latin American country, but something off-color in another

It should also be kept in mind that much information is carried in non-verbal communication

In some cultures, we nod to signify “yes” and shake our heads to signify “no” in other cultures, the practice is reversed

Within the context of language: * There are often large variations in regional dialects of a given language

The differences between U.S. , Australian, and British English are actually modest compared to differences between dialects of Spanish and German.

• Idioms involve “figures of speech” that may not be used, literally translated, in other languages

For example, baseball is a predominantly North and South American sport, so the notion of “in the ball park” makes sense here, but the term does not carry the same meaning in cultures where the sport is less popular

• Neologisms involve terms that have come into language relatively recently as technology or society involved

With the proliferation of computer technology, for example, the idea of an “add-on” became widely known

It may take longer for such terms to “diffuse” into other regions of the world

In parts of the World where English is heavily studied in schools, the emphasis is often on grammar and traditional language rather than on current terminology, so neologisms have a wide potential not to be understood

• Slang exists within most languages

Again, regional variations are common and not all people in a region where slang is used will necessarily understand this

There are often significant generation gaps in the use of slang

Writing patterns, or the socially accepted ways of writing, will differs significantly between cultures

Cross-Cultural Writing Styles In English and Northern European languages, there is an emphasis on organization and conciseness

Here, a point is made by building up to it through background

An introduction will often foreshadow what is to be said

In Romance languages such as Spanish, French, and Portuguese, this style is often considered “boring” and “inelegant. ” Detours are expected and are considered a sign of class, not of poor organization

In Asian languages, there is often a great deal of circularity

Because of concerns about potential loss of face, opinions may not be expressed directly

Instead, speakers may hint at ideas or indicate what others have said, waiting for feedback from the other speaker before committing to a point of view

Because of differences in values, assumptions, and language structure, it is not possible to meaningfully translate “word-for-word” from one language to another

A translator must keep “unspoken understandings” and assumptions in mind in translating

The intended meaning of a word may also differ from its literal translation

For example, the Japanese word hai is literally translated as “yes. ” To Americans, that would imply “Yes, I agree. ” To the Japanese speaker, however, the word may mean “Yes, I hear what you are saying” (without any agreement expressed) or even “Yes, I hear you are saying something even though I am not sure exactly what you are saying. ”Differences in cultural values result in different preferred methods of speech

In American English, where the individual is assumed to be more in control of his or her destiny than is the case in many other cultures, there is a preference for the “active” tense (e.g. , “I wrote the marketing plan”) as opposed to the passive (e.g. , “The marketing plan was written by me. ”)Because of the potential for misunderstandings in translations, it is dangerous to rely on a translation from one language to another made by one person

In the “decentering” method, multiple translators are used

Back Translation The text is first translated by one translator-say, from German to Mandarin Chinese

A second translator, who does not know what the original German text said, will then translate back to German from Mandarin Chinese translation

The text is then compared

If the meaning is not similar, a third translator, keeping in mind this feedback, will then translate from German to Mandarin

The process is continued until the translated meaning appears to be satisfactory.

Different perspectives exist in different cultures on several issues e.g. :

• Monochronic cultures tend to value precise scheduling and doing one thing at a time in polychronic cultures, in contrast, promptness is valued less, and multiple tasks may be performed simultaneously

(See text for more detail).

• Space is perceived differently

Americans will feel crowded where people from more densely populated countries will be comfortable.

• Symbols differ in meaning

For example, while white symbols purity in the U.S. , it is a symbol of death in China

Colors that are considered masculine and feminine also differ by culture

• Americans have a lot of quite shallow friends toward whom little obligation is felt people in European and some Asian cultures have fewer, but more significant friends

For example, one Ph.D

student from India, with limited income, felt obligated to try buy an airline ticket for a friend to go back to India when a relative had died

• In the U.S

and much of Europe, agreements are typically rather precise and contractual in nature in Asia, there is a greater tendency to settle issues as they come up

As a result, building a relationship of trust is more important in Asia, since you must be able to count on your partner being reasonable

• In terms of etiquette, some cultures have more rigid procedures than others

In some countries, for example, there are explicit standards as to how a gift should be presented

In some cultures, gifts should be presented in private to avoid embarrassing the recipient in others, the gift should be made publicly to ensure that no perception of secret bribery could be made.

Demographics Demographics are clearly tied to subculture and segmentation

Here, however, we shift our focus from analyzing specific subcultures to trying to understand the implications for an entire population of its makeup.
Some articles of possible interest: Coffee, Lipsticks, and the Economy The 2008 Tax Rebate and Consumer Behavior Gasoline Prices and Consumer Behavior Several issues are useful in the structure of a population

For example, in some rapidly growing countries, a large percentage of the population is concentrated among younger generations

In countries such as Korea, China, and Taiwan, this has helped stimulate economic growth, while in certain poorer countries, it puts pressures on society to accommodate an increasing number of people on a fixed amount of land

Other countries such as Japan and Germany, in contrast, experience problems with a "graying" society, where fewer non-retired people are around to support an increasing number of aging seniors

Because Germany actually hovers around negative population growth, the German government has issued large financial incentives, in the forms of subsidies, for women who have children

In the United States, population growth occurs both through births and immigration

Since the number of births is not growing, problems occur for firms that are dependent on population growth (e.g. , Gerber, a manufacturer of baby food)

Social class is a somewhat nebulous subject that involves stratifying people into groups with various amounts of prestige, power, and privilege

In part because of the pioneering influence in American history, status differentiations here are quite vague

We cannot, for example, associate social class with income, because a traditionally low status job as a plumber may today come with as much income as a traditionally more prestigious job as a school teacher

In certain other cultures, however, stratification is more clear-cut

Although the caste system in India is now illegal, it still maintains a tremendous influence on that society

While some mobility exists today, social class awareness is also somewhat greater in Britain, where social status is in part reinforced by the class connotations of the accent with which one speaks

Textbooks speak of several indices that have been used to "compute" social class in the United States, weighing factors such as income, the nature of one’s employment, and level of education

Taken too literally, these indices are not very meaningful more broadly speaking, they illustrate the reality that social status is a complex variable that is determined, not always with consensus among observers, by several different variables.
Segmentation, Targeting, and Positioning Segmentation, targeting, and positioning together comprise a three stage process

We first (1) determine which kinds of customers exist, then (2) select which ones we are best off trying to serve and, finally, (3) implement our segmentation by optimizing our products/services for that segment and communicating that we have made the choice to distinguish ourselves that way.

Segmentation Segmentation involves finding out what kinds of consumers with different needs exist

In the auto market, for example, some consumers demand speed and performance, while others are much more concerned about roominess and safety

In general, it holds true that “You can’t be all things to all people,” and experience has demonstrated that firms that specialize in meeting the needs of one group of consumers over another tend to be more profitable

Generically, there are three approaches to marketing

In the undifferentiated strategy, all consumers are treated as the same, with firms not making any specific efforts to satisfy particular groups

This may work when the product is a standard one where one competitor really can’t offer much that another one can’t

Usually, this is the case only for commodities

In the concentrated strategy, one firm chooses to focus on one of several segments that exist while leaving other segments to competitors

For example, Southwest Airlines focuses on price sensitive consumers who will forego meals and assigned seating for low prices

In contrast, most airlines follow the differentiated strategy: They offer high priced tickets to those who are inflexible in that they cannot tell in advance when they need to fly and find it impractical to stay over a Saturday

These travelers-usually business travelers-pay high fares but can only fill the planes up partially

The same airlines then sell some of the remaining seats to more price sensitive customers who can buy two weeks in advance and stay over.Note that segmentation calls for some tough choices

There may be a large number of variables that can be used to differentiate consumers of a given product category yet, in practice, it becomes impossibly cumbersome to work with more than a few at a time

Thus, we need to determine which variables will be most useful in distinguishing different groups of consumers

We might thus decide, for example, that the variables that are most relevant in separating different kinds of soft drink consumers are (1) preference for taste vs

low calories, (2) preference for Cola vs

non-cola taste, (3) price sensitivity-willingness to pay for brand names and (4) heavy vs

light consumers

We now put these variables together to arrive at various combinations.Several different kinds of variables can be used for segmentation

• Demographic variables essentially refer to personal statistics such as income, gender, education, location (rural vs

urban, East vs

West), ethnicity, and family size

Campbell’s soup, for instance, has found that Western U.S

consumers on the average prefer spicier soups-thus, you get a different product in the same cans at the East and West coasts

Facing flat sales of guns in the traditional male dominated market, a manufacturer came out with the Lady Remmington, a more compact, handier gun more attractive to women

Taking this a step farther, it is also possible to segment on lifestyle and values. ” * Some consumers want to be seen as similar to others, while a different segment wants to stand apart from the crowd

• Another basis for segmentation is behavior

Some consumers are “brand loyal”-i.e. , they tend to stick with their preferred brands even when a competing one is on sale

Some consumers are “heavy” users while others are “light” users

For example, research conducted by the wine industry shows that some 80% of the product is consumed by 20% of the consumers-presumably a rather intoxicated group

• One can also segment on benefits sought, essentially bypassing demographic explanatory variables

Some consumers, for example, like scented soap (a segment likely to be attracted to brands such as Irish Spring), while others prefer the “clean” feeling of unscented soap (the “Ivory” segment)

Some consumers use toothpaste primarily to promote oral health, while another segment is more interested in breath freshening.In the next step, we decide to target one or more segments

Our choice should generally depend on several factors

First, how well are existing segments served by other manufacturers? It will be more difficult to appeal to a segment that is already well served than to one whose needs are not currently being served well

Secondly, how large is the segment, and how can we expect it to grow? (Note that a downside to a large, rapidly growing segment is that it tends to attract competition)

Thirdly, do we have strengths as a company that will help us appeal particularly to one group of consumers? Firms may already have an established reputation

While McDonald’s has a great reputation for fast, consistent quality, family friendly food, it would be difficult to convince consumers that McDonald’s now offers gourmet food

Thus, McD’s would probably be better off targeting families in search of consistent quality food in nice, clean restaurants.Positioning involves implementing our targeting

For example, Apple Computer has chosen to position itself as a maker of user-friendly computers

Thus, Apple has done a lot through its advertising to promote itself, through its unintimidating icons, as a computer for “non-geeks. ” The Visual C software programming language, in contrast, is aimed a “techies. ”

Segmentation Michael Treacy and Fred Wiersema suggested in their 1993 book The Discipline of Market Leaders that most successful firms fall into one of three categories: * Operationally excellent firms, which maintain a strong competitive advantage by maintaining exceptional efficiency, thus enabling the firm to provide reliable service to the customer at a significantly lower cost than those of less well organized and well run competitors

The emphasis here is mostly on low cost, subject to reliable performance, and less value is put on customizing the offering for the specific customer

Wal-Mart is an example of this discipline

Elaborate logistical designs allow goods to be moved at the lowest cost, with extensive systems predicting when specific quantities of supplies will be needed

• Customer intimate firms, which excel in serving the specific needs of the individual customer well

There is less emphasis on efficiency, which is sacrificed for providing more precisely what is wanted by the customer

Reliability is also stressed

Nordstrom’s and IBM are examples of this discipline

• Technologically excellent firms, which produce the most advanced products currently available with the latest technology, constantly maintaining leadership in innovation

These firms, because they work with costly technology that need constant refinement, cannot be as efficient as the operationally excellent firms and often cannot adapt their products as well to the needs of the individual customer

Intel is an example of this discipline.Treacy and Wiersema suggest that in addition to excelling on one of the three value dimensions, firms must meet acceptable levels on the other two

Wal-Mart, for example, does maintain some level of customer service

Nordstrom’s and Intel both must meet some standards of cost effectiveness

The emphasis, beyond meeting the minimum required level in the two other dimensions, is on the dimension of strength.Repositioning involves an attempt to change consumer perceptions of a brand, usually because the existing position that the brand holds has become less attractive

Sears, for example, attempted to reposition itself from a place that offered great sales but unattractive prices the rest of the time to a store that consistently offered “everyday low prices. ” Repositioning in practice is very difficult to accomplish

A great deal of money is often needed for advertising and other promotional efforts, and in many cases, the repositioning fails.To effectively attempt repositioning, it is important to understand how one’s brand and those of competitors are perceived

One approach to identifying consumer product perceptions is multidimensional scaling

Here, we identify how products are perceived on two or more “dimensions,” allowing us to plot brands against each other

It may then be possible to attempt to “move” one’s brand in a more desirable direction by selectively promoting certain points

There are two main approaches to multi-dimensional scaling

In the a priori approach, market researchers identify dimensions of interest and then ask consumers about their perceptions on each dimension for each brand

This is useful when (1) the market researcher knows which dimensions are of interest and (2) the customer’s perception on each dimension is relatively clear (as opposed to being “made up” on the spot to be able to give the researcher a desired answer)

In the similarity rating approach, respondents are not asked about their perceptions of brands on any specific dimensions

Instead, subjects are asked to rate the extent of similarity of different pairs of products (e.g. , How similar, on a scale of 1-7, is Snicker’s to Kitkat, and how similar is Toblerone to Three Musketeers?) Using a computer algorithms, the computer then identifies positions of each brand on a map of a given number of dimensions

The computer does not reveal what each dimension means-that must be left to human interpretation based on what the variations in each dimension appears to reveal

This second method is more useful when no specific product dimensions have been identified as being of particular interest or when it is not clear what the variables of difference are for the product category.Information Search and Decision MakingProblem Recognition

One model of consumer decision making involves several steps

The first one is problem recognition-you realize that something is not as it should be

Perhaps, for example, your car is getting more difficult to start and is not accelerating well

 The second step is information search-what are some alternative ways of solving the problem? You might buy a new car, buy a used car, take your car in for repair, ride the bus, ride a taxi, or ride a skateboard to work

The third step involves evaluation of alternatives

A skateboard is inexpensive, but may be ill-suited for long distances and for rainy days

 Finally, we have the purchase stage, and sometimes a post-purchase stage (e.g. , you return a product to the store because you did not find it satisfactory)

In reality, people may go back and forth between the stages

For example, a person may resume alternative identification during while evaluating already known alternatives.Decision MakingConsumer involvement will tend to vary dramatically depending on the type of product

In general, consumer involvement will be higher for products that are very expensive (e.g. , a home, a car) or are highly significant in the consumer’s life in some other way (e.g. , a word processing program or acne medication).It is important to consider the consumer’s motivation for buying products

To achieve this goal, we can use the Means-End chain, wherein we consider a logical progression of consequences of product use that eventually lead to desired end benefit

Thus, for example, a consumer may see that a car has a large engine, leading to fast acceleration, leading to a feeling of performance, leading to a feeling of power, which ultimately improves the consumer’s self-esteem

A handgun may aim bullets with precision, which enables the user to kill an intruder, which means that the intruder will not be able to harm the consumer’s family, which achieves the desired end-state of security

In advertising, it is important to portray the desired end-states

Focusing on the large motor will do less good than portraying a successful person driving the car.Information search and decision making

Consumers engage in both internal and external information search

Information Search ProcessesInternal search involves the consumer identifying alternatives from his or her memory

For certain low involvement products, it is very important that marketing programs achieve “top of mind” awareness

For example, few people will search the Yellow Pages for fast food restaurants thus, the consumer must be able to retrieve one’s restaurant from memory before it will be considered

For high involvement products, consumers are more likely to use an external search

Before buying a car, for example, the consumer may ask friends’ opinions, read reviews in Consumer Reports, consult several web sites, and visit several dealerships

Thus, firms that make products that are selected predominantly through external search must invest in having information available to the consumer in need-e.g. , through brochures, web sites, or news coverage.A compensatory decision involves the consumer “trading off” good and bad attributes of a product

For example, a car may have a low price and good gas mileage but slow acceleration

If the price is sufficiently inexpensive and gas efficient, the consumer may then select it over a car with better acceleration that costs more and uses more gas

Occasionally, a decision will involve a non-compensatory strategy

For example, a parent may reject all soft drinks that contain artificial sweeteners

 Here, other good features such as taste and low calories cannot overcome this one “non-negotiable” attribute.The amount of effort a consumer puts into searching depends on a number of factors such as the market (how many competitors are there, and how great are differences between brands expected to be?), product characteristics (how important is this product? How complex is the product? How obvious are indications of quality?), consumer characteristics (how interested is a consumer, generally, in analyzing product characteristics and making the best possible deal?), and situational characteristics (as previously discussed).Two interesting issues in decisions are: * Variety seeking (where consumers seek to try new brands not because these brands are expected to be “better” in any way, but rather because the consumer wants a “change of pace,” and * “Impulse” purchases-unplanned buys

This represents a somewhat “fuzzy” group

For example, a shopper may plan to buy vegetables but only decide in the store to actually buy broccoli and corn

Alternatively, a person may buy an item which is currently on sale, or one that he or she remembers that is needed only once inside the store.

A number of factors involve consumer choices

In some cases, consumers will be more motivated

For example, one may be more careful choosing a gift for an in-law than when buying the same thing for one self

Some consumers are also more motivated to comparison shop for the best prices, while others are more convenience oriented

Personality impacts decisions

Some like variety more than others, and some are more receptive to stimulation and excitement in trying new stores

Perception influences decisions

Some people, for example, can taste the difference between generic and name brand foods while many cannot

Selective perception occurs when a person is paying attention only to information of interest

For example, when looking for a new car, the consumer may pay more attention to car ads than when this is not in the horizon

Some consumers are put off by perceived risk

Thus, many marketers offer a money back guarantee

Consumers will tend to change their behavior through learning-e.g. , they will avoid restaurants they have found to be crowded and will settle on brands that best meet their tastes

Consumers differ in the values they hold (e.g. , some people are more committed to recycling than others who will not want to go through the hassle)

We will consider the issue of lifestyle under segmentation.

Families and Family Decision Making The Family Life Cycle

Individuals and families tend to go through a "life cycle:" The simple life cycle goes from Simple Family Life CycleFor purposes of this discussion, a "couple" may either be married or merely involve living together

The breakup of a non-marital relationship involving cohabitation is similarly considered equivalent to a divorce.In real life, this situation is, of course, a bit more complicated

For example, many couples undergo divorce

Then we have one of the scenarios:Changes to Family Life CycleSingle parenthood can result either from divorce or from the death of one parent

Divorce usually entails a significant change in the relative wealth of spouses

In some cases, the non-custodial parent (usually the father) will not pay the required child support, and even if he or she does, that still may not leave the custodial parent and children as well off as they were during the marriage

On the other hand, in some cases, some non-custodial parents will be called on to pay a large part of their income in child support

This is particularly a problem when the non-custodial parent remarries and has additional children in the second (or subsequent marriages)

In any event, divorce often results in a large demand for: * Low cost furniture and household items * Time-saving goods and servicesDivorced parents frequently remarry, or become involved in other non-marital relationships thus, we may see Changes to Famili Life CycleAnother variation involves Changes to Single Status Here, the single parent who assumes responsibility for one or more children may not form a relationship with the other parent of the child.Integrating all the possibilities discussed, we get the following depiction of the Family Life Cycle:Family Life CycleGenerally, there are two main themes in the Family Life Cycle, subject to significant exceptions: * As a person gets older, he or she tends to advance in his or her career and tends to get greater income (exceptions: maternity leave, divorce, retirement)

• Unfortunately, obligations also tend to increase with time (at least until one’s mortgage has been paid off)

Children and paying for one’s house are two of the greatest expenses.Note that although a single person may have a lower income than a married couple, the single may be able to buy more discretionary items.Family Decision Making

Individual members of families often serve different roles in decisions that ultimately draw on shared family resources

Some individuals are information gatherers/holders, who seek out information about products of relevance

These individuals often have a great deal of power because they may selectively pass on information that favors their chosen alternatives

Influencers do not ultimately have the power decide between alternatives, but they may make their wishes known by asking for specific products or causing embarrassing situations if their demands are not met

The decision maker(s) have the power to determine issues such as: * Whether to buy * Which product to buy (pick-up or passenger car?) * Which brand to buy * Where to buy it and * When to buy.Note, however, that the role of the decision maker is separate from that of the purchaser

From the point of view of the marketer, this introduces some problems since the purchaser can be targeted by point-of-purchase (POP) marketing efforts that cannot be aimed at the decision maker

Also note that the distinction between the purchaser and decision maker may be somewhat blurred: * The decision maker may specify what kind of product to buy, but not which brand * The purchaser may have to make a substitution if the desired brand is not in stock * The purchaser may disregard instructions (by error or deliberately).It should be noted that family decisions are often subject to a great deal of conflict

The reality is that few families are wealthy enough to avoid a strong tension between demands on the family’s resources

Conflicting pressures are especially likely in families with children and/or when only one spouse works outside the home

Note that many decisions inherently come down to values, and that there is frequently no "objective" way to arbitrate differences

One spouse may believe that it is important to save for the children’s future the other may value spending now (on private schools and computer equipment) to help prepare the children for the future

Who is right? There is no clear answer here

The situation becomes even more complex when more parties-such as children or other relatives-are involved

Some family members may resort to various strategies to get their way

One is bargaining-one member will give up something in return for someone else

For example, the wife says that her husband can take an expensive course in gourmet cooking if she can buy a new pickup truck

Alternatively, a child may promise to walk it every day if he or she can have a hippopotamus

Another strategy is reasoning-trying to get the other person(s) to accept one’s view through logical argumentation

Note that even when this is done with a sincere intent, its potential is limited by legitimate differences in values illustrated above

Also note that individuals may simply try to "wear down" the other party by endless talking in the guise of reasoning (this is a case of negative reinforcement as we will see subsequently)

Various manipulative strategies may also be used

One is impression management, where one tries to make one’s side look good (e.g. , argue that a new TV will help the children see educational TV when it is really mostly wanted to see sports programming, or argue that all "decent families make a contribution to the church")

Authority involves asserting one’s "right" to make a decision (as the "man of the house," the mother of the children, or the one who makes the most money)

Emotion involves making an emotional display to get one’s way (e.g. , a man cries if his wife will not let him buy a new rap album).
Group InfluencesHumans are inherently social animals, and individuals greatly influence each other.
A useful framework of analysis of group influence on the individual is the so called reference group-the term comes about because an individual uses a relevant group as a standard of reference against which oneself is compared

Reference groups come in several different forms

• The aspirational reference group refers to those others against whom one would like to compare oneself

For example, many firms use athletes as spokespeople, and these represent what many people would ideally like to be.

• Associative reference groups include people who more realistically represent the individuals’ current equals or near-equals-e.g. , coworkers, neighbors, or members of churches, clubs, and organizations

Paco Underhill, a former anthropologist turned retail consultant and author of the book Why We Buy has performed research suggesting that among many teenagers, the process of clothes buying is a two stage process

In the first stage, the teenagers go on a "reconnaissance" mission with their friends to find out what is available and what is "cool." This is often a lengthy process

In the later phase, parents-who will need to pay for the purchases-are brought

This stage is typically much briefer

• Finally, the dissociative reference group includes people that the individual would not like to be like

For example, the store literally named The Gap came about because many younger people wanted to actively dissociate from parents and other older and "uncool" people

The Quality Paperback Book Club specifically suggests in its advertising that its members are "a breed apart" from conventional readers of popular books

Reference groups come with various degrees of influence

Primary reference groups come with a great deal of influence-e.g. , members of a fraternity/sorority

Secondary reference groups tend to have somewhat less influence-e.g. , members of a boating club that one encounters only during week-ends are likely to have their influence limited to consumption during that time period

Another typology divides reference groups into the informational kind (influence is based almost entirely on members’ knowledge), normative (members influence what is perceived to be "right," "proper," "responsible," or "cool"), or identification

The difference between the latter two categories involves the individual’s motivation for compliance

In case of the normative reference group, the individual tends to comply largely for utilitarian reasons-dressing according to company standards is likely to help your career, but there is no real motivation to dress that way outside the job

In contrast, people comply with identification groups’ standards for the sake of belonging-for example, a member of a religious group may wear a symbol even outside the house of worship because the religion is a part of the person’s identity.
Perception Background

Our perception is an approximation of reality

Our brain attempts to make sense out of the stimuli to which we are exposed

This works well, for example, when we “see” a friend three hundred feet away at his or her correct height however, our perception is sometimes “off”-for example, certain shapes of ice cream containers look like they contain more than rectangular ones with the same volume.Factors in percpetion

Several sequential factors influence our perception

Exposure involves the extent to which we encounter a stimulus

For example, we are exposed to numerous commercial messages while driving on the freeway: bill boards, radio advertisements, bumper-stickers on cars, and signs and banners placed at shopping malls that we pass

Most of this exposure is random-we don’t plan to seek it out

However, if we are shopping for a car, we may deliberately seek out advertisements and “tune in” when dealer advertisements come on the radio.Exposure is not enough to significantly impact the individual-at least not based on a single trial (certain advertisements, or commercial exposures such as the “Swoosh” logo, are based on extensive repetition rather than much conscious attention)

In order for stimuli to be consciously processed, attention is needed

Attention is actually a matter of degree-our attention may be quite high when we read directions for getting an income tax refund, but low when commercials come on during a television program

Note, however, that even when attention is low, it may be instantly escalated-for example, if an advertisement for a product in which we are interested comes on.Interpretation involves making sense out of the stimulus

For example, when we see a red can, we may categorize it as a CokeÒ

Weber’s Law suggests that consumers’ ability to detect changes in stimulus intensity appear to be strongly related to the intensity of that stimulus to begin with

That is, if you hold an object weighing one pound in your hand, you are likely to notice it when that weight is doubled to two pounds

However, if you are holding twenty pounds, you are unlikely to detect the addition of one pound-a change that you easily detected when the initial weight was one pound

You may be able to eliminate one ounce from a ten ounce container, but you cannot as easily get away with reducing a three ounce container to two (instead, you must accomplish that gradually-e.g. , 3.0 --> 2.7 --> 2.5 --> 2.3 --> 2.15 -> 2.00)

Several factors influence the extent to which stimuli will be noticed

One obvious issue is relevance

Consumers, when they have a choice, are also more likely to attend to pleasant stimuli (but when the consumer can’t escape, very unpleasant stimuli are also likely to get attention-thus, many very irritating advertisements are remarkably effective)

One of the most important factors, however, is repetition

Consumers often do not give much attention to a stimuli-particularly a low priority one such as an advertisement-at any one time, but if it is seen over and over again, the cumulative impact will be greater.Surprising stimuli are likely to get more attention-survival instinct requires us to give more attention to something unknown that may require action

A greater contrast (difference between the stimulus and its surroundings) as well as greater prominence (e.g. , greater size, center placement) also tend to increase likelihood of processing

Subliminal stimuli

Back in the 1960s, it was reported that on selected evenings, movie goers in a theater had been exposed to isolated frames with the words “Drink Coca Cola” and “Eat Popcorn” imbedded into the movie

These frames went by so fast that people did not consciously notice them, but it was reported that on nights with frames present, Coke and popcorn sales were significantly higher than on days they were left off

This led Congress to ban the use of subliminal advertising

First of all, there is a question as to whether this experiment ever took place or whether this information was simply made up

Secondly, no one has been able to replicate these findings

There is research to show that people will start to giggle with embarrassment when they are briefly exposed to “dirty” words in an experimental machine

Here, again, the exposure is so brief that the subjects are not aware of the actual words they saw, but it is evident that something has been recognized by the embarrassment displayed.

Learning and Memory Background

Learning involves "a change in the content or organization of long term memory and/or behavior." The first part of the definition focuses on what we know (and can thus put to use) while the second focuses on concrete behavior

For example, many people will avoid foods that they consumed shortly before becoming ill

Learning is not all knowledge based

For example, we may experience the sales people in one store being nicer to us than those in the other

We thus may develop a preference for the one store over the other however, if pressed, we may not be able to give a conscious explanation as to the reason for our preference.Much early work on learning was actually done on rats and other animals (and much of this research was unjustifiably cruel, but that is another matter).Classical conditioning

Pavlov’s early work on dogs was known as classical conditioning

Pavlov discovered that when dogs were fed meat powder they salivated

Pavlov then discovered that if a bell were rung before the dogs were fed, the dogs would begin salivating in anticipation of being fed (this was efficient, since they could then begin digesting the meat powder immediately)

Pavlov then found that after the meat had been "paired" with the meat powder enough times, Pavlov could ring the bell without feeding the dogs and they would still salivate.In the jargon of classical conditioning, the meat powder was an unconditioned stimulus (US) and the salivation was, when preceded by the meat powder, an unconditioned response (UR)

That is, it is a biologically "hard-wired" response to salivate when you are fed

By pairing the bell with the unconditioned stimulus, the bell became a conditioned stimulus (CS) and salivation in response to the bell (with no meat powder) became a conditioned response (CR).Many modern day advertisers use classical conditioning in some way

Consider this sequence:Classical ConditioningOperant conditioning

Instrumental, or operant, conditioning, involves a different series of events, and this what we usually think of as learning

The general pattern is:
Operant Conditioning There are three major forms of operant learning

In positive reinforcement, an individual does something and is rewarded

He or she is then more likely to repeat the behavior

For example, you eat a candy bar (behavior), it tastes good (consequence), and you are thus more likely to eat a similar candy bar in the future (behavioral change).Operant ConditioningPunishment is the opposite

You eat what looks like a piece of candy (behavior), only to discover that it is a piece of soap with a foul taste (consequences), and subsequently you are less likely to eat anything that looks remotely like that thing ever again (changed behavior)

It should be noted that negative reinforcement is very different from punishment

An example of negative reinforcement is an obnoxious sales person who calls you up on the phone, pressuring you into buying something you don’t want to do (aversive stimulus)

You eventually agree to buy it (changed behavior), and the sales person leaves you alone (the aversive stimulus is terminated as a result of consequences of your behavior).In general, marketers usually have relatively little power to use punishment or negative reinforcement

However, parking meters are often used to discourage consumers from taking up valuable parking space, and manufacturers may void warranties if the consumers take their product to non-authorized repair facilities.Several factors influence the effectiveness of operant learning

In general, the closer in time the consequences are to the behavior, the more effective the learning

That is, electric utilities would be more likely to influence consumers to use less electricity at peak hours if the consumers actually had to pay when they used electricity (e.g. , through a coin-slot) rather than at the end of the month

Learning is also more likely to occur when the individual can understand a relationship between behavior and consequences (but learning may occur even if this relationship is not understood consciously)

Another issue is schedules of reinforcement and extinction

Extinction occurs when behavior stops having consequences and the behavior then eventually stops occurring

For example, if a passenger learns that yelling at check-in personnel no longer gets her upgraded to first class, she will probably stop that behavior

Sometimes, an individual is rewarded every time a behavior is performed (e.g. , a consumer gets a soft drink every time coins are put into a vending machine)

However, it is not necessary to reward a behavior every time for learning to occur

Even if a behavior is only rewarded some of the time, the behavior may be learned

Several different schedules of reinforcement are possible: * Fixed interval: The consumer is given a free dessert on every Tuesday when he or she eats in a particular restaurant

• Fixed ratio: Behavior is rewarded (or punished) on every nth occasion that it is performed

(E.g. , every tenth time a frequent shopper card is presented, a free product is provided)

• Variable ratio: Every time an action is performed, there is a certain percentage chance that a reward will be given

For example, every time the consumer enters the store, he or she is given a lottery ticket

With each ticket, there is a 20% chance of getting a free hamburger

The consumer may get a free hamburger twice in a row, or he or she may go ten times without getting a hamburger even once.
Variable ratio reinforcement is least vulnerable to extinction.
Sometimes, shaping may be necessary to teach the consumer the desired behavior

That is, it may be impossible to teach the consumer to directly perform the desired behavior

For example, a consumer may first get a good product for free (the product itself, if good, is a reward), then buy it with a large cents off coupon, and finally buy it at full price

Thus, we reinforce approximations of the desired behavior

Rather than introducing Coca Cola directly in Indonesia, fruit flavored soft drinks were first introduced, since these were more similar to beverages already consumed

Vicarious learning

The consumer does not always need to go through the learning process himself or herself-sometimes it is possible to learn from observing the consequences of others

For example, stores may make a big deal out of prosecuting shop lifters not so much because they want to stop that behavior in the those caught, but rather to deter the behavior in others

Similarly, viewers may empathize with characters in advertisements who experience (usually positive) results from using a product

The Head ‘n’ Shoulders advertisement, where a poor man is rejected by women until he treats his dandruff with an effective cure, is a good example of vicarious learning.Memory ranges in duration on a continuum from extremely short to very long term

Sensory memory includes storage of stimuli that one might not actually notice (e.g. , the color of an advertisement some distance away)

For slightly longer duration, when you see an ad on TV for a mail order product you might like to buy, you only keep the phone number in memory until you have dialed it

This is known as short term memory

In order for something to enter into long term memory, which is more permanent, you must usually “rehearse” it several times

For example, when you move and get a new phone number, you will probably repeat it to yourself many times

Alternatively, you get to learn your driver’s license or social security numbers with time, not because you deliberately memorize them, but instead because you encounter them numerous times as you look them up

Several techniques can be used to enhance the memorability of information

“Chunking” involves rearranging information so that fewer parts need to be remembered

For example, consider the phone number (800) 444-1000

The eight digits can be more economically remembered as an 800 number (1 piece), four repeated 3 times (2 pieces), and 1000 (1-2 pieces)

“Rehearsal” involves the consumer repeating the information over and over so that it can be remembered this is often done so that a phone number can be remembered while the “memoree” moves to the phone to dial it

“Recirculation” involves repeated exposure to the same information the information is not learned deliberately, but is gradually absorbed through repetition

Thus, it is to the advantage to a marketer to have an advertisement repeated extensively-especially the brand name

“Elaboration” involves the consumer thinking about the object-e.g. , the product in an advertisement-and thinking about as many related issues as possible

For example, when seeing an ad for Dole bananas, the person may think of the color yellow, going to the zoo seeing a monkey eating a banana, and her grandmother’s banana-but bread

The Dole brand name may then be activated when any of those stimuli are encountered

Memories are not always easily retrievable

This could be because the information was given lower priority than something else-e.g. , we have done a lot of things since last buying a replacement furnace filter and cannot remember where this was bought last

Other times, the information can be retrieved but is not readily “available”-e.g. , we will be able to remember the location of a restaurant we tried last time we were in Paris, but it may take some thinking before the information emerges. “Spreading activation” involves the idea of one memory “triggering” another one

For example, one might think of Coke every time one remembers a favorite (and very wise) professor who frequently brought one to class

Coke might also be tied a particular supermarket that always stacked a lot of these beverages by the entrance, and to baseball where this beverage was consumed after the game

It is useful for firms to have their product be activated by as many other stimuli as possible

There are numerous reasons why retrieval can fail or, in less fancy terms, how we come to forget

One is decay

Here, information that is not accessed frequently essentially “rusts” away

For example, we may not remember the phone number of a friend to whom we have not spoken for several months and may forget what brand of bullets an aunt prefers if we have not gone ammunition shopping with her lately

Other times, the problem may rest in interference

Proactive interference involves something we have learned interfering with what we will late later

Thus, if we remember that everyone in our family always used Tide, we may have more difficulty later remembering what other brands are available

You may be unable to remember what a new, and less important, friend’s last name is if that person shares a first name with an old friend

For example, if your best friend for many years has been Jennifer Smith, you may have difficulty remembering that your new friend Jennifer’s last name is Silverman

In retroactive interference, the problem is the reverse-learning something new blocks out something old

For example, if you once used WordPerfect than then switched to Microsoft Word, you may have trouble remembering how to use WordPerfect at a friend’s house-more so than if you had merely not used any word processing program for some time

Memorability can be enhanced under certain conditions

One is more likely to remember favorable-or likable stimuli (all other things being equal)

Salience-or the extent to which something is highly emphasized or very clearly evident-facilitates memory

Thus, a product which is very visible in an ad, and handled and given attention by the actors, will more likely be remembered

Prototypicality involves the extent to which a stimulus is a “perfect” example of a category

Therefore, people will more likely remember Coke or Kleenex than competing brands

Congruence involves the “fit” with a situation

Since memory is often reconstructed based on what seems plausible, something featured in an appropriate setting-e.g. , charcoal on a porch next to a grill rather than in a garage or kitchen-is more likely to be remembered (unless the incongruence triggers an elaboration-life is complicated!) Redundancies involve showing the stimulus several times

Thus, if a given product is shown several places in a house-and if the brand name is repeated-it is more likely to be remembered.Priming involves tying a stimulus with something so that if “that something” is encountered, the stimulus is more likely to be retrieved

Thus, for example, when one thinks of anniversaries, the Hallmark brand name is more likely to be activated

(This is a special case of spreading activation discussed earlier).A special issue in memory are so called “scripts,” or procedures we remember for doing things

Scripts involve a series of steps for doing various things (e.g. , how to send a package)

In general, it is useful for firms to have their brand names incorporated into scripts (e.g. , to have the consumer reflexively ask the pharmacist for Bayer rather than an unspecified brand of aspirin)

Positioning involves implementing our targeting

For example, Apple Computer has chosen to position itself as a maker of user-friendly computers

Thus, Apple has done a lot through its advertising to promote itself, through its unintimidating icons, as a computer for “non-geeks. ” The Visual C software programming language, in contrast, is aimed a “techies. ”Repositioning involves an attempt to change consumer perceptions of a brand, usually because the existing position that the brand holds has become less attractive

Sears, for example, attempted to reposition itself from a place that offered great sales but unattractive prices the rest of the time to a store that consistently offered “everyday low prices. ” Repositioning in practice is very difficult to accomplish

A great deal of money is often needed for advertising and other promotional efforts, and in many cases, the repositioning fails.

Diffusion of Innovation Products tend to go through a life cycle

Initially, a product is introduced

Since the product is not well known and is usually expensive (e.g. , as microwave ovens were in the late 1970s), sales are usually limited

Eventually, however, many products reach a growth phase-sales increase dramatically

More firms enter with their models of the product

Frequently, unfortunately, the product will reach a maturity stage where little growth will be seen

For example, in the United States, almost every household has at least one color TV set

Some products may also reach a decline stage, usually because the product category is being replaced by something better

For example, typewriters experienced declining sales as more consumers switched to computers or other word processing equipment

The product life cycle is tied to the phenomenon of diffusion of innovation

When a new product comes out, it is likely to first be adopted by consumers who are more innovative than others-they are willing to pay a premium price for the new product and take a risk on unproven technology

It is important to be on the good side of innovators since many other later adopters will tend to rely for advice on the innovators who are thought to be more knowledgeable about new products for advice.Product Life CycleAt later phases of the PLC, the firm may need to modify its market strategy

For example, facing a saturated market for baking soda in its traditional use, Arm ü Hammer launched a major campaign to get consumers to use the product to deodorize refrigerators

Deodorizing powders to be used before vacuuming were also created.
It is sometimes useful to think of products as being either new or existing.
Many firms today rely increasingly on new products for a large part of their sales

New products can be new in several ways

They can be new to the market-noone else ever made a product like this before

For example, Chrysler invented the minivan

Products can also be new to the firm-another firm invented the product, but the firm is now making its own version

For example, IBM did not invent the personal computer, but entered after other firms showed the market to have a high potential

Products can be new to the segment-e.g. , cellular phones and pagers were first aimed at physicians and other price-insensitive segments

Later, firms decided to target the more price-sensitive mass market

A product can be new for legal purposes

Because consumers tend to be attracted to “new and improved” products, the Federal Trade Commission (FTC) only allows firms to put that label on reformulated products for six months after a significant change has been made.The diffusion of innovation refers to the tendency of new products, practices, or ideas to spread among people

Usually, when new products or ideas come about, they are only adopted by a small group of people initially later, many innovations spread to other people

AdoptersThe bell shaped curve frequently illustrates the rate of adoption of a new product

Cumulative adoptions are reflected by the S-shaped curve

The saturation point is the maximum proportion of consumers likely to adopt a product.

Saturation In the case of refrigerators in the U.S. , the saturation level is nearly one hundred percent of households it well below that for video games that, even when spread out to a large part of the population, will be of interest to far from everyone.Several specific product categories have case histories that illustrate important issues in adoption

Until some time in the 1800s, few physicians bothered to scrub prior to surgery, even though new scientific theories predicted that small microbes not visible to the naked eye could cause infection

Younger and more progressive physicians began scrubbing early on, but they lacked the stature to make their older colleagues follow.ATM cards spread relatively quickly

Since the cards were used in public, others who did not yet hold the cards could see how convenient they were

Although some people were concerned about security, the convenience factors seemed to be a decisive factor in the “tug-of-war” for and against adoption

The case of credit cards was a bit more complicated and involved a “chicken-and-egg” paradox

Accepting credit cards was not a particularly attractive option for retailers until they were carried by a large enough number of consumers

Consumers, in contrast, were not particularly interested in cards that were not accepted by a large number of retailers

Thus, it was necessary to “jump start” the process, signing up large corporate accounts, under favorable terms, early in the cycle, after which the cards became worthwhile for retailers to accept.Rap music initially spread quickly among urban youths in large part because of the low costs of recording

Later, rap music became popular among a very different segment, suburban youths, because of its apparently authentic depiction of an exotic urban lifestyle.Hybrid corn was adopted only slowly among many farmers

Although hybrid corn provided yields of about 20% more than traditional corn, many farmers had difficulty believing that this smaller seed could provide a superior harvest

They were usually reluctant to try it because a failed harvest could have serious economic consequences, including a possible loss of the farm

Agricultural extension agents then sought out the most progressive farmers to try hybrid corn, also aiming for farmers who were most respected and most likely to be imitated by others

Few farmers switched to hybrid corn outright from year to year

Instead, many started out with a fraction of their land, and gradually switched to 100% hybrid corn when this innovation had proven itself useful

Several forces often work against innovation

One is risk, which can be either social or financial

For example, early buyers of the CD player risked that few CDs would be recorded before the CD player went the way of the 8 track player

Another risk is being perceived by others as being weird for trying a “fringe” product or idea

For example, Barbara Mandrell sings the song “I Was Country When Country Wasn’t Cool. ” Other sources of resistance include the initial effort needed to learn to use new products (e.g. , it takes time to learn to meditate or to learn how to use a computer) and concerns about compatibility with the existing culture or technology

For example, birth control is incompatible with strong religious influences in countries heavily influenced by Islam or Catholicism, and a computer database is incompatible with a large, established card file.Innovations come in different degrees

A continuous innovation includes slight improvements over time

Very little usually changes from year to year in automobiles, and even automobiles of the 1990s are driven much the same way that automobiles of the 1950 were driven

A dynamically continuous innovation involves some change in technology, although the product is used much the same way that its predecessors were used-e.g. , jet vs

propeller aircraft

A discontinous innovation involves a product that fundamentally changes the way that things are done-e.g. , the fax and photocopiers

In general, discontinuous innovations are more difficult to market since greater changes are required in the way things are done, but the rewards are also often significant

Several factors influence the speed with which an innovation spreads

One issue is relative advantage (i.e. , the ratio of risk or cost to benefits)

Some products, such as cellular phones, fax machines, and ATM cards, have a strong relative advantage

Other products, such as automobile satellite navigation systems, entail some advantages, but the cost ratio is high

Lower priced products often spread more quickly, and the extent to which the product is trialable (farmers did not have to plant all their land with hybrid corn at once, while one usually has to buy a cellular phone to try it out) influence the speed of diffusion

Finally, the extent of switching difficulties influences speed-many offices were slow to adopt computers because users had to learn how to use them.Some cultures tend to adopt new products more quickly than others, based on several factors: * Modernity: The extent to which the culture is receptive to new things

In some countries, such as Britain and Saudi Arabia, tradition is greatly valued-thus, new products often don’t fare too well

The United States, in contrast, tends to value progress.

• Homophily: The more similar to each other that members of a culture are, the more likely an innovation is to spread-people are more likely to imitate similar than different models

The two most rapidly adopting countries in the World are the U.S

and Japan

While the U.S

interestingly scores very low, Japan scores high

• Physical distance: The greater the distance between people, the less likely innovation is to spread
• Opinion leadership: The more opinion leaders are valued and respected, the more likely an innovation is to spread

The style of opinion leaders moderates this influence, however

In less innovative countries, opinion leaders tend to be more conservative, i.e. , to reflect the local norms of resistance.It should be noted that innovation is not always an unqualifiedly good thing

Some innovations, such as infant formula adopted in developing countries, may do more harm than good

Individuals may also become dependent on the innovations

For example, travel agents who get used to booking online may be unable to process manual reservations

Sometimes innovations are disadopted

For example, many individuals disadopt cellular phones if they find out that they don’t end up using them much.AttitudesIntroduction

Consumer attitudes are a composite of a consumer’s (1) beliefs about, (2) feelings about, (3) and behavioral intentions toward some object--within the context of marketing, usually a brand or retail store

These components are viewed together since they are highly interdependent and together represent forces that influence how the consumer will react to the object.

Attitudes Beliefs

The first component is beliefs

A consumer may hold both positive beliefs toward an object (e.g. , coffee tastes good) as well as negative beliefs (e.g. , coffee is easily spilled and stains papers)

In addition, some beliefs may be neutral (coffee is black), and some may be differ in valance depending on the person or the situation (e.g. , coffee is hot and stimulates--good on a cold morning, but not good on a hot summer evening when one wants to sleep)

Note also that the beliefs that consumers hold need not be accurate (e.g. , that pork contains little fat), and some beliefs may, upon closer examination, be contradictory (e.g. , that a historical figure was a good person but also owned slaves).Since a consumer holds many beliefs, it may often be difficult to get down to a “bottom line” overall belief about whether an object such as McDonald’s is overall good or bad

The Multiattribute (also sometimes known as the Fishbein) Model attempts to summarize overall attitudes into one score using the equation:

Fishbein Model That is, for each belief, we take the weight or importance (Wi) of that belief and multiply it with its evaluation (Xib)

For example, a consumer believes that the taste of a beverage is moderately important, or a 4 on a scale from 1 to 7

He or she believes that coffee tastes very good, or a 6 on a scale from 1 to 7

Thus, the product here is 4(6)=۲۴

On the other hand, he or she believes that the potential of a drink to stain is extremely important (7), and coffee fares moderately badly, at a score -4, on this attribute (since this is a negative belief, we now take negative numbers from -1 to -7, with -7 being worst)

Thus, we now have 7(-4)=-۲۸

Had these two beliefs been the only beliefs the consumer held, his or her total, or aggregated, attitude would have been ۲۴+(-۲۸)=-۴

In practice, of course, consumers tend to have many more beliefs that must each be added to obtain an accurate measurement

Affect

Consumers also hold certain feelings toward brands or other objects

Sometimes these feelings are based on the beliefs (e.g. , a person feels nauseated when thinking about a hamburger because of the tremendous amount of fat it contains), but there may also be feelings which are relatively independent of beliefs

For example, an extreme environmentalist may believe that cutting down trees is morally wrong, but may have positive affect toward Christmas trees because he or she unconsciously associates these trees with the experience that he or she had at Christmas as a child

Behavioral Intention

The behavioral intention is what the consumer plans to do with respect to the object (e.g. , buy or not buy the brand)

As with affect, this is sometimes a logical consequence of beliefs (or affect), but may sometimes reflect other circumstances--e.g. , although a consumer does not really like a restaurant, he or she will go there because it is a hangout for his or her friends

Attitude-Behavior Consistency

Consumers often do not behave consistently with their attitudes for several reasons: * Ability

He or she may be unable to do so

Although junior high school student likes pick-up trucks and would like to buy one, she may lack a driver’s license

• Competing demands for resources

Although the above student would like to buy a pickup truck on her sixteenth birthday, she would rather have a computer, and has money for only one of the two.

• Social influence

A student thinks that smoking is really cool, but since his friends think it’s disgusting, he does not smoke.

• Measurement problems

Measuring attitudes is difficult

In many situations, consumers do not consciously set out to enumerate how positively or negatively they feel about mopeds, and when a market researcher asks them about their beliefs about mopeds, how important these beliefs are, and their evaluation of the performance of mopeds with respect to these beliefs, consumers often do not give very reliable answers

Thus, the consumers may act consistently with their true attitudes, which were never uncovered because an erroneous measurement was made.Attitude Change Strategies

Changing attitudes is generally very difficult, particularly when consumers suspect that the marketer has a self-serving agenda in bringing about this change (e.g. , to get the consumer to buy more or to switch brands)

Changing affect

One approach is to try to change affect, which may or may not involve getting consumers to change their beliefs

One strategy uses the approach of classical conditioning try to “pair” the product with a liked stimulus

For example, we “pair” a car with a beautiful woman

Alternatively, we can try to get people to like the advertisement and hope that this liking will “spill over” into the purchase of a product

For example, the Pillsbury Doughboy does not really emphasize the conveyance of much information to the consumer instead, it attempts to create a warm, fuzzy image

Although Energizer Bunny ads try to get people to believe that their batteries last longer, the main emphasis is on the likeable bunny

Finally, products which are better known, through the mere exposure effect, tend to be better liked--that is, the more a product is advertised and seen in stores, the more it will generally be liked, even if consumers to do not develop any specific beliefs about the product

Changing behavior

People like to believe that their behavior is rational thus, once they use our products, chances are that they will continue unless someone is able to get them to switch

One way to get people to switch to our brand is to use temporary price discounts and coupons however, when consumers buy a product on deal, they may justify the purchase based on that deal (i.e. , the low price) and may then switch to other brands on deal later

A better way to get people to switch to our brand is to at least temporarily obtain better shelf space so that the product is more convenient

Consumers are less likely to use this availability as a rationale for their purchase and may continue to buy the product even when the product is less conveniently located

(Notice, by the way, that this represents a case of shaping)

Changing beliefs

Although attempting to change beliefs is the obvious way to attempt attitude change, particularly when consumers hold unfavorable or inaccurate ones, this is often difficult to achieve because consumers tend to resist

Several approaches to belief change exist: 1

Change currently held beliefs

It is generally very difficult to attempt to change beliefs that people hold, particularly those that are strongly held, even if they are inaccurate

For example, the petroleum industry advertised for a long time that its profits were lower than were commonly believed, and provided extensive factual evidence in its advertising to support this reality

Consumers were suspicious and rejected this information, however.

۲

Change the importance of beliefs

Although the sugar manufacturers would undoubtedly like to decrease the importance of healthy teeth, it is usually not feasible to make beliefs less important--consumers are likely to reason, why, then, would you bother bringing them up in the first place? However, it may be possible to strengthen beliefs that favor us--e.g. , a vitamin supplement manufacturer may advertise that it is extremely important for women to replace iron lost through menstruation

Most consumers already agree with this, but the belief can be made stronger.

۳

Add beliefs

Consumers are less likely to resist the addition of beliefs so long as they do not conflict with existing beliefs

Thus, the beef industry has added beliefs that beef (1) is convenient and (2) can be used to make a number of creative dishes

Vitamin manufacturers attempt to add the belief that stress causes vitamin depletion, which sounds quite plausible to most people.

۴

Change ideal

It usually difficult, and very risky, to attempt to change ideals, and only few firms succeed

For example, Hard Candy may have attempted to change the ideal away from traditional beauty toward more unique self expression

One-sided vs

two-sided appeals

Attitude research has shown that consumers often tend to react more favorably to advertisements which either (1) admit something negative about the sponsoring brand (e.g. , the Volvo is a clumsy car, but very safe) or (2) admits something positive about a competing brand (e.g. , a competing supermarket has slightly lower prices, but offers less service and selection)

Two-sided appeals must, contain overriding arguments why the sponsoring brand is ultimately superior--that is, in the above examples, the “but” part must be emphasized

The Elaboration Likelihood Model (ELM) and Celebrity Endorsements

The ELM suggests that consumers will scrutinize claims more in important situations than in unimportant ones

For example, we found that in the study of people trying to get ahead of others in a line to use photo copiers, the compliance rate was about fifty percent when people just asked to get ahead

However, when the justification “..

because I have to make copies” was added, compliance increased to 80%

Since the reason offered really did not add substantive information, we conclude that it was not extensively analyzed--in the jargon of the theory, “elaboration” was low.

Elaboration Likelihood Model The ELM suggests that for “unimportant” products, elaboration will be low, and thus Bill Cosby is able to endorse Coke and Jell-O without having any special credentials to do so

However, for products which are either expensive or important for some other reason (e.g. , a pain reliever given to a child that could be harmed by using dangerous substances), elaboration is likely to be more extensive, and the endorser is expected to be “congruent,” or compatible, with the product

For example, a basket ball player is likely to be effective in endorsing athletic shoes, but not in endorsing automobiles

On the other hand, a nationally syndicated auto columnist would be successful in endorsing cars, but not athletic shoes

All of them, however, could endorse fast food restaurants effectively

Appeal Approaches

Several approaches to appeal may be used

The use of affect to induce empathy with advertising characters may increase attraction to a product, but may backfire if consumers believe that people’s feelings are being exploited

Fear appeals appear to work only if (1) an optimal level of fear is evoked--not so much that people tune it out, but enough to scare people into action and (2) a way to avoid the feared stimulus is explicitly indicated--e.g. , gingivitis and tooth loss can be avoided by using this mouth wash

Humor appears to be effective in gaining attention, but does not appear to increase persuasion in practice

In addition, a more favorable attitude toward the advertisement may be created by humorous advertising, which may in turn result in increased sales

Comparative advertising, which is illegal in many countries, often increases sales for the sponsoring brand, but may backfire in certain cultures.Electronic CommerceOnline marketing can serve several purposes: * Actual sales of products-e.g. , Amazon.com.

• Promotion/advertising: Customers can be quite effectively targeted in many situations because of the context that they, themselves, have sought out

For example, when a consumer searches for a specific term in a search engine, a “banner” or link to a firm selling products in that area can be displayed

Print and television advertisements can also feature the firm’s web address, thus inexpensively drawing in those who would like additional information.

• Customer service: The site may contain information for those who no longer have their manuals handy and, for electronic products, provide updated drivers and software patches
• Market research: Data can be collected relatively inexpensively on the Net

However, the response rates are likely to be very unrepresentative and recent research shows that it is very difficult to get consumers to read instructions

This is one of the reasons why the quality of data collected online is often suspect

"

بازنگری در الگوی مصرف

• احمد یاراحمدی خراسانی*
  

امروز کشور ما با واقعیتی تلخ مواجه و دست به گریبان است که همهٔ ما به گونه‌ای در بروز و ایجاد آن مقصر و سهیم هستیم

قرار گرفتن در جمع صدرنشینان لیست و یا داشتن رکورد بالاترین سطح مصرف - به نسبت جمعیت - در زمینه‌های مختلف انرژی، نان، پوشاک و ..

واقعیت تلخ و آزاردهنده‌ای است که متأسفانه سال‌ها بعنوان یکی از موانع بزرگ کشور در مسیر رشد و توسعه و تولید مطرح می‌گردد ولی کمتر راهکار عملی برای مقابله با آن ارائه گردیده است

تحمل این واقعیت وقتی برای ما سخت‌تر می‌شود که توجه خود را به عنوان یک مسلمان به دستورات مؤکد اسلام عزیز در ارتباط با مصرف صحیح و قبیح و حرام دانستن اسراف معطوف نمائیم

از این رو رهبری معظم انقلاب اسلامی عنوانی را برای سال جاری مطرح فرمودند که برای نهادینه شدن مفاهیم آن نیازمند تعریف «بایدها و نبایدها» ی جدیدی در الگوی مصرف هستیم

اکنون که عنوان «اصلاح الگوی مصرف» برای امسال در کشور مطرح گردیده است این معنا را باید در اذهان آحاد جامعه ایجاد نمود که چگونگی مصرف و بهره‌مندی از نعمات خداوندی نیازمند بازنگری جدی و اصلاح می‌باشد

که در این راستا نهادهای دولتی، اجتماعی، مدیریتی و سیاسی کشور می‌بایست ایفا کنندهٔ نقشی مهم و اساسی باشند

زیرا متأسفانه این واقعیت وجود دارد که ارگان‌های دولتی و اداری کشور خود بعنوان یکی از بزرگترین مصرف‌کنندگان می‌باشند که با درایت صحیح می‌توان بخش عمده‌ای از اتلاف انرژی را از این طریق پیشگیری نمود

این جمله بدان معناست که صرفه جویی علاوه بر اینکه در حوزه اقتصاد شخصی معنا و مفهوم می‌یابد در حوزه اقتصاد عمومی نیز اهمیت دارد

بر این اساس است که حضرت امام (ره) مصرف زیاد و بیش از نیاز در آب و برق را نه تنها نادرست و حرام می‌داند بلکه آن را ضمان آور دانسته و شخص را نسبت به جامعه مدیون می‌شمارد. یکی از الگوهای نادرست مصرف که در قرآن کریم نیز بدان پرداخته شده، روش تبذیر است

تبذیر از ریشه بذر گرفته شده و به معنای ریخت و پاش است به این معنا که اموال به شکل درست و مناسبی مصرف نگردد

خداوند متعال در سوره اسراء به صراحت این شیوه مصرف کردن را نقد فرموده و آن را ضد اخلاقی می‌شمارد و مردمان را از آن رفتار نابهنجار پرهیز می‌دهد:
(وَآتِ ذَا الْقُرْبَی حَقَّهُ وَالْمِسْکِینَ وَابْنَ السَّبِیلِ وَلاَ تُبَذِّرْ تَبْذِیرًا إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کَانُواْ إِخْوَانَ الشَّیَاطِینِ وَکَانَ الشَّیْطَانُ لِرَبِّهِ کَفُورًا؛ و حق خویشاوند و درویش بینوا و در راه‌مانده را بده و مال خود را بیهوده و به گزاف مریز و مپاش- تباه مکن- همانا ریخت و پاش کنندگان- کسانی که مال را به گزاف تباه می‌کنند- برادران شیطان هایند و شیطان خداوند خویش را ناسپاس است)
بنابراین هر گونه ریخت و پاشی به معنای کفران نعمت و ناسپاسی و مصداقی از مصرف بی‌رویه و ناهنجاری است که معیشت فردی و جمعی بشر را مختل می‌سازد. در نهایت باید به این نکته اشاره کرد که هر چند الگوی مصرف در کشور نیازمند اصلاح و ساماندهی در تئوری‌های دانشگاهی و اقتصادی است، ولی پرهیز از مصرف نابجا و بی‌رویه و همچینن جلوگیری از اسراف و ریخت و پاش (تبذیر) را نباید در دیگران جستجو کرد بلکه هر فردی از لحاظ شرعی و اخلاقی موظف است که در شیوهٔ مصرف خود تجدید نظر کند تا این غلط مصطلح اجتماعی در کشور اصلاح گردد.

دیدگاه قرآن دربارهٔ صرفه جویی و مصرف

صرفه جویی به مفهوم مصرف چیزی به شکل درست و مناسب آن است

این مسئله برای ایجاد تعادل میان درآمد و هزینه بسیار مهم و اساسی است و در حوزه اقتصاد خانواده نیز می‌تواند تأثیرگذار و سرنوشت ساز باشد

با این همه صرفه جویی علاوه بر اینکه در حوزه اقتصاد شخصی معنا و مفهوم می‌یابد در حوزه اقتصاد عمومی نیز معنا دارد

امام خمینی (ره) بر این اساس است که مصرف زیاد و بیش از نیاز در آب و برق را نه تنها نادرست و حرام می‌داند بلکه آن را ضمان آور دانسته و شخص را نسبت به جامعه مدیون می‌شمارد. قرآن نیز به این مسئله از ابعاد مختلف پرداخته است؛ زیرا قرآن کتاب هدایت و راهنمایی آدمی به سوی کمال است و به مسئله اقتصادی که ارتباط تنگاتنگی با مسئله آسایش و آرامش دارد، توجه داشته و برای این که انسان در مسیر کمالی حرکت کند به مسئله اقتصاد و روش‌های مناسب و درست کسب درآمد و هزینه‌های آن نیز پرداخته است

بازخوانی نگرش و تحلیل قرآن می‌تواند در این زمینه برای دست یابی به شیوه‌های درست کمک کند

نوشتار حاضر تلاشی است تا این مسئله را از دیدگاه قرآن واکاوی نماید. مفهوم صرفه جوییواژه عربی صرف که به معنای تغییر و تحویل آمده است در علوم مختلف معانی و مفاهیم گوناگونی را بیان می‌کند

به عنوان نمونه در علم صرف و نحو به معنای ساختن صیغه‌های مختلف از یک اصل می‌باشد که در ادبیات عربی معروف و مشهور است. در علوم قرآنی صرفه به معنای بازداشتن شخص از آوردن آیه و یا سوره‌ای است که در مقام تحدی انجام می‌گیرد

در این که این نظریه درست و یا نادرست است سخنی نیست بلکه تنها بیان این که صرفه به معنای بازداشتن شخص به شکل تکوینی از آوردن سوره و یا آیه نیز به کار رفته است. در علم اقتصاد چون سخن از تولید و توزیع و مصرف است واژه صرفه جویی به معنای مصرف درست و مناسب چیزی است که در اختیار شخص قرار دارد و در ازای آن کار و یا هزینه‌ای پرداخت شده است

بنابراین صرفه جویی در ارتباط با مصرف چیزی است که دارای مالیت می‌باشد و انسان در قبال آن کار و یا هزینه‌ای پرداخته و یا می‌پردازد. صرفه جویی، کم مصرف کردن نیستعده‌ای صرفه جویی را به معنای کم مصرف کردن معنا کرده‌اند ولی به نظر می‌رسد این معنا نمی‌تواند اقتصادی باشد؛ زیرا هدف از تولید یک شی اقتصادی، مصرف آن است و مصرف چیزی زمانی به وقوع می‌پیوندد که آدمی به آن نیاز داشته باشد و با مصرف آن چیز نیازی از نیازهای وی برآورده می‌شود

بنابراین شخص لازم است تا در حد نیاز و برآورد آن، چیزی را مصرف نماید و کم مصرف کردن نمی‌تواند نیاز وی را برآورده سازد، مگر آن که در مسئله نیاز به نیازهای اساسی و نیازهای غیر اساسی و یا نیازهای لازم و غیرلازم توجه داده شود

در این صورت می‌توان گفت که مصرف چیزی می‌بایست در حد برآورد نیازهای اساسی و لازم باشد؛ ولی مشکلی که در این جا خود را نشان می‌دهد آن است که همان گونه که نیازهای آدمی به دو دسته نیازهای اساسی و لازم و غیر اساسی و غیرلازم دسته‌بندی می‌شود و به شکلی اولویت خود را تحمیل می‌کند، در حوزه چیزهایی که به عنوان مواد مصرفی مورد توجه قرار می‌گیرد نیز اولویت بندی صادق است

به این معنا که هرچه نیاز شخص و یا جامعه به چیزی اساسی و ضروری و لازم باشد آن چیز به شکل امری با مالیت بیش تر و اساسی تر مطرح می‌شود

از این رو ارزش نیازی انسان به چیز اقتصادی، آن چیز را ارزشمندتر می‌سازد چنان‌که کم اهمیتی آن نیز آن را در درجه دوم اهمیت قرار می‌دهد. البته این امر به چیزهایی برمی گردد که ارزش مالی داشته و برای تولید و تهیه آن نیازمند کار و پرداخت هزینه هستیم

بنابراین با آن که هوا و اکسیژن برای آدمی دارای ارزش و اهمیت بسیار و حیاتی است ولی از آن جایی که درحال حاضر برای آن هزینه‌ای پرداخته نمی‌شود و نیاز به تولید آن نداریم و کاری برای آن انجام نمی‌دهیم چیزی بی‌ارزش بوده و از مالیت خارج می‌شود و سخن از صرفه جویی در آن معنا و مفهومی ندارد؛ ولی اگر فرض کنیم که در آینده برای تولید اکسیژن مصرفی انسان نیازمند تولید و یا کار برای آن باشیم می‌بایست برای آن مالیت قرار داده و دربارهٔ شیوه‌های مصرف و استفاده آن سخن بگوییم. دیدگاه اقتصاددانان دربارهٔ صرفه جوییبه هرحال صرفه جویی ارتباط تنگاتنگی با مسئله مالیت و مقدار تولید و توزیع دارد

هر چیزی که ازنظر مالی ارزشمند و از نیاز بشر به آن بیش تر باشد دربارهٔ نحوه و چگونگی مصرف آن نیز مسایل و مطالب بیش تری مطرح می‌شود. اقتصاددانان دربارهٔ نحوه مصرف به این نکته توجه می‌دهند که مراد از صرفه جویی، کم مصرف کردن نیست؛ زیرا می‌بایست در هر چیزی که بخشی از نیاز آدمی را برطرف می‌سازد به مقدار موردنیاز از آن استفاده کرد

بنابراین شخص می‌بایست در حد نیاز طبیعی خود از هر چیز اقتصادی استفاده کند

تنها مسئله‌ای که اقتصاددانان آن را مطرح می‌سازند این است که در زمان بحران‌های اقتصادی و کاهش توزیع و یا تولید چیزی، می‌بایست به حد اقل بسنده کرد و درحد رفع حاجت و نیاز ضروری از آن استفاده نمود تا فرصت بیش تری به دیگران داده شود. در حقیقت در زمان بحران سخن از مصرف درحد ضرورت و رفع نیاز است ولی این بدان معنا نیست که شخص آن چیز را کم مصرف کند

صرفه جویی در این زمان به شکل ضرورت خود را تحمیل می‌کند و اگر در زمان‌های دیگر صرفه جویی به معنای مصرف درست و متناسب از کالای اقتصادی است در زمان بحران این نکته از جهات دیگر مورد تأکید قرار می‌گیرد تا شخص به حد ضرورت بسنده کرده و به قول معروف به مستحبات نپردازد. به سخن دیگر صرفه جویی در همه حال و هر زمانی چه بحران و چه غیربحران به معنای مصرف درست کالای اقتصادی همانند آب و برق است ولی در زمان بحران تنها برآورد نیازها درحد ضرورت به معنای صرفه جویی است که نوعی محدودیت را نیز سبب می‌شود که تحمیلی از سوی بحران است؛ بنابراین صرفه جویی ازنظر اقتصاددانان به معنای استفاده درست و مناسب از کالای اقتصادی و بهره‌وری و آگاهی نسبت به نیازهای واقعی است. در این جاست که مسئله آگاهی و شناخت، خود را بر اقتصاد مصرف تحمیل می‌کند

در حوزه اقتصاد تولید مسئله این است که چگونه و چه چیزی را در چه مقدار و حجم تولید کنیم اصلی است که هر تولیدکننده اقتصادی بدان توجه دارد

در اقتصاد مصرف نیز شخص می‌بایست به این نکته توجه کند که چه چیزی نیاز واقعی است و تا چه مقدار می‌تواند نیاز واقعی او را برآورده کند و افزون بر آن امری بیرون از نیاز واقعی او می‌باشد؟ به عنوان نمونه مصرف ۷ تا ۱۵ لیوان آب برای سلامت مفید و سازنده است

بنابراین ۷ لیوان آب نیاز واقعی او را تشکیل می‌دهد که شخص می‌بایست آن را مصرف کند و کم‌تر از آن می‌تواند به او زیان برساند

بر این اساس می‌توان برنامه‌ریزی در اقتصاد مصرف را این گونه داشت که در زمان بحران شخص به جای بیش از ۷ لیوان می‌بایست در همان اندازه مصرف کرده و صرفه جویی نماید

در این صورت نوعی کم مصرفی را می‌توان در مفهوم صرفه جویی در زمان بحران استنباط کرد ولی این کم مصرفی زیانبار نیست بلکه کم مصرفی در راستای بهینه‌سازی مصرف در زمان بحران است. از این رو آگاهی بخشی نسبت به کالاهای مصرفی در حوزه اقتصاد مصرف ضروری و مناسب است

دربارهٔ مصرف کالاهایی همچون برق و ایجاد محیط مناسب از نظر روشنایی و یا گرمایی و یا سرمایی می‌بایست آگاهی درستی به افراد داده شود تا در حوزه اقتصاد مصرف نیز همانند اقتصاد تولید بهینه‌سازی و بهره‌وری در دستور کار قرار گیرد. قرآن و صرفه جوییاصولا نگاه قرآن به مسئله اقتصادی نگاهی در راستای بهره‌وری مناسب و درست از امکانات و وسایلی است که خداوند در اختیار بشر به طور مستقیم و یا با تولید و کار قرار داده است

از این رو از مردم می‌خواهد که هر چیزی را درست و به شکل مناسب آن مورد استفاده قرار داده و از اتراف و تبذیر و عدم بهره‌مندی از آن خودداری ورزند. به سخن دیگر در اسلام همواره سخن از اقتصاد است

اقتصاد که از واژه قصد گرفته شده به معنای میانه روی و اعتدال است

(مفردات راغب اصفهانی ذیل واژه قصد) از این رو بنیاد امور در حوزه تولید و توزیع و مصرف کالا در بینش و نگرش قرآنی میانه روی است

هرگونه رفتارهای بیرون از این چارچوب از نظر قرآن نه تنها نادرست و نابهنجار بلکه گناه و گاه جرم قانونی تلقی می‌شود

همان گونه که زیاده روی و اتراف و اسراف و تبذیر امری مردود و نادرست و گناه شمرده شده است همین‌طور عدم استفاده از نعمت‌های حلال خداوند و عدم بهره‌مندی از آن در راستای آسایش و آرامش و کمال، امری مذموم و ناپسند دانسته شده و شخص مورد نکوهش و توبیخ قرار گرفته است که چرا حلال خدا را بر خود حرام می‌سازد و از آن‌ها بهره‌مند نمی‌شود؟ خداوند در آیاتی چون آیه ۱۴۱ سوره انعام از مردم می‌خواهد که از اسراف و تبذیر دوری ورزیده و هزینه‌های خویش را در چارچوب اعتدالی قرار دهند

در آیه ۳۱ سوره اعراف از مردم می‌خواهد که از نعمت‌های خداوند استفاده کرده و از آن بخورند و بیاشامند ولی اسراف نکنند؛ زیرا اسراف امری ناپسند در نزد خداوند است و اهل اسراف را خداوند دوست نمی‌دارد. ضرورت اعتدال در مصرفآیه ۱۴۱ سوره انعام به مسئله اعتدال در مصرف اشاره دارد که همان معنای صرفه جویی و بهینه‌سازی مصرف در اقتصاد امروز جهان است

خداوند در این آیه اعتدال در مصرف و دوری از اسراف و تبذیر را اصلی مهم در هزینه کرد اموال اقتصادی برشمرده و در آیه ۳۱ سوره اعراف و نیز ۲۶ سوره اسراء و همچنین ۶۷ سوره فرقان برآن تأکید می‌ورزد. درحقیقت ازنظر اسلام و قرآن، اعتدال در مصرف و میانه روی و صرفه جویی به معنای مصرف درست و متناسب، اصلی اساسی و از اصول نخستین اقتصاد اسلامی می‌باشد که مؤمنان برای دست یابی به کمال شخصی و جمعی و امت اسلامی برای رسیدن به جامعه نمونه و برتر می‌بایست آن را در نظام اقتصادی خویش درنظر گیرند. از آن جایی که قرآن کتاب هدایت آدمی و جامعه بشری به سوی تعالی و کمال است، برنامه‌ها و نظام اقتصادی آن نیز در همین چارچوب می‌باشد

از این رو خداوند بر لزوم وسیله قرار گرفتن ابزارهای اقتصادی برای تحصیل امر معنوی واخروی تأکید می‌کند (قصص آیه ۷۷) و می‌کوشد تا با جمع میان دنیا و آخرت در حوزه اقتصادی مردم را به سوی کمال سوق دهد (بقره آیه ۲۰۱ و نساء آیه ۱۳۴ و آیات دیگر) اگر از نظر اسلام، سلامت اقتصادی و پرهیز از فسادانگیزی در حوزه اقتصادی (اعراف آیه ۸۵ و هود آیه ۸۴ تا ۸۶) و تصحیح روابط اقتصادی جامعه، هم پای مسایل اعتقادی و عبادی در صدر برنامه‌های پیامبران قرار دارد (اعراف آیه ۸۵ و هود آیات ۸۴ تا ۸۷ و شعراء آیات ۱۷۷ تا ۱۸۳ و ده‌ها آیه دیگر) این امر نمی‌تواند جز با صرفه جویی و بهینه‌سازی مصرف همراه باشد؛ زیرا اقتصاد در هرحال بستری برای تکامل بشری است و به عنوان هدف ابزاری و یا میانی مطرح می‌باشد که می‌بایست آدمی با بهترین شیوه مصرف و استفاده درست و مناسب، خود را در جایی قرار دهد که بتواند رشد و کمال خویش را ادامه دهد

از این رو همان اندازه که اسراف و اتراف و تبذیر زشت و ناپسند است استفاده نکردن درست از نعمت‌های خداوندی نیز به معنای نادیده گرفتن ابزارهای کمالی است. ازنظر قرآن، اقتصاد و ثروت مایه قوام جامعه است (نساء آیه ۵) و امور ا قتصادی و معیشتی مردم دارای جایگاهی مهم در حد مسایل اعتقادی و عبادی (بقره آیه ۳و ۳۱و ۴۳و ۸۳و ۱۷۷و ۲۷۷) دارد و براین اساس می‌بایست همگان از شخص و جامعه و دولت در مسیر اقتصاد سازنده و مثبت حرکت کنند تا فرصت‌های برابر برای همگان جهت دست یابی به همه ابزارهای رشد و تکامل فراهم آید

بنابراین هرکسی که با مصرف زیاد و اتراف و تبذیر و اسراف بخشی از ابزارهای رشدی و کمالی را از میان ببرد می‌بایست پاسخ گوی خدا و جامعه انسانی باشد. صرفه جویی در بحرانچنان که گفته شد صرفه جویی در زمان بحران معنا و مفهوم تازه‌ای پیدا می‌کند

اگر جامعه‌ای دچار بحران در یک یا چند کالای اقتصادی شد می‌بایست همگان چنان تلاش کنند تا از آن برهند

در این زمان است که صرفه جویی گاه به معنای کم مصرف در حد اعتدال و میانه است که تنها نیازهای اساسی و اصلی شخص و یا جامعه پاسخ داده شود. در آیه ۴۷ سوره یوسف خداوند به ضرورت صرفه جویی در زمان بحران‌های اقتصادی اشاره می‌کند و در آیات ۴۷ و ۴۸ بر لزوم برنامه‌ریزی ازسوی دولت مردان برای مقابله و یا حل بحران‌های اقتصادی تأکید می‌ورزد. این آیات ضمن اشاره به مسئولیت‌های دولت نشان می‌دهد که عوامل طبیعی بوجودآورنده بحران نمی‌تواند توجیه گر رفتارهای دولت باشد و دولت‌ها موظف هستند که حتی برای شرایط فوق‌العاده چون خشکسالی برنامه‌ریزی کنند؛ بنابراین بهره‌مندی از ابزارهای پیش بینی اوضاع و آمادگی دایمی برای حالت‌های فوق‌العاده، از ضروریات و مسئولیت‌های دولت است که در آیه مورداشاره قرار گرفته است. لزوم جیره بندی از ارزا ق و کالاهای اقتصادی در وضعیت کمبود و تنگناهای اقتصادی از مطالبی است که در آیات ۶۰ سوره بقره و نیز ۱۶۰ سوره اعراف بدان توجه داده شده است. لزوم نظارت حکومت و دولت بر امور اقتصادی از تولید گرفته تا توزیع و مصرف آن ازجمله وظایف و مسئولیت‌های دولت است که در آیه ۴۷ و ۵۵ سوره یوسف آمده است

مدیریت توزیع و اصلاح در تولید و توزیع و مصرف به عنوان وظایف پیامبران و دولت‌های اسلامی امری است که در آیات مختلف به ویژه ۸۴ تا ۸۶ سوره هود و آیات دیگر بدان اشاره شده است. از همه این مطالب و بسیاری مطالب و آیات دیگر که در حوصله این نوشتار نیست می‌توان دریافت که وظیفه همگانی ایجاب می‌کند تا در مصرف درست و بهینه کالاهای اقتصادی تلاش کنیم و هریک از ما موظف است تا براساس چارچوب‌های مورد پذیرش اقتصادی عمل کند و در مصرف کالای اقتصادی زیاده روی و اسراف نکند

• http://somamus.com/index.php?option=com_content&task=view&id=704&Itemid=114

الگوهای ضد مصرف و صرفه جویی

آموزه‌های وحیانی قرآن به عنوان راهنمای زندگی بشر، در بردارنده بهترین، آسان‌ترین، ساده‌ترین و کامل‌ترین شیوه زندگی است

از این روست که دین اسلام به عنوان اکمال و اتمام اخلاق بشر معرفی شده است؛ زیرا در مواردی که انسان نسبت به اموری غافل و یا بیرون از دسترسی عقل بشری است راهنمایی‌هایی را ارایه کرده است که وی را به کمال مطلق می‌رساند

بخش بزرگی از زندگی بشر بر اساس تصرف در چیزها و مصرف کردن آن شکل گرفته است

تصرفات بشر، مجموعه‌ای بزرگ را در بر می‌گیرد که بخشی از آن شامل مصرف کردن است

هر تصرفی که بشر انجام می‌دهد، در راستای تغییر و دگرگون سازی چیزی برای استفاده بهتر و آسان تر و کامل تر از آن چیز است

از این رو، تصرفات بشری، در کلیت امر، تصرفاتی کمالی بخش می‌باشد

به این معنا که هر تصرفی از سوی انسان به خود وی و یا چیزی که در آن تصرف می‌شود، کمالی می‌بخشد. با این همه برخی از تصرفات بشر در چیزها، به گونه‌ای است که آثار و پیامدهای زیانباری بر انسان و یا اشیاء به جا می‌گذارد

خداوند برای این که تصرفات انسانی هماره در مسیر کمالی و در راستای خلافت الهی وی باشد، راهنمایی‌هایی را در قالب امر و نهی بیان کرده است

این مجموعه از آموزه‌های دستوری قرآن، نیز مانند سنت‌ها و قوانین تکوینی الهی، تنها در راستای بهره‌وری و بهینه‌سازی مصرف و تصرفات بشری و جلوگیری از آسیب‌های احتمالی می‌باشد. اسلام و قرآن همان گونه که به بیان الگوی صحیح و درست مصرف و تصرفات بشری توجه داشته و آن را در قالب فرمان‌ها و اوامر تشریح کرده است، برخی از روش‌ها و شیوه‌هایی که آسیب زا و بحران آفرین است به عنوان شیوه‌ها و روش‌های ضد مصرف و صرفه جویی معرفی نموده است

به این معنا که اگر اسلام از انسان‌ها می‌خواهد که اعتدال و میانه روی را به عنوان یکی از مبانی اساسی الگوی مصرف در پیش گیرند، از ایشان می‌خواهد که از برخی از شیوه‌های مصرف و تصرف خودداری کنند. نویسنده در این نوشتار کوتاه بر آن است تا با نگاهی به آموزه‌های قرآنی الگوی ضد مصرف از نظر قرآن را تبیین و آثار و پیامدهای زیانبار آن را تشریح کند

با هم این مطلب را از نظر می‌گذرانیم. الگوهای ضد هنجاری در مصرفبی گمان ارایه الگوهای هنجاری به معنای ارایه راهکارهایی است که انسان را در مسیر کمالی قرار می‌دهد تا از هر چیزی به مقدار توان و ظرفیت خویش به اندازه نیاز بهره گرفته و آن را مورد استفاده قرار دهد

هنگامی که در آموزه‌های عقلانی و عقلایی و یا شرعی از اموری پرهیز داده می‌شود و افعال اختیاری انسان در آن تحلیل می‌شود و از وی خواسته می‌شود که افعال خاصی را در پیش گیرد، در حقیقت از وی خواسته می‌شود تا کمالاتی را به دست آورد و نواقص و کاستی‌هایی را از خود دور سازد

اصولاً تأکید بر هنجارها واخلاق در علوم مختلف از آن روست که انسان به کمال فردی و جمعی لایق و شایسته خویش دست یابد. بسیاری از چیزهایی که عقل و عقلا و شریعت آن را به عنوان امور خوب و پسندیده معرفی می‌کند و خواستار تحقق صفاتی خاص در انسان از طریق تکرار می‌شود، در حقیقت همان امور اخلاقی و هنجاری است. یکی از زیر مجموعه‌های اخلاق، اخلاق کاربردی است که در حقیقت خود زیر مجموعه اخلاق هنجاری است

با این تفاوت که اخلاق کاربردی ناظر به حوزه خاصی از زندگی فردی و اجتماعی بشر است

از جمله اخلاق کاربردی می‌توان به اخلاق زیستی و یا اخلاق سیاسی و اخلاق جنسی اشاره کرد. اخلاق کاربردی و یا کاربستی بیانگر اصول و ارزش‌ها و آرمان‌های اخلاقی است که شخص می‌بایست در محیط اجتماعی آن را رعایت کند

در اخلاق کاربردی به انسان آموخته می‌شود که چگونه می‌بایست زیست کند

از این رو می‌توان آن را ا خلاق زیستن دانست

در این شیوه به انسان این معنا آموخته می‌شود که چه چیزی ارزشی است و چگونه می‌توان بهره‌مندی از خوبی‌ها را تجربه کرد و زشتی‌ها گریخت

بنابراین افزون بر تحلیل و بررسی ریشه‌ای و بنیادین فضایل و راذیل اخلاقی، راه تشخیص تکالیف اخلاقی و شیوه‌های تحقق آن‌ها در قلمروهای خاصی از زندگی تبیین می‌شود. اخلاق مصرف نیز یکی از بخش‌های مهم زندگی بشر است که آموزه‌های اخلاق کاربردی ناظر به آن است

هر چند که این بخش خود زیر مجموعه بخش کلی تر و عمومی تری به نام اخلاق معیشت است ولی از آن جایی که شیوه درست مصرف تأثیر شگفت و شگرفی در کلیت زندگی بشر به جا می‌گذارد، توجه خاصی به این بخش مبذول می‌شود. قرآن به مسئله مصرف به عنوان یکی از مهم‌ترین کلیدهای دست یابی به اخلاق کامل زیستی در کنار اخلاق معیشت توجه داشته است

ازاین رو الگوهای درست و نادرست در این حوزه را به شکل آموزه‌های اخلاقی و یا حقوقی و بلکه فقهی بیان کرده است تا مؤمنان بلکه انسان‌ها از آن بهره‌مند شده و در مسیر کمالی خویش از آن سود جویند. بخش عمده‌ای از مباحثی که قرآن در این حوزه بدان پرداخته است، مربوط و یا مرتبط به حوزه الگوهای ضد کمالی مصرف است

به این معنا که قرآن خواسته با معرفی روش‌های نادرست مصرف که آدمی را از کمال دور می‌سازد، الگوهای درست مصرف را تبیین نماید

در ادامه این بحث، برخی از این روش‌ها و شیوه‌های نابهنجار در مصرف مورد بررسی و تحلیل قرار می‌گیرد. اتراف و رفاه زدگیاتراف از واژه عربی ترف به معنای تنعم و برخورداری از مال و نعمت گرفته شده ا ست

مترف که باب افعال آن می‌باشد به معنای کسی است که در مال و نعمت خویش فساد پدید آورد و با طغیان گری و مصرف نادرست آن، حق نعمت را ادا نکرده و شکر گزار آن نباشد

در کاربردهای عربی مترف به کسی گفته می‌شود که از نعمت بسیار برخوردار بوده و متنعم به آن باشد و در تصرفات خویش هیچ گونه منعی را نپذیرد و زیر بار هیچ حد و مرزی نرود

از این روست که گاه به انسان جبار، مترف گفته می‌شود. (المنجد) بنابراین می‌توان گفت، اتراف نوعی تصرف و مصرف کردن نابهنجار و ضد اخلاقی در نعمت‌های الهی است

در حقیقت اتراف ناظر به رفتارهای شخص نسبت به سرمایه‌ها و نعمت‌هایی الهی است که در اختیار وی می‌باشد

از آن جایی که متنعم و مترف از نعمت‌های الهی به درستی بهره نمی‌گیرد و رفتار ضد اخلاقی و ناسپاس گونه‌ای را در پیش گرفته است، انسانی ضد اخلاقی تلقی و معرفی می‌شود. ثروت و مکنت زیاد و امکان هرگونه تصرف بی حد و مرزی چنین انسان‌هایی را به انسان‌های متکبر در باطن و مستکبر نسبت به دیگران تبدیل می‌کند. (هود آیه ۱۰ و نیز اسراء آیه ۸۳ و کهف آیه ۳۲ و ۳۴) احساس از مصونیت از عذاب الهی (سبا آیات ۳۴ و ۳۵) و روحیه تجاوزگری (شورا آیه ۲۷ و قصص آیه ۷۶)، اعراض از حق و حقانیت (سبا آیات ۱۵ و ۱۶) تفاخر (هود آیه ۱۰)، شادمانی غرور آمیز (انعام آیه ۴۴) از اخلاق چنین افرادی است. خداوند توضیح می‌دهد که چنین اخلاق زشت و نابهنجاری در مترفان موجب می‌شود که ایشان رفتارهای ضد اخلاقی و ضد هنجاری خویش را نیک و زیبا بانگارند و در چشم دیگران زشت را زیبا جلوه دهند. (یونس آیه ۱۲) این گونه است که تباهی و رفتارهای ضد اخلاقی و هنجاری را در جامعه گسترش داده و دامن می زننند. رفاه زدگی و اتراف در انسان‌ها موجب می‌شود تا نه تنها خود اهل فساد و تباهی باشند بلکه دیگران را به فساد بکشانند و در زمین افساد و تباهی کنند

(قصص آیات ۷۶ تا ۸۳) این گونه است که شیوه نادرست مصرف و تصرفات ایشان در اموال، هر گونه پیشرفت و سازندگی را منع می‌کند و زمینه تباهی و فساد جامعه را فراهم می‌آورد

از این روست که خداوند، این الگوی مصرف را نابهنجار و ضد اخلاقی و کمالی ارزیابی کرده و به شدت از آن منع می‌کند؛ زیرا از نظر خداوند، این گونه تصرفات موجبات فروپاشی جامعه و عذاب الهی می‌شود. (انعام آیه ۴۴ و هود آیه ۱۱۶ و فرقان آیه ۱۸ و آیات دیگر) تبذیر و ریخت و پاشاز دیگر الگوهای نادرست مصرف که در آیات قرآنی بدان پرداخته شده است، روش تبذیر است

تبذیر که از ریشه بذر گرفته شده است به معنا ریخت و پاش است

به این معنا که اموال به گونه‌ای تصرف نماید که پخش شود بی آن که به شکل درست و مناسبی مصرف شود. خداوند در آیات ۲۶ و ۲۷ سوره اسراء به صراحت این شیوه مصرف کردن را نقد کرده و آن را ضد اخلاقی می‌شمارد و مردمان را از آن رفتار نابهنجار پرهیز می‌دهد: وَآتِ ذَا الْقُرْبَی حَقَّهُ وَالْمِسْکِینَ وَابْنَ السَّبِیلِ وَلاَ تُبَذِّرْ تَبْذِیرًا إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کَانُواْ إِخْوَانَ الشَّیَاطِینِ وَکَانَ الشَّیْطَانُ لِرَبِّهِ کَفُورًا؛ و حق خویشاوند و درویش بینوا و در راه‌مانده را بده و مال خود را بیهوده و به گزاف مریز و مپاش- تباه مکن- همانا ریخت و پاش کنندگان- کسانی که مال را به گزاف تباه می‌کنند- برادران شیطانهایند و شیطان خداوند خویش را ناسپاس است. در این آیات سخن از این است که در هر مالی حقی برای خویشان و مساکین و در راه ماندگان است

اما نمی‌بایست در این مسئله چنان شیوه‌ای را در پیش گرفت که مصداق ریخت و پاش باشد

به سخن دیگر، می‌بایست حتی در انفاق و کارهای خیر رعایت اعتدال و تعادل را کرد؛ چه برسد که در کارهای دیگر باشد

بنابراین هر گونه ریخت و پاشی به معنای کفران نعمت و ناسپاسی و مصداقی از مصرف بی‌رویه و ناهنجاری است که معیشت فردی و جمعی بشر را مختل می‌سازد. در جامعه کنونی مصادیق بسیاری را می‌توان برای تبذیر و ریخت و پاش شناسایی و معرفی کرد

این مسئله اختصاص به بخش خصوصی و افراد مترف ندارد بلکه در بسیاری از عروسی‌ها و مهمانی‌های دولتمردان و همایش‌های دولتی، به وفور می‌توان مصادیق آن را یافت و معرفی کرد. پارچه نویسی‌ها بسیار برای بازگشت از زیارت و یا برای مراسم تدفین و مانند آن یکی از مصادیق تبذیر است

پس از هر مهمانی و مجلسی رسمی از جشن تولد گرفته تا ولیمه نوزاد و حج و عروسی، می‌توان غذاهای تبذیری را دید که در ظروف اشغال و پلاستیک‌ها گذاشته شده است و این در حالی است که بسیاری از مردم به شکم‌های خویش سنگ بسته و با سیلی چهره و رخسارشان را سرخ نگه می‌دارند. اسراف و خروج از اعتدالاز دیگر رفتارهای ضد مصرفی می‌توان به مسئله اسراف اشاره کرد

اسراف که به معنای زیاده روی و تجاوز از حد و مرزهای قانونی و طبیعی در هر کاری است نه تنها از نظر قرآن امری ناپسند است و در حوزه منکرات دسته‌بندی می‌شود بلکه یکی از عوامل اصلی دوری از رحمت خداوند محسوب می‌شود. خداوند در آیه ۱۴۱ سوره انعام و ۳۱ سوره اعراف به صراحت بیان می‌دارد که خدا مسرفان در حوزه اقتصادی و مصرف را دوست نمی‌دارد. برای کسانی که می‌خواهند محبوب خداوند باشند این مسئله بسیار مهم است از این رو از هر کاری که آنان را از حوزه محبوبان خداوندی بیرون برد و یا در جرگه دشمنان خدا قرار دهد، پرهیز می‌کنند و می‌کوشند تا به هر شکلی شده با شناخت عوامل و علل دوری و یا دشمنی، از آن پرهیز کنند

به نظر می‌رسد که حتی برای کسانی که طالب دنیا و متاع دنیوی هستند نیز می‌بایست دوری از اسراف در دستور زندگی قرار گیرد؛ زیرا چنان‌که از آیات قرآنی به دست می‌آید اسراف نه تنها عامل مهم در دوری از محبت خداوند می‌شود بلکه موجب می‌شود خود و یا جامعه دچار نابودی گردد

(یس آیات ۱۳ و ۱۹)با توجه به این که بحران غذایی در جهان و پیامدهای زیانبار آن دست کم یک میلیارد انسان را تهدید به مرگ و گرسنگی می‌کند، بازخوانی مسئله اسراف و آثار و پیامدهای آن در حوزه مادی و معنوی و دنیوی و اخروی از نگاه قرآن مهم و اساسی است

هدف از این بازخوانی بیان نگرش قرآن نسبت به مسئله زیاده روی و اسراف در حوزه اقتصادی و مصرف است تا با شناسایی آثار و پیامدهای آن در شیوه مصرف و بهره‌مندی خود از مواهب خداوندی تجدیدنظر و بازنگری نماییم و راه را برای بهینه‌سازی مصرف هموار سازیم. در این باره سخن بسیار است و خوانندگان را به مقاله‌های " اسراف و انواع آن " و " اسراف، واقعیت تلخ جامعه" به قلم همین نویسنده ارجاع می‌دهم. به هر حال این‌ها نمونه‌های از الگوها و روش‌های ضد مصرف و ضد هنجاری در حوزه مصرف است که در آیات قرآنی بدان اشاره شده است

بازخوانی مجدد آن می تواند ما برای دست یابی به الگوی صحیح و درست مصرف یاری رساند و زمینه برای اصلاح الگوی مصرف در جامعه را فراهم آورد

• http://somamus.com/index.php?option=com_content&task=view&id=1154&Itemid=114

الگوی مصرف زیر ذره بین

• مهدی یاراحمدی خراسانی*
  

اشارهعنوان برگزیدهٔ سال جاری یعنی " اصلاح الگوی مصرف " و رکورد داری کشور ما - به نسبت جمعیت - در بسیاری از زمینه‌های مصرفی از قبیل؛ انرژی، غذا، دارو، پوشاک، حمل و نقل، مسکن، آب و..

دلایل کافی فراهم می‌آورد که از نگاه اجتماعی، اقتصادی، روانشناسی، جامعه‌شناسی و ..

چگونگی مصرف و الگوهای آن در جامعه از دیدگاه صاحب نظران، نویسندگان و محققان مورد کند و کاو و بازنگری قرار گیرد

این موضوع وقتی اهمیتی دو چندان می‌یابد که توجه خود ر ا به دستورات مؤکد دین مبین اسلام در ارتباط با چگونگی مصرف صحیح، بهره‌مندی از نعمت‌های خداوندی و پرهیز از اسراف معطوف نمائیم

بر همین اساس در این مجال به صورت مختصر بدین موضوع خواهیم پرداخت. مقدمهاین واقعیت که چرا علی رغم تأکیدات فراوان قرآن کریم، توصیه‌های ائمه معصومین (ع) و همچنین آموزه‌های دینی ما مسلمانان، مقولهٔ مصرف صحیح، مناسب و به دور از اسراف در کشور همواره مورد بی مهری قرار گرفته، سئوالی است که در مقام پاسخ دهنده نمی‌توان توجیه مناسبی برای آن بیان نمود

لیکن مسلماً این موضوعِ تلخ و آزار دهنده، آیندگان و نسل‌های بعدی ما را در پاسخگویی به نیازهای طبیعی خود دچار مشکل می‌نماید

چرا که بخش عظیمی از سرمایه‌های طبیعی و غیرطبیعی که امروزه در کشور موجود است و با مصرف بی‌رویه و بعضاً غیرلازم و غیر ضروری حیف و میل می‌شود متعلق به سهمی است که ما از حساب آیندگان خود برداشت می‌نماییم. با عنایت به این که بحران‌های ناشی از کمبود مواد غذایی در جهان و پیامدهای زیان بار آن دست کم یک میلیارد انسان را تهدید به مرگ و گرسنگی می‌کند، بازخوانی مسئله اسراف و آثار و پیامدهای آن در حوزه مادی و معنوی و دنیوی و اخروی مهم و اساسی است

هدف از این بازخوانی چاره اندیشی در ارتباط با چگونگی مصرف یا به بیان متداول امروزی اصلاح الگوی مصرف می‌باشد

ریشه یابی مصرفمصرف کردن محصول، انرژی، خدمت و یا هرچیز دیگری ناشی از احساس نیازی است که در انسان پدیدار می‌گردد

به بیان دیگر مصرف می‌کنیم تا نیازی از نیازهای درونی خود را ارضاء نمائیم

در واقع وقتی انسان به سمت مصرف چیزی روی می‌آورد که احساس نیازی در ارتباط با آن چیز در او برانگیخته شود

و الگوی مصرف در واقع همان لیست نیازهای ماست که در افراد و جوامع مختلف متفاوت است

از لحاظ مسائل انگیزشی و روانشناسی وقتی انسان به چیزی احساس نیاز کرد برای بدست آوردن آن برانگیخته می‌شود

و این مسئله در نهایت منجر به مصرف می‌گردد

حال اگر بخواهیم مسئله مصرف و الگوهای آن را اصلاح نماییم می‌بایست ابتدا نسبت به نیازهای خود دقت کنیم

در بسیاری از مواقع احساس نیاز ما با واقعیت همراه نیست

به بیان ساده‌تر خیلی از انسان‌ها به چیزهائی احساس نیاز می‌کنند که در واقع به آن نیازی ندارند و این احساس بیشتر نشأت گرفته از مسائل جانبی از قبیل تبلیغات است

بدین ترتیب یکی از مهمترین راه‌های اصلاح الگوی مصرف، دقت نظر در مواجهه با تبلیغات می‌باشد

انسان باید ضمن شناسائی دقیق نیازهای خود اقدام به مصرف نماید

نیازشناسی و اصلاح الگوی مصرفبا عنایت به مرقومات فوق‌الذکر باید به این نکته اذعان نمود که اساس مصرف از نیاز سرچشمه می‌گیرد و برای اصلاح الگوی مصرف می‌بایست نیازهای خود را شناخته و طبقه‌بندی نمائیم

اصولاً نیازهای آدمی به دو دسته تقسیم‌بندی می‌شوند: دستهٔ اول نیازهای اساسی و لازم و دستهٔ دوم نیازهای غیر اساسی و غیرلازم

هر یک از این دسته نیازها به شکلی اولویت خود را بر رفتار مصرفی فرد تحمیل می‌کند

این جمله بدان معناست که همچون نیازها، در حوزهٔ چیزهای مصرفی هم بحث اولویت صادق می‌باشد

به این معنا که هرچه نیاز شخص و یا جامعه به چیزی اساسی و ضروری و لازم باشد آن چیز به شکل امری با اهمیت بیش تر و اساسی تر مطرح می‌شود

از این رو ارزش نیازی انسان به چیز اقتصادی، آن چیز را ارزشمندتر می‌سازد چنان‌که کم اهمیتی آن نیز آن را در درجه دوم اهمیت قرار می‌دهد

حال تشخیص نیازهای اساسی از نیازهای غیر اساسی نیز از نکات مهم در زمینهٔ سلامت الگوی مصرف می‌باشد. مفهوم صرفه جوییصرفه جویی به مفهوم مصرف چیزی به شکل درست و مناسب آن است

این مسئله برای ایجاد تعادل میان درآمد و هزینه بسیار مهم و اساسی است و در حوزه اقتصاد خانواده نیز می‌تواند تأثیرگذار و سرنوشت ساز باشد

در علم اقتصاد چون سخن از تولید و توزیع و مصرف است واژه صرفه جویی به معنای مصرف درست و مناسب چیزی است که در اختیار شخص قرار دارد و در ازای آن کار و یا هزینه‌ای پرداخت شده است

بنابراین صرفه جویی در ارتباط با مصرف چیزی است که دارای مالیت می‌باشد و انسان در قبال آن کار و یا هزینه‌ای پرداخته و یا می‌پردازد. تفاوت صرفه جویی و کم مصرف کردن همان‌طور که مصرف بی‌رویه و بی جا امری غیر عقلایی است عدم مصرف و یا کم مصرف کردن در عین نیاز هم صحیح به نظر نمی‌رسد

در واقع آنچه در ارتباط با مصرف صحیح مطرح می‌گردد کم مصرف کردن نیست

بلکه مراد از اصلاح الگوی مصرف و به تبع آن صرفه جویی بهره‌مندی مناسب از نعمات خداوندی و استفاده حداکثری از تمامی قابلیت‌های هر چیزی است

همان امری که در اقتصاد از آن به عنوان بهره‌وری یاد می‌شود

عده‌ای صرفه جویی را به کم مصرف کردن معنا کرده‌اند ولی به نظر می‌رسد این معنا نمی‌تواند اقتصادی باشد؛ زیرا هدف از تولید یک شی اقتصادی، مصرف آن است و مصرف چیزی زمانی انجام می‌پذیرد که انسان به آن نیاز داشته باشد و با مصرف آن چیز نیازی از نیازهای وی را برآورده نماید

بنابراین شخص لازم است تا در حد برآورده کردن کامل نیاز خود، چیزی را مصرف نماید و کم مصرف کردن نمی‌تواند نیاز وی را برآورده سازد، مگر آن که در مسئله نیاز به نیازهای اساسی و نیازهای غیر اساسی و یا نیازهای لازم و غیرلازم توجه داده شود

در این صورت می‌توان گفت که مصرف چیزی می‌بایست در حد برآورد نیازهای اساسی و لازم باشد

البته این امر به چیزهایی برمی گردد که ارزش مالی داشته و برای تولید و تهیه آن نیازمند کار و پرداخت هزینه هستیم

بنابراین با آن که هوا و اکسیژن برای آدمی دارای ارزش و اهمیت بسیار و حیاتی است ولی از آن جایی که درحال حاضر برای آن هزینه‌ای پرداخته نمی‌شود و نیاز به تولید آن نداریم و کاری برای آن انجام نمی‌دهیم چیزی بی‌ارزش بوده و سخن از صرفه جویی در آن معنا و مفهومی ندارد. ریخت و پاش (تبذیر)؛ الگوی نادرست مصرف «تبذیر» که از ریشه بذر گرفته شده است به معنا ریخت و پاش است

در قرآن کریم از تبذیر به عنوان الگوی نادرست مصرف یاد شده است

در واقع تبذیر یعنی فرد در اموال به گونه‌ای تصرف نماید که پخش شود بی آن که به شکل درست و مناسبی مصرف شود

در قرآن کریم به صراحت این شیوه مصرف کردن تقبیح گردیده و ضد اخلاقی شمرده شده است. (وَآتِ ذَا الْقُرْبَی حَقَّهُ وَالْمِسْکِینَ وَابْنَ السَّبِیلِ وَلاَ تُبَذِّرْ تَبْذِیرًا إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کَانُواْ إِخْوَانَ الشَّیَاطِینِ وَکَانَ الشَّیْطَانُ لِرَبِّهِ کَفُورًا؛ و حق خویشاوند و درویش بینوا و در راه‌مانده را بده و مال خود را بیهوده و به گزاف مریز و مپاش- تباه مکن- همانا ریخت و پاش کنندگان- کسانی که مال را به گزاف تباه می‌کنند- برادران شیطانهایند و شیطان خداوند خویش را ناسپاس است. (سوره مبارکه اسراء؛ ۲۶–۲۷)متأسفانه امروزه در جوامع بشری موارد ریخت و پاش و تبذیر بسیاری حاکم است که جلوگیری از این امر مذموم می‌تواند انسان‌های زیادی در سطح جهان را از گرسنگی و حتی خطر مرگ نجات دهد

ذکر این نکته ضروری است که این مسئله اختصاص به بخش خصوصی و افراد ندارد بلکه در بسیاری از عروسی‌ها و مهمانی‌های دولتمردان و همایش‌های دولتی، به وفور می‌توان مصادیق آن را یافت و معرفی کرد

به بیان دیگر این امر مقوله‌ای همگانی است که هر فردی در حوزهٔ شخصی و اجتماعی و در مواجهه با امکانات خصوصی و دولتی می‌بایست بدان توجه نماید

در واقع هر کس در جایگاه خانوادگی و اجتماعی خود مسئول است نسبت به جلوگیری از تبذیر و ریخت و پاش‌ها اقدام نماید. اسراف؛ رفتاری ضد مصرف " اسراف " یعنی؛ زیاده روی و تجاوز از حد و مرزهای قانونی و طبیعی در هر کاری

اسراف کردن امری است که در آیات قرآن کریم به صراحت از آن پرهیز داده شده است

همان‌طور که از کودکی به ما آموخته‌اند: «کلوا والشربوا و لا تسرفوا» «بخورید و بیاشامید ولی هرگز اسراف نورزید همانا خداوند اسراف کاران را دوست ندارد» در قرآن کریم نه تنها اسراف امری ناپسند و مذموم عنوان و در حوزه منکرات دسته‌بندی می‌شود بلکه یکی از عوامل اصلی دوری از رحمت خداوند محسوب می‌شود

کتاب وحی به صراحت اعلام می‌دارد که خداوند مسرفین را دوست ندارد

و این امر برای کسانی که می‌خواهند محبوب خداوند مهربان باشند مسئله‌ای بسیار مهم است

از این رو از هر کاری که آنان را از حوزه محبوبان خداوندی بیرون برد و یا در جرگه دشمنان خدا قرار دهد، پرهیز می‌کنند و می‌کوشند تا به هر شکلی شده با شناخت عوامل و علل دوری و یا دشمنی، از آن پرهیز کنند

به نظر می‌رسد که حتی برای کسانی که طالب دنیا و متاع دنیوی هستند نیز می‌بایست دوری از اسراف در دستور زندگی قرار گیرد؛ زیرا چنان‌که از آیات قرآنی به دست می‌آید اسراف نه تنها عامل مهم در دوری از محبت خداوند می‌شود بلکه موجب می‌شود خود و یا جامعه دچار نابودی گردد

(یس آیات ۱۳ و ۱۹) مسئله اسراف و هدر دادن منابع در رفتار مصرفی، مسئله‌ای بنیادی است که ناشی از فقدان حاکمیت عقلانی و منطق اخلاقی و اقتصادی در عملکرد افراد است. راه کارهای فرهنگی مبارزه با اسراف: الف) استفاده از ظرفیت‌های دینی عمومی: بهترین راه کارعمومی سازی و نهادینه سازی فرهنگ صرفه جویی و پرهیز از اسراف بیان آیات قرآن کریم و احادیث نورانی معصومین (ع) در ارتباط با اسراف و ترغیب به صرفه جویی است

ب) باز نگری وقایع تاریخی و رخدادهای طبیعی: به تصویر کشیدن سرانجام اسراف کاران در همه طبقات اجتماعی و پیوند آنها با اتفاقات طبیعی از جمله عوامل باز دارنده اسراف گرایی و سوق دادن جامعه به سمت و سوی قناعت و صرفه جویست. ج) ارتباط بخشی از بلایای طبیعی به موضوع اسراف: به نظر می‌رسد مسائلی نظیر کم آبی، خشکسالی و ..

به دلیل بهره‌برداری ناصحیح وغیر متعارف از نعمت‌های الهی است. محورهای اساسی نادرست در الگوی مصرف اقتصاد ایراناگر بخواهیم از نگاه جامعه‌شناسی اقتصادی محورهای اساسی نادرست در الگوی مصرف و اسراف در اقتصاد ایران را دسته‌بندی نمائیم می‌توانیم به محورهای زیر اشاره داشته باشیم:محور اول: نفت و منابع نفتی و انرژی؛ اسراف و هدر دادن منابع نفت از دو جهت قابل بررسی است: اول مدیریت ناصحیح و غیرعقلایی درآمدهای سرشار ارزی حاصل از نفت توسط دولت است که این امر به طور مستقیم به فرآیندهای نامطلوب بودجه‌ای و مخارج غیربهینه دولت بر می‌گردد و دوم تخصیص غیر بهینه حجم عظیم منابع نفت در اقتصاد داخلی است

سایر ردیف‌های انرژی هم با مشکلات مصرف بی‌رویه و ناصحیح چه در زمینهٔ مدیریت و چه در زمینهٔ بهره‌برداری تا حد زیادی مواجه است. محور دوم: منابع ارزی کشور؛ محور مهم دیگر هدر دادن منابع ارزی کشور توسط بخش خصوصی است که البته این امر نیز به طور غیرمستقیم به مدیریت ناصحیح و غیرعقلایی نرخ ارز در اقتصاد ایران مربوط است، نه به فرهنگ و عملکرد اسرافکارانه فعالان بخش خصوصی (مردم)

ارز ارزان در اقتصاد کشور که ماحصل سیاست اشتباه دولت در مدیریت نرخ ارز است، انگیزه‌های فعالان بخش خصوصی را به سوی گسترش واردات، مصرف بی‌رویه کالاهای خارجی و به محاق رفتن تولید داخلی هدایت نموده است. محور سوم: منابع مالی؛ اسراف و هدر دادن گسترده منابع مالی در اقتصاد کشور به خصوص در سال‌های اخیریکی دیگر از محورهای اساسی است که البته این امر نیز به مدیریت ناصحیح و غیرعقلایی نرخ‌های سود بانکی و مداخلات نابه‌جا و پر اشتباه دولت در شبکه بانکی کشور مربوط می‌گردد نه به فرهنگ و عملکرد اسراف‌کارانه فعالان بخش خصوصی کشور. محور چهارم: منابع کمیاب؛ و در نهایت چهارمین محور، هدر رفتن منابع کمیاب در بسیاری از فرآیندهای تولید و مصرف بخش است. محور پنجم: مواد غذایی و داروئی؛ مواد غذائی و داروئی نیز یکی دیگر ازمحورهای اساسی تضییع منابع می‌باشد

از نگاه اقتصادی در بسیاری از موارد - مثل مقولهٔ نان - این امر از دو ناحیهٔ اصلی تولید و مصرف با اشکالات اساسی مواجه است.نتیجه‌گیری: مسئله اسراف و قناعت از مفاهیم و گزاره‌های مهمی است که دین مبین اسلام بدان توجه داشته است

این مسئله امروز در کشور به دلیل بروز و ظهور فراوان آن در عرصه‌های مختلف فردی و اجتماعی بیش از گذشته نمایان گردیده است

تا جائی که تمامی کارگزاران برنامه‌ریزی و عملیاتی کشور موظف گردیده‌اند در سال جاری رویکرد پرهیز از اسراف و اصلاح الگوی مصرف را در فعالیت‌های خود مورد توجه قرار دهند

موضوع صرفه جویی به قدری در اسلام اهمیت دارد که علمای اخلاق تأکید می‌کنند سزاوار است مؤمن در امور مباح هم سعی بر عدم اسراف داشته باشد

اموری مثل؛ اسراف در خواب، بیداری، حرف زدن، خوردن چنان‌که در حدیث است

خدا پر خوری و پرخوابی را دشمن می‌دارد

رفاه زدگی و اسراف در انسان‌ها موجب می‌شود تا نه تنها خود اهل فساد و تباهی باشند بلکه دیگران را به فساد بکشانند و در زمین افساد و تباهی کنند

(قصص آیات ۷۶ تا ۸۳) از این روست که خداوند، این الگوی مصرف را نابهنجار و ضد اخلاقی و کمالی ارزیابی کرده و به شدت از آن منع می‌کند؛ زیرا از نظر خداوند، این گونه تصرفات موجبات فروپاشی جامعه و عذاب الهی می‌شود

پی‌نوشت‌ها:
۱- قرآن کریم/ ۲- گناهان کبیره /۳- تحف العقول/۴- غررالحکم / ۵- مجموعه الاخبار باب ۱۷۱ / ۶- معراج السعاده.

مدیریت مصرف در خانواده

• محسن بهشتی پور*
  

نیمی از خانواده‌های ایرانی به دلیل نداشتن مدیریت اقتصادی در دخل و خرج خانوار، با مشکلات مالی روبه رو هستند

این در حالی است که تحقیقات آماری نشان می‌دهد مدیریت اقتصادی در خانوار بیش از ۵ درصد مشکلات مالی را کاهش می‌دهد

عضو کمیسیون برنامه و بودجه مجلس، با اشاره به این مطلب به گزارشگر ما گفت: در تعریف مدیریت اقتصادی خانواده، هر خانواده سازمان و بنگاه اقتصادی کوچکی تلقی شده است که نیاز به مدیریت بر منابع دارد که به بخش‌های مدیریت اقتصادی شرایط عادی، شرایط غیرعادی و بحرانی تقسیم‌بندی می‌شود

همان‌طور که در خانواده، والدین باید مدیریت عاطفی، روانی و اجتماعی را برای ایجاد روابط دوستانه و رسیدن به تکامل اعضای خانواده بر عهده گیرند و اعمال کنند، در بحث هزینه کردن و ایجاد تعادل بین دخل و خرج نیز نیاز به مدیریت است؛ اهمیت مدیریت منابع اقتصادی در خانواده تا آنجاست که مدیریت صحیح در این بخش می‌تواند منجر به تحکیم بنیان خانواده و کاهش تنش‌ها و مشکلات خانوادگی شود

مدیریت مالی خانواده باید با چه کسی باشد؟ معمولاً مشارکت پدر و مادر در این امر منجر به موفقیت خانواده در امور مالی و کاهش مشکلات اقتصادی می‌شود اما بسیاری از جامعه شناسان بر این اعتقادند که زنان به دلیل دقت نظر در اداره کردن امور مالی خانواده، از موفقیت بیشتری برخوردارند. مدیریت اقتصادی خانواده در شرایط عادی باید بر اساس میزان درآمدهای هر یک از اعضای خانواده و هزینه‌ها تنظیم شود، و در این میان خانواده‌هایی موفق ترند که در این فرمول جایی را نیز برای پس انداز و به اصطلاح «روز مبادا» در نظر بگیرند، چرا که به اعتقاد کارشناسان برابری هزینه‌ها و درآمد نشان از این دارد که خانواده بر اساس شرایط حال تصمیم گیری کرده است؛ اما اگر در مدیریت اقتصادی جایی نیز برای پس انداز در نظر گرفته شود، نشان از آینده نگری خانواده دارد که معمولاً این گونه خانواده‌ها کمتر دچار مشکلات مالی و اقتصادی می‌شوند و در مشکلات و پیشامدهای غیرمنتظره مستاصل نمی‌شوند

در شرایط غیرعادی و بحرانی که هزینه‌های خانواده به دلایل مختلف از جمله بیماری، بیکاری و..

بیش از درآمد می‌شود، مدیریت بحرانی می‌تواند پیامدها و مشکلات ناشی از این حادثه یا واقعه را کاهش دهد. در این وضعیت خانواده‌هایی که آینده نگری را پیشه خود کرده‌اند، راحت تر از بحران می‌گذرند و آن دسته از خانواده‌هایی که پس اندازی نداشته‌اند با مشکلات بسیاری روبه رو می‌شوند

این خانواده‌ها اغلب به شدت دچار مشکلات مالی می‌شوند؛ بنابراین در علم اقتصاد خانواده، مدیریت باید همراه با آینده نگری و پرهیز از هزینه‌های اضافی باشد. وی همچنین گفت: در حال حاضر به دلیل گسترش پدیده تجمل گرایی، مخارج اضافه، نداشتن قناعت و صرفه جویی و تبعیت از الگوهای مصرف اسراف گونه، تنها نیمی از خانواده‌های ایرانی مدیریت اقتصادی را در خانواده خود اعمال می‌کنند و نیمی از آن‌ها نیز به دلیل نداشتن مدیریت بر دخل و خرجشان با مشکلات مالی روبه رو می‌شوند

درست است که تورم در جامعه بالاست و هر روز هزینه‌های کالای ضروری، مسکن و..

افزایش می‌یابد، اما با رعایت مدیریت اقتصادی می‌توان تا حدودی از بار مشکلات کاست. بنا به اعتقاد بسیاری از کارشناسان، صرفه جویی، قناعت و پرهیز از تجمل گرایی و چشم و هم چشمی از ملزومات اجرای مدیریت مالی است

با این حال باید در نظر داشته باشیم خانواده‌هایی که دارای درآمد نیستند و خانواده‌هایی که به هر دلیلی سرپرست آن‌ها بیکار است شامل این امر نمی‌شوند؛ چرا که آن‌ها دخلی ندارند که بخواهند آن را مدیریت کنند

یکی از مباحثی که در حال حاضر مطرح می‌شود این است که افزایش قیمت‌ها و هزینه‌های سرسام آور زندگی، آرامش را از خانواده‌ها سلب کرده است و باوجودی که پدر و مادر دو یا سه شیفت کار می‌کنند، نمی‌توانند از پس هزینه‌ها برآیند. به اعتقاد من این افراد دچار نقص در مدیریت خانواده هستند و فرهنگ قناعت و صرفه جویی در این خانواده‌ها بسیار کمرنگ است

با مدیریت اقتصادی و مالی بر درآمدهای خانوار همراه با صرفه جویی و پیشه کردن قناعت و فرهنگ سازی در زمینه «به آنچه داریم، راضی باشیم»، آرامش، شادابی و نشاط در خانواده حاکم می‌شود

چرا که دیده شده است بسیاری از خانواده‌های مرفه باوجود در اختیار داشتن امکانات مالی، افسرده، مضطرب و از هم گسیخته هستند

بنابراین با تلفیق مدیریت اقتصادی خانواده با آموزه‌های دینی مثل پرهیز از اسراف و پیشه کردن صرفه جویی و قناعت می‌توان به آرامش دست یافت

جامعه ما در حال حاضر با شتاب به سوی تجمل گرایی و مصرف زدگی که هزینه‌های خانوار را افزایش داده است، پیش می‌رود

آمارها نشان می‌دهد ۸� درصد هزینه‌های زاید و سربار خانوار ناشی از تجمل گرایی و چشم و هم چشمی است

بنابراین در اقتصاد خانواده باید براساس داشته‌ها و درآمدها برای هزینه‌ها برنامه‌ریزی کرد و نه براساس خواسته ها؛ این مسئله مهم‌ترین اصل در مدیریت اقتصادی خانواده است.

چرائی و چگونگی اصلاح الگوی مصرف

• مهدی یاراحمدی خراسانی*
  

این واقعیت که چرا علی رغم تأکیدات قرآن کریم، توصیه‌های ائمه معصومین (ع) و همچنین آموزه‌های دینی، مقولهٔ مصرف صحیح، مناسب و به دور از اسراف در کشور همواره مورد بی مهری قرار گرفته، سئوالی است که در مقام پاسخ دهنده نمی‌توان توجیه مناسبی برای آن بیان نمود

لیکن مسلماً این موضوعِ تلخ و آزار دهنده، آیندگان و نسل‌های بعدی ما را در پاسخگویی به نیازهای طبیعی خود دچار مشکل می‌نماید

چرا که بخش عظیمی از سرمایه‌های طبیعی و غیرطبیعی که امروزه در کشور موجود است و با مصرف بی‌رویه و بعضاً غیرلازم و غیر ضروری حیف و میل می‌شود متعلق به سهمی است که ما از حساب آیندگان خود برداشت می‌نماییم. عنوان برگزیدهٔ سال جاری یعنی " اصلاح الگوی مصرف " و رکورد داری کشور ما - به نسبت جمعیت - در بسیاری از زمینه‌های مصرفی از قبیل؛ انرژی، غذا، دارو، پوشاک، حمل و نقل، مسکن، آب و..

دلایل کافی فراهم می‌آورد که از نگاه اجتماعی، اقتصادی، روانشناسی، جامعه‌شناسی و ..

چگونگی مصرف و الگوهای آن در جامعه از دیدگاه صاحب نظران، نویسندگان و محققان مورد کند و کاو و بازنگری قرار گیرد

مصرف کردن محصول، انرژی، خدمت و یا هرچیز دیگری ناشی از احساس نیازی است که در انسان پدیدار می‌گردد

به بیان دیگر مصرف می‌کنیم تا نیازی از نیازهای درونی خود را ارضاء نمائیم

و الگوی مصرف در واقع همان لیست نیازهای ماست که در افراد و جوامع مختلف متفاوت است

از لحاظ مسائل انگیزشی و روانشناسی وقتی انسان به چیزی احساس نیاز کرد برای بدست آوردن آن برانگیخته می‌شود

و این مسئله در نهایت منجر به مصرف می‌گردد

حال اگر بخواهیم مسئله مصرف و الگوهای آن را اصلاح نماییم می‌بایست ابتدا نسبت به نیازهای خود دقت کنیم

در بسیاری از مواقع احساس نیاز ما با واقعیت همراه نیست

به بیان ساده‌تر خیلی از انسان‌ها به چیزهائی احساس نیاز می‌کنند که در واقع به آن نیازی ندارند و این احساس بیشتر نشأت گرفته از مسائل جانبی از قبیل تبلیغات است

بدین ترتیب یکی از مهمترین راه‌های اصلاح الگوی مصرف، دقت نظر در مواجهه با تبلیغات می‌باشد

انسان باید ضمن شناسائی دقیق نیازهای خود اقدام به مصرف نماید

و تحت تأثیر تبلیغات قرار نگیرد. صرفه جویی به مفهوم مصرف چیزی به شکل درست و مناسب آن است

این مسئله برای ایجاد تعادل میان درآمد و هزینه بسیار مهم و اساسی است و در حوزه اقتصاد خانواده نیز می‌تواند تأثیرگذار و سرنوشت ساز باشد

ذکر این نکته ضروری است؛ همان‌طور که مصرف بی‌رویه و بی جا امری غیر عقلایی است عدم مصرف و یا کم مصرف کردن در عین نیاز هم صحیح به نظر نمی‌رسد

در واقع آنچه در ارتباط با مصرف صحیح مطرح می‌گردد کم مصرف کردن نیست

بلکه مراد از اصلاح الگوی مصرف و به تبع آن صرفه جویی بهره‌مندی مناسب از نعمات خداوندی و استفاده حداکثری از تمامی قابلیت‌های هر چیزی است

همان امری که در اقتصاد از آن به عنوان بهره‌وری یاد می‌شود

عده‌ای صرفه جویی را کم مصرف کردن معنا کرده‌اند ولی به نظر می‌رسد این معنا نمی‌تواند اقتصادی باشد؛ زیرا هدف از تولید یک شی اقتصادی، مصرف آن است

بنابراین شخص لازم است تا در حد برآورده کردن کامل نیاز خود، چیزی را مصرف نماید و کم مصرف کردن نمی‌تواند نیاز وی را برآورده سازد

یکی از مسائل مهمی که در راستای اصلاح الگوی مصرف می‌بایست بدان توجه گردد شناخت اسراف است

" اسراف " یعنی؛ زیاده روی و تجاوز از حد و مرزهای قانونی و طبیعی در هر کاری

اسراف کردن امری است که در آیات قرآن کریم به صراحت از آن پرهیز داده شده است

همان طورکه از کودکی به ما آموخته‌اند؛ «بخورید و بیاشامید ولی هرگز اسراف نورزید همانا خداوند اسراف کاران را دوست ندارد»

کتاب وحی به صراحت اعلام می‌دارد که خداوند مسرفین را دوست ندارد

مسئله اسراف و هدر دادن منابع در رفتار مصرفی، مسئله‌ای بنیادی است که ناشی از فقدان حاکمیت عقلانیت و منطق اخلاقی و اقتصادی در عملکرد افراد است

مسئله اسراف و قناعت از مفاهیم و گزاره‌های مهمی است که دین مبین اسلام بدان توجه داشته است

این امر امروز در کشور به دلیل بروز و ظهور فراوان آن در عرصه‌های مختلف فردی و اجتماعی بیش از گذشته نمایان گردیده است

تا جائی که تمامی کارگزاران برنامه‌ریزی و عملیاتی کشور موظف گردیده‌اند در سال جاری رویکرد پرهیز از اسراف و اصلاح الگوی مصرف را در فعالیت‌های خود مورد توجه قرار دهند

موضوع صرفه جویی به قدری در اسلام اهمیت دارد که علمای اخلاق تأکید می‌کنند سزاوار است مؤمن در امور مباح هم سعی بر عدم اسراف داشته باشد

اموری مثل؛ خواب، حرف زدن و خوردن

چنان‌که در حدیث است؛ خدا پر خوری و پرخوابی را دشمن می‌دارد

رفاه زدگی و اسراف در انسان‌ها موجب می‌شود تا نه تنها خود اهل فساد و تباهی باشند بلکه دیگران را به فساد بکشانند و در زمین فساد و تباهی کنند

(قصص آیات ۷۶ تا ۸۳) از این روست که خداوند، این الگوی مصرف را نابهنجار و ضد اخلاقی ارزیابی کرده و به شدت از آن منع می‌کند؛ زیرا از نظر خداوند، این گونه تصرفات موجبات فروپاشی جامعه و عذاب الهی می‌شود

حال که صراحت بایدهای دینی ما در ارتباط با مقولهٔ مصرف صحیح، الگوی جاری مصرف در جامعه را زیر سئوال برده و جرایی اصلاح آن را در اذهان تبیین می‌کند، مناسب است در سال جاری با مداقه و بازبینی در فهرست نیازها چگونگی حصول آن را فراهم سازیم.

مصرف علم یا تولید علم

اگر افزایش مستمر تولید و تنوع آن همراه با پیشرفت فزاینده دانش فنی را معیار رشد اقتصادی تلقی کنیم و اگر در آمیختگی آن با معیارهای کیفی مانند پرورش نیروی انسانی کارآمد، واجد اعتماد به نفس و قادر به آزادی انتخاب را به منزله ضوابط «توسعه یافتگی» بپذیریم باید قبول کنیم که پژوهشهای بنیادی و کاربردی، بخش عمده‌ای از الزامها برای دستیابی به این معیارها و ایجاد بهبود در کیفیت زندگی را تشکیل می‌دهند و سهم عمده‌ای را در ایجاد تمایز بین کشورهای ” در حال توسعه “ از کشورهای ” توسعه یافته “ بر عهده دارند

پس سؤال این است که جایگاه پژوهش در کشورما در کجا قرار دارد و کدام پژوهش می‌تواند ما را به مقصود برساند؟ شتاب ما برای جبران فاصله‌ها، همه را به سوی پژوهشهای کاربردی متوجه کرده است، اما نه کاربرد دانشی که خود به دست آورده باشیم بلکه کوشش در به کاربستن آنچه دیگران به آن رسیده‌اند

هرجا سخن از ارائه یک طرح پژوهش یا تدوین اولویتهای پژوهشی به میان می‌آید، بحث دربارهٔ ” فایده “ آن مطرح می‌شود

حال آنکه نیک می‌دانیم پژوهشهای بنیادی و کاربردی بدون تکیه بر یکدیگر، راه به جایی نمی‌برند و پیشرفت فناوری بدون پژوهشهای بنیادی یک خیال واهی و رابطه بین این دو قلمرو نه یک رابطه خطی که یک رابطه تعاملی است. یک ذهن علمی غالباً برای دستیابی به جنبه‌های کاربردی نیز آماده است و جستجوی یک راه حل عملی، نگاه تازه‌ای به اصول علمی زیر بنایی را الزامی می‌سازد

اگر پژوهشهای بنیادی در قلمرو فیزیک اتمی و هسته‌ای انجام نمی‌شدند امکان کاربرد نتایج آنها در تشخیصهای پزشکی به وجود نمی‌آمد، اگر در پژوهشهای زیست شناختی، زمین شناختی یا ریاضیات، سرمایه‌گذاری نمی‌کردند هرگز به داروهای شگفت‌انگیز امروز دست نمی‌یافتند و به راه حلهای فردای زیست شناختی برای حل مسئله فضولات شیمیایی نمی‌اندیشیدند و اگر براساس پژوهشهای بنیادی در قلمرو و تحول کودک به تفاوتهای کیفی بین کودک و بزرگسال دست نمی‌یافتند، امکان تدوین برنامه‌های آموزشی متناسب با کودکان و پرورش نیروهای انسانی کارآمد به وجود نمی‌آمد؛ بنابراین باید پذیرفت که به رغم وجود روی‌آوردها، انگیزه‌ها و مقیاسهای متفاوت، پژوهشهای بنیادی و پژوهشهای کاربردی عمیقاً به یکدیگر وابسته‌اند، پیشرفت هر کشور در گرو همزیستی آنهاست و اجتناب از یک مسیر، نارسایی مسیر دیگر را در پی دارد. پژوهش بنیادی نه یک پژوهش محض، غیر مفید یا یک قصر بلورین که بی‌تردید، مفیدترین و نتیجه بخش‌ترین است اما پیامد آن قابل پیش بینی نیست

در حالی که پژوهش کاربردی در مدت زمان کمتری به نتیجه می‌رسد

پس تفاوت پژوهشهای بنیادی و کاربردی در میزان سود بخشی مورد انتظار و حد پیش بینی پیامدهای آنهاست. اگرچه حتی استفاده از یافته‌های بین‌المللی در قلمرو فناوری برای جبران سریعتر فاصله‌ها مستلزم بومی کردن آنهاست اما این نکته در قلمرو و علوم انسانی به علت تعامل تنگاتنگ قوانین جهان شمول با فرهنگ هر سرزمین و تغییراتی که از این رهگذر حاصل می‌شود، مصداق بیشتری دارد و بدون بررسی نقش چهارچوبهای فرهنگی و نمادهای اجتماعی، قبول بی کم و کاست یافته‌های دیگر کشورها، امکان‌پذیر نیست. اما آیا می‌توان حتی با بومی کردن نتایج حاصل از پژوهشهای کاربردی، از پژوهشهای بنیادی صرف‌نظر کرد و فقط سود بخشی آنی را در نظر گرفت؟ اگر پاسخ به این پرسش منفی باشد مسئله‌ای که پابرجا می‌ماند چگونگی تقسیم مسؤولیتهای سازمانی، سطوح سرمایه‌گذاری و تعیین اولویتهای این دو نوع پژوهش است

در هر یک از این سطوح، تألیف ساختار سیاسی و ساختار علمی باید به گونه‌ای انجام شود که سودبخشی در حد بهینه باشد

با توجه به هدفهای راهبردی، به هیچ وجه نمی‌توان دولت را به منزله سخنگوی ملت، تنها داور و فعال مایشا دانست چرا که تعیین اولویتها بدون در نظر گرفتن آنچه از لحاظ علمی ممکن یا محتمل است به نتایج اسفباری منتهی خواهد شد

کلید یک سیاست علمی درست، توافق مبتنی بر شناخت است، سیاستی که در آن قانونگذاران نیاز به مشاوره علمی برای دستیابی به هدفهایشان را بپذیرند و دانشمندان نیز این حق را برای قانونگذاران قایل شوند که هدفهای راهبردی خود را بر مبنای نیازهای اجتماعی تعیین کنند

پس آنچه ضروری است تعیین اولویتهای پژوهشی براساس احترام متقابل بین دانشمندان و قانونگذاران است

در چهارچوب این احترام متقابل است که هم به نیازهای بلافاصله جامعه پاسخ داده خواهد شد و هم با صرف نظر کردن از پژوهشهای «بنیادی “ یا ” ریشه‌ای “ کشور خود را محکوم به ماندن در قبای یک جامعه ”جهان سومی» نخواهیم کرد و به جای «مصرف علم» به «تولید علم» هم خواهیم پرداخت

• http://www.jip.ir/fa/index.php?option=com_content&task=view&id=87&Itemid=50

اسراف و صرفه جویی در فرهنگ اسلامی

مسئله اسراف و قناعات از مفاهیم و گزاره‌های مورد اهتمام دین مبین اسلام است که به بیان‌های مختلف در آیات قرآنی و روایات اهل بیت علیه السلام مورد بحث و تأکید گسترده‌ای قرار گرفته است

معنی و مفهوم اسراف :اسراف در لغت به معنی تجاوز و زیاده روی است، بنابر این در مورد اعتقادی و همچنین در تمام افعال و اعمال انسانی متصوران به گونه‌ای که تجاوز و زیاده روی و زیاده خواهی از هر چیز ی مصداق اسراف و عامل آن را اسراف می‌نامند به گونه‌ای که انسان دربارهخود یا دیگری چیزی را که دروغ و سزاوار نیست معتقد شود یا در جایگاهی قرار بگیرد که فاقد شایستگی‌های لازم در آن جایگاه می‌باشد. یا حتی بیهوده تلف نمودن فرصت‌ها یا وقت گذرانی در امور غیر ضروری و نیز آنچه که سزاوار تصدیق و اعتقادات باور نداشتن مثل ضرورت اعتقاد به خدا، نبوت، امامت و معاد و ...

که از نظائر اسرافند. قرآن کریم در اینگونه موارد، نمونه‌هایی می‌فرماید :الف) اعتقاد فرعون به ربوبیت خودش: «یا ایها الملأ ما لکم ما علمتُ لکم من اله غیر» (سوره قصص آیه ۳۸) «که برای شما خدایی نمی شسناسم» پاسخ خداوند به فرعون: «و ان فرعون لعالٍ فی الارض و آنه لمن المسرفین» (سوره یونس آ یه ۸۱) «و فرعون برتری طلبید در زمین و پروردگار عالم او را از مسرفین خواند» ب) عدم ایمان به خدا، نبوت، امامت، معاد و عدل :و این چنین جزا می‌دهیم کسی را که از حد بگذراند (اسراف) به پروردگارش ایمان نیاورد و عذاب آخرت سخت است. اسراف و تبذیر :اسراف به معنای تجاوز از حد و زیاده روی کردن است، که آن یا از جهت کمیت است، که صرف کردن مال است در مورد ی که سزاوار نیست و یا از جهت کیفیت است و آن صرف کردن مال است در موردی که سزاوار است، لکن بیشتراز آنچه شایسته است و از همین جهت صرف مال را در موردی که سزاوار نیست (تبذیر) گفته‌اند

و صرف مال را در زیادتر از آنچه سزاوارمی باشد (اسراف) دانسته‌اند.. اسراف حتی در امور مباح هم جایز نیست :موضوع صرفه جویی به قدری در اسلام اهمیت دارد که علمای اخلاق تأکید می‌کنند سزاوار است مؤ من در امور مباح سعی کند که اسراف نکند، مانند اسراف در خواب، بیداری، حرف زدن، خوردن چنان‌که در حدیث است

خدا پر خور و پرخوابی را دشمن می‌دارد. در نکوهش اسراف و تبذیر، و ارزش و جایگاه میانه روی و بهره‌گیری صحیح از نعمت‌های الهی در آیات قرآنی و روایات اسلامی سخن فراوان به بیان آمده است

برخی از این آیات عبارتند از :اسراف و تبذیر در نگاه قرآنی :۱- اسراف کاران از اصحاب آتش اند: «و ان المسرفین هم اصحاب النّار» «و همانا اسراف کاران همراهان آتش اند» (غافر / ۴۳)۲- خداوند گمراه کننده مسرفین است: «کذالک یُضلّ الله من هو مسرفٌ مرتاب» «و بدینسان گمراه کند خدا هر که را که فزونی خواه و شک آورنده است » (غافر / ۴۳)۳- خداوند اسراف کنندگان را دوست نمی‌دارد: «و لا تسرفو لا عیب المسرفین» «اسراف نکنید چرا که خداوند اسراف کنندگان را دوست نمی‌دارد» (انعام / ۱۴۱)۴- درست و صحیح مصرف نکردن مبغوض خداوند است: «کلوا والشربوا و لا تسرفوا آنه لا عیبالمسرفین» «بخورید و بیاشامید ولی هرگز اسراف نورزید همانا خداوند اسراف کاران را دوست ندارد» ۵- میانه روی در هرکاری حتی در انفاق پسندیده است: «والذین اذا انفقوا لم یسرفو و لم یفتروا و کان بین ذالک قواماً» «و آنانکه گاهی انفاق کنند نه فزون رفتند و نه سخت گیرند و با شد میان این اندازه‌ها» از تدبر در آیات قرآن کریم بخوبی درمی یابیم که مسئله اسراف در معنای بسیار وسیعی در قرآن بکار برده شده است. همانگونه که در روایات نیز آمده است اسراف مراتب مختلفی دارد! به گونه‌ای که گاهی مختص به خوردن و آشامیدن است و گاهی ضایع کردن نعمات معنوی، مادی و حتی استفاده نادرست از امکانات معنوی در زمره ظلم و اسراف اختصاص یافته است. نکته جالب توجه توصیه قرآن به بازگشت اسراف کنندگان از راهی که در پیش گرفته‌اند به راه نیکی و صرفه جویی است

از این رو تأکید می‌کند که مسرفین از رحمت و بخشش الهی مأیوس نشوند

خدای متعال در آیه ۲۷ سوره بنی اسرائیل نیز اینگونه تکلیف می‌کند که :در فرهنگ اسلامی همانگونه که دیدیم، زیاده روی در مصرف و استفاده از نعمت‌های مادی را از پائین‌ترین مراتب اسراف می‌داند، گستردگی مقوله اسراف آنچنان است که حتی در بحث عقاید و اعمال فردی و اجتماعی راه پیدا نموده و به جرأت می‌توان گفت: در هیچ مذهبی به این اندازه برمیانه روی و اعتدال سفارش و تأکید نشده است. جایگاه قناعت در روایات :۱- میانه روی لشکر عقل؛ «امام کاظم (ع): در وصیت نامه‌ای به هشام یکی از لشگریان عقل را میانه روی از لشگریان جهل زیاده روی است.»۴۲- بخشش وترحم اسراف کار هم مذموم است: «حضرت امیر (ع): زیاده روی و اسراف مکن زیرا بخشش (اسراف کار مورد ستایش نیست و تنگدستی او هم مورد ترحم واقع نمی‌شود»۳- میانه روی باعث پایداری نعمت می‌شود :» امام موسی بن جعفر (ع): به کسی که در زندگی میانه روی و قناعت کند نعمت او باقی می‌ماند و آنکه با تبذیر و اسراف زندگی کند، نعمتش از بین می‌رود»۶۴- زیاده از حد اسراف است: «امیرالمؤ منین (ع): هر چیزی بیشتر از اقتصاد (میانه روی) اسراف است»۷علاوه بر این در سخنان گوهر بار ائمه و ائلیاء الهی (ع) اسراف و زیاده روی به عنوان عوامل تباهی مال و ثروت و از بین رفتن برکت و مقدمه و زمینه فقر و تنگدستی یاد شده است. قناعت فضیلت بزرگان :در کنار بحث اسراف که همواره در اسلام مورد مذمت قرار گرفته مسئله قناعت از جملهٔ خصلت‌ها و ویژگی‌های ارزشمند برای یک مسلمان بشمار می‌رود، و همواره مورد توجه اسلام و اولیاء دین قرار گرفته است

در فرهنگ اسلامی صفت قناعت از جمله صفات فاضله و اخلاق حسنه و از آن بعنوان وسیله‌ای که سعادت ابدی آدمی را به دنبال داشته است بی تردید جای گرفتن قناعت در فرهنگ اسلامی و ترویج آن توسط بزرگان اهل فن صرف نظر از جایگاه علمی و تأثیرات شگرفی که در زندگی آدم‌ها دارد موضوعی کاملاً تثبیت یافتهٔ تجربی است که آدمی همواره عدم رعایت آن را از دست دادن فرصت‌ها و داشته‌های خویش به تلخی تجربه نموده است. این تجربه آن زمانی تلختر و کشنده است که آسیب زدگی اجتماع و زندگی مردمان بعلت قناعت ناپذیری و گرایش به اسراف و تبذیر باشد

امام باقر (ع) می‌فرماید: «هر که قناعت کند به آنچه که خدا به او می‌دهد، غنی‌ترین مردم است». در بسیاری از کتب اخلاقی خو گیری نفس انسان با صفات برجسته اخلاقی نقطه آغاز حرکت انسانی به سمت کمال حقیقی آسمانی بشمار می‌آید. از جمله این صفات برجسته، قناعت پذیری و قانع بودن به موهبت‌های خداوند ی است

در حقیقت علمای اخلاق در کنار بیان فضیلت‌های قناعت، روش‌های تحصیل این صفت پسندیده مورد بحث و بررسی دقیق قرار داده‌اند و به صورت مفصل به این امر پرداخته‌اند. بر این اساس در می‌یابیم که در آموزه‌های دینی ما علاوه بر اینکه مسئله قناعت و صرفه جویی یک مسئله تأثیر گذار در جامعه به حساب می‌آید به ابعاد اجتماعی آن نیز پرداخته شده و بعنوان یک فضیلت همواره مورد تشویق قرار گرفته است. به هم پیوستگی اجتماع و اثر پذیری تغیرات زندگی مردم بر یکدیگر و ضرورت، گریز از آسیب‌های طبیعی و غیرطبیعی و نیز در نظر گرفتن نیازهای روز مره و آینده زندگی نیاز آدمی را به رعایت فرهنگ قناعت صد چندان می‌کند. صرفه جویی و قناعت در ابیات و هنر ایرانی :ادباء، شعرا، هنرمندان ایرانی در طول تاریخ به لحاظ دغدغه‌های فراوان از پیامدهای اسراف سخنان فراوانی را در این زمینه به یادگار گذاشته‌اند

سعدی شاعر شیرین سخن ایران در کتاب بوستان سعدی از بدی اسراف و تشویق به صرفه جویی چنین آورده است. چو کم خوردن طبیعت را. راه‌های مبارزه با اسراف :الف) استفاده از ظرفیت‌های دینی عمومی :مردم ایران بعلت پیوند با دین و مظاهر مقدس دینی که دارند بخوبی سنت‌های نهادینه شده را می‌پذیرند و بر آن می‌گمارند. بیان و آیات قرآن کریم و احادیث نورانی معصومین علیه السلام در مذهب اسراف و ترغیب به صرفه جویی بهترین راه کارعمومی سازی و نهادینه سازی فرهنگ صرفه جویی و پرهیز از اسراف است. ب) باز نگری وقایع تاریخی و رخدادهای طبیعی :به تصویر کشیدن سرانجام اسراف کاران در همه طبقات اجتماعی و پیوند آنها با اتفاقات طبیعی از جمله عوامل باز دارنده اسراف گرایی و سوق دادن جامعه به سمت و سوی قناعت و صرفه جویست بی گمان در این قسمت بیشترین نقش را رسانه‌های جمعی بویژه رادیو و تلویزیون می‌تواند ایفا نماید. ج) ارتباط بخشی بلایای طبیعی به موضوع اسراف :به نظر می‌رسد مسائلی نظیر کم آبی، خشکسالی و ...

بهترین دلایل اثبات بدی اسراف و مفید بودن قناعت در زندگی روزمره است

برای مبارزه با اسراف و ترویج مصرف صحیح، به ریشه‌ها باید استناد در این میان خود خشکسالی و کم آبی و ... دلیل بسیار خوبی برای وادار نمودن جامعه به اهتمام در قناعت و صرفه جویی است

البته غافل نمائیم ناهماهنگی عملکرد برخی دستگاه‌های فرهنگی خاصه صدا و سیما با گفتارها و تذکرات دلسوزان خود عامل مهم در بی‌توجهی به مصرف درست و گرایش به اسراف و ریخت و پاش‌های غیر ضروری می‌باشد

به عنوان مثال با وجود این همه تبلیغ از مد گرایی و تجمل گرایی با صرفه جویی و نهادینه ساختن فرهنگ آن در جامعه بهیچ عنوان سازگاری ندارد و اسراف از پائین‌ترین مرتبه شروع. پی‌نوشت‌ها :۱، ۲ - گناهان کبیره۳ همان ص ۱۰۳۴- تحف العقول ص ۳۴۵- غررالحکم ص ۳۴۶- مجموعه الاخبار باب ۱۷۱ حدیث ۶ / ۹ - کلیات سعدی۷- تحف العقول ص ۳۰۱۸- معراج السعاده ص ۳۸۷۹- کلیات سعدیتهیه کننده:کارشناس آموزش و پژوهش *http://www.lorestan-tebyan.ir/sub.aspx?id=1375

مدیریت مصرف چیست

؟ مدیریت مصرف به مجموعه روش‌ها و اقداماتی گفته می‌شود که برای بهینه‌سازی مصرف به کار گرفته می‌شود. این روش‌ها معمولاً به سه گروه تقسیم می‌شوند گروه اول - روشهایی هستند که هزینه‌ای نداشته باشند مثلاً استفاده درست از وسایل و دستگاه‌ها و مراقبت و نگهداری از آنها. گروه دوم - روشهایی هستند که هزینه دارند اما این هزینه‌ها چندان زیاد نیست (روشهای کم هزینه) مانند تعمیر و نگهداری وسایل، اندازه‌گیری میزان مصرف انرژی در دستگاه‌های مختلف یک کارخانه و نظارت بر تغییر مصرف هر دستگاه، عایق کاری لوله‌ها و کانالها، اجرای برنامه‌های آموزشی در خصوص روشهای کاهش انرژی. گروه سوم - روشهای پر هزینه هستند

در این روشها باید تغییرات اساسی جهت بهبود مصرف انرژی در دستگاه‌ها، تأسیسات و ساختمانها بوجود آورد مثلاً اگر کارخانه‌ای کهنه و قدیمی باشد باید در صورت نیاز و امکان صرفه جویی انرژی، دستگاه‌های آنرا با دستگاه‌های نو تعویض کرد یا دستگاه‌های تکمیلی در جهت جلوگیری از اتلاف انرژی نصب نمود یا اگر ساختمانی کهنه شده باشد باید تمام تأسیسات گرمایش و سرمایش آنرا تعویض کرد. همه ما مصرف‌کننده انرژی هستیم و در خانه، خیابان، محل کار و رفت و آمدهای خود از یکی ازانواع انرژی استفاده می‌کنیم

برای آنکه بتوانیم مدیریت مصرف انرژی را بهتر انجام دهیم لازم است بین این مصرف‌کننده‌های گوناگون تقسیم‌بندی بوجود آوریم و آنان را به چند بخش تقسیم کنیم

این بخشها عبارتند از :۱-خانگی۲-تجاری۳-صنعتی۴-کشاورزی۵-عمومی۶-سایر مصرف کنندگانهر یک از این بخشها یکی از انواع انرژی را بیشتر مورد استفاده قرار می‌دهند

در مدیریت مصرف باید هر کدام از آنها روشهای مناسبی را که برای مصرف‌کنندگان آنها مفید است پیشنهاد کنیم. بخشهای خانگی و تجاریاین بخش به وسایل و مصرف‌کننده‌های انرژی که در خانه و یا در مغازه‌ها و فروشگاه‌های خانگی مثل یخچال، فریزر، تلویزیون، ماشین لباسشویی، جاروبرقی، اجاق، روشنایی و دستگاه‌های گرمایش و سرمایش، جزءمصرف کننده‌های این بخش هستند

در این بخش، بیشتر از انرژی برق استفاده می‌شود و مهمترین مصرف آن برای گرمایش و سرمایش و روشنایی است

در کشور ما ۳۴٪ از انرژی یعنی تقریباً یک سوم انرژی، در این بخش مصرف می‌شود

بنابراین، اعمال مدیریت انرژی در این بخش بسیار مهم است. اقدامات مدیریت مصرف در این بخش شامل موارد مختلفی می‌شود

آگاه‌سازی و آموزش مصرف‌کنندگان اولین اقدام مهم به شمار می‌رود

همان‌طور که گفتیم همه افراد در هر موقیتی که باشند مصرف‌کننده انرژی در بخشهای خانگی و تجاری هستند

هم خود از وسایل انرژی بر استفاده می‌کنند و هم خدمات مراکز تجاری و شبکه حمل و نقل بهره می‌برند

به همین دلیل آگاه‌سازی و آموزش مصرف‌کنندگان باید در همه سنین و همه قشرها اجتماعی انجام بگیرد

آموزش راه‌های درست استفاده از وسایل خانگی به وسیله معلمان و دبیران به دانش آموزان ، انتشار کتاب و جزوه برای کودکان و نوجوانان ، انتشار دفترچه‌های راهنمای استفاده صحیح از دستگاه‌ها و پخش برنامه‌های رادیو و تلویزیونی، روشهایی هستند که می‌توان برای مصرف بهینه انرژی از آنها استفاده کرد. روش دیگر مدیریت انرژی در این بخش آن است که از تولیدکنندگان بخواهیم دستگاه‌هاو ساختمانهایی با مصرف بهینه انرژی بسازند

می‌دانیم که یخچالها و فریزرهای ما، بیشتر از استاندارد جهانی انرژی مصرف می‌کنند

همین‌طور ساختمانها، فروشگاه‌ها و مغازه‌ها را می‌توان طوری طراحی کرد که مصرف انرژی کمتر بشود، مثلاً میِ توان برای روشنایی ساختمان، بیشتر از نور خورشید استفاده کرد یا ساختمان را خوب عایقکاری کرد تا سرما از بیرون به داخل ساختمان نفوذ نکند و گرما از داخل بیرون نرود. بخش صنایعمنظور از این بخش، مصارفی از انرژی است که در کارخانجات به مصرف می‌رسد تا انواع کالاها تولید شود و در اختیار مصرف‌کنندگان قرار گیرد

تمامی کارخانجات، مصرف‌کنندگان بزرگ انرژی هستند، اما بعضی از آنها بیشتر از دیگران انرژی مصرف می‌کنند

به این گروه کارخانجات بسیار انرژی بر می‌گویند

کارخانجات تولید سیمان، فولاد و فلزات و همچنین نیرو گاه‌ها یعنی کارخانجات تولید برق، انرژی زیادی به صورت برق یا مواد سوختنی مصرف می‌کنند

نوع انرژی مصرف شده در صنایع یکسان نیست و به نوع صنعت وابسته است

در صنایع شیمیایی بیشتر از انرژی فسیلی (نفت و گاز) و در صنایع فلزی (با کوره‌های الکتریکی نظیر صنایع فولاد، آلومنیوم، آهن، مس) بیشتر از انرژی برق استفاده می‌شود. در بعضی از صنایع هم مثل صنایع ساخت سیمان، کاغذ سازی و صنایع غذایی (نظیر صنایع قند و شکر) از هر دو نوع انرژی به میزان تقریباً یکسانی استفاده می‌شود

در کشور ما تقریباً ۲۷٪ یعنی حدود یک سوم از کل انرژی در این بخش مصرف می‌شود

اما باید توجه داشت که مصرف انرژی در این بخش - که در حال حاضر کمتر از بخش خانگی و تجاری است -به سرعت افزایش می‌یابد، زیرا کشورمان در حال سازندگی است و تعداد کارخانجات روز به روز بیشتر می‌شوند

بنابراین، اعمال مدیریت مصرف در این بخش نیز حایز اهمیت است

اقدامات مدیریت مصرف در بخش صنایع شامل چند رده مهم می‌شود که عبارتند از: آموزش و آگاه‌سازی، ممیزی انرژی، مدیریت بار و بازیافت انرژی. آموزش و آگاه سازینخستین اقدام، اقدامات آموزشی و آگاه‌سازی هستند

تشکیل دوره‌های آموزشی و سمینارها ، انتشار کتابها و تهیه فیلمهای آموزشی برای مدیران و تکنسینهای کارخانه‌ها، راه‌های استفاده درست از وسایل و روشهای کنترل و نظارت و امکانات بهینه‌سازی مصرف انرژی را به آنها می‌آموزد

تجربه کشورهای مختلف نشان داده است که برنامه‌های آموزش و آگاه‌سازی می‌توانند نقش مؤثری در کاهش مصرف انرژی و بهینه‌سازی آن داشته باشند

برآوردها نشان داده که اقدامات انجام شده در این زمینه تا ۲۰ درصد انرژی را کاهش داده است

آموزش و آگاه‌سازی در هر یک از بخشهای انرژی بر، شکل خاصی دارد که در هر مورد به آنها اشاره خواهیم کرد. ممیزی انرژیممیزی انرژی به روشهایی گفته می‌شود که وضعیت یک کارخانه را از لحاظ مصرف انرژی مشخص می‌کند

در این روشها، چند مرحله اساسی وجود دارد، مرحله اول آن فعالیتهای کارخانه و محصولات آن، نوع انرژیهایی که بکار می‌برد، روشهایی که برای تولید از آنها استفاده می‌کند و همچنین دستگاه‌ها و ماشینهایی که در آن کارخانه مشغول بکار هستند، مشخص می‌شود که چه مقدار انرژی با چه هزینه‌ای در کجای کارخانه به مصرف می‌رسد، آیا بخشی از این انرژی تلف می‌شود؟ اگر چنین است، دلیل تلف شدن انرژی چیست؟ در کجای کارخانه یا در کدام دستگاه‌ها و ماشینها این اتلاف انرژی وجود دارد؟ میزان اتلاف چقدر است؟ سومین مرحله، اندازه گیریهای مختلف است

ساده‌ترین روش اندازه‌گیری آن است که صورتحسابهای برق و مواد سوختی کارخانه را بررسی کنیم و ببینیم در یک دوره زمانی مشخص چقدر انرژی مصرف شده است، سپس باید حجم تولیدات کارخانه را محاسبه کنیم و ببینیم در همان مدت، چه مقدار محصول تولید شده و برای هر محصول چقدر انرژی مصرف کرده‌ایم؟ نتیجه این محاسبه، یعنی میزان مصرف انرژی برای هر واحد تولید را شدت انرژی می‌نامیم

مطالعات نشان داده است که میزان شدت انرژی در کشور ما تقریباً سه برابر بیشتر از سایر کشور هاست، یعنی ما برای آن که محصول مشخصی را در مقایسه با سایر کشورها تولید کنیم سه برابر بیشتر از انرژی استفاده می‌کنیم. چهارمین مرحله آن است که اولویتها را برای انجام دادن اصلاحات تعیین کنیم، یعنی به مسئولان کارخانه نشان دهیم که از کجا و از چه بخشهایی بهینه‌سازی مصرف انرژی را آغاز کنیم. آخرین مرحله آن است که هزینه‌های لازم برای انجام اصلاحات را برآورد کنیم و تعیین کنیم که اگر کارخانه در این کار سرمایه‌گذاری کند چقدر در هزینه انرژی خود صرفه جویی خواهد کرد و در چه مدت سرمایه اش باز خواهد گشت

مجموعه این موارد به صورت یک گزارش و دستورالعمل مشخص به مسئول کارخانه ارائه می‌شود تا اصلاحات لازم را انجام دهد. مدیریت بارمنظور از بار، بار الکتریکی است

یعنی میزان الکتریسیته‌ای که هر مصرف‌کننده در هر زمان از شبکه برق مصرف می‌کند

هر گونه مصرف برقی هر قدر هم کم باشد به همان نسبت بر شبکه برق فشار می‌آورد، این فشار را بار الکتریکی می‌گوییم

در همه بخشهای انرژی بر، زمانهایی در طول روز یا سال وجود دارد که مصرف برق وارد می‌شود یا اگر در کارخانه، همه دستگاه‌های برق با هم شروع به کار کنند فشار بر شبکه برق زیاد می‌شود

این لحظه را اوج مصرف یا پیک می‌گویند

مثلاً می‌دانیم که در کشورمان بین ساعات ۵ تا ۹ بعد از ظهر، یک اوج مصرف وجود دارد و فشار زیادی به شبکه وارد می‌آید، چون همه مردم به خانه هایشان بر می‌گردند و از وسایل برقی متعددی استفاده می‌کنند

این اوج مصرف را اوج مصرف شب می‌گویند و به همه مردم سفارش می‌کنند که در این ساعتها تا آنجا که ممکن است از وسایل خانگی پر مصرف مثل جاروبرقی، اتو و ماشین لباس شویی استفاده نکنند یک اوج مصرف هم در طول سال داریم، مثلاً در وسط تابستان، یعنی گرمترین فصل، چون همه مردم کولرهایشان را روشن می‌کنند، یک اوج مصرف فصل تابستان بوجود می‌آید

در این زمان گاه شاهدیم که خاموشیهایی هم اتفاق می‌افتد

این خاموشیها به آن دلیل صورت می‌گیرد که فشار مصرف بر شبکه برق بسیارزیاد می‌شود و این شبکه قدرت تأمین برق کافی را ندارد

در کارخانجات، مدیریت بار هم مثل ممیزی انرژی با همان اقدامات یعنی شناخت کارخانه و محصولات آن شناخت منابع انرژی، اندازه گیریها، تعیین کردن اولویتها و ارزیابی اقتصادی انجام می‌شود با این تفاوت که این کار با استفاده از ابزارهای دیگری انجام می‌شود و هدف پیدا کردن راه‌هایی است که نه تولید کارخانه کم شود و کار آن دچار توقف و اخلال و نه فشار زیادی به شبکه برق وارد شود

• http://www.tebyan.net/Weblog/bah1359/post.aspx?PostID=59857

اصلاح الگوی مصرف

اکنون که عنوان معنا دار «اصلاح الگوی مصرف» برای سال جاری برگزیده شده است می‌بایست تمامی آحاد جامعه به دنبال یافتن پاسخی مناسب برای این سؤالات باشند که؛ الگوی مصرف چیست، اصلاح آن کدام است؟ و مخاطب مقام معظم رهبری چه کسانی هستند؟ تا بتوان با فراهم آوردن تمهیدات لازم زمینهٔ تحقق این واجب ملی یعنی؛ پرهیز از اسراف و سالم سازی شیوه‌ها و متدهای مصرفی در ابعاد مختلف فردی و اجتماعی را فراهم سازیم

به نظر نگارنده مخاطب اصلی این پیام تمام جامعه اسلامی و یا به بیانی ساده‌تر همهٔ مردم هستند

که در صدر آن‌ها مجموعه دستگاه‌های اجرایی و قوای سه‌گانه کشورقرار می‌گیرند

رکورد داری کشور ما - به نسبت جمعیت - در بسیاری از زمینه‌های مصرفی از قبیل؛ انرژی، غذا، دارو، پوشاک، حمل و نقل، مسکن، آب و..

دلایل کافی فراهم می‌آورد که از نگاه اجتماعی، اقتصادی، روانشناسی، جامعه‌شناسی و ..

چگونگی مصرف و الگوهای آن در جامعه از دیدگاه صاحب نظران، نویسندگان و محققان مورد کند و کاو و بازنگری قرار گیرد

واقعیت این است که مسئله اسراف و هدر دادن منابع در اقتصاد ایران، مسئله‌ای دارای ابعادی فراتر از ابعاد فرهنگی است؛ مسئله بنیادی که ناشی از عدم حاکمیت عقلانیت و منطق اقتصادی در عملکرد اقتصادی چه در بخش خصوصی و چه در بخش دولتی است

صرفه جویی به مفهوم مصرف چیزی به شکل درست و مناسب آن است

این مسئله برای ایجاد تعادل میان درآمد و هزینه بسیار مهم و اساسی است و در حوزه اقتصاد خانواده نیز می‌تواند تأثیرگذار و سرنوشت ساز باشد

ذکر این نکته ضروری است؛ همان‌طور که مصرف بی‌رویه و بی جا امری غیر عقلایی است عدم مصرف و یا کم مصرف کردن در عین نیاز هم صحیح به نظر نمی‌رسد

در واقع آنچه در ارتباط با مصرف صحیح مطرح می‌گردد کم مصرف کردن نیست

بلکه مراد از اصلاح الگوی مصرف و به تبع آن صرفه جویی بهره‌مندی مناسب از نعمات خداوندی و استفاده حداکثری از تمامی قابلیت‌های هر چیزی است

همان امری که در اقتصاد از آن به عنوان بهره‌وری یاد می‌شود

عده‌ای صرفه جویی را کم مصرف کردن معنا کرده‌اند ولی به نظر می‌رسد این معنا نمی‌تواند اقتصادی باشد؛ زیرا هدف از تولید یک شی اقتصادی، مصرف آن است

بنابراین شخص لازم است تا در حد برآورده کردن کامل نیاز خود، چیزی را مصرف نماید و کم مصرف کردن نمی‌تواند نیاز وی را برآورده سازد

بدون شک نعمت‌های الهی و مواهب موجود در زمین برای همهٔ ساکنانش به مقدار کافی وجود دارد به شرط آن که حیف و میل نشود و به دور از افراط و تفریط به صورت عاقلانه و صحیح مورد بهره‌برداری قرار گیرد

پرهیز از اسراف و مصرف صحیح در زندگی مقوله‌ای است که اگر امروز بدان توجه نکنیم آیندگان ما را نخواهند بخشید

چون مواهب زمین آن قدر زیاد و نامحدود نیست که با بهره‌گیری نادرست آسیب نپذیرد

از تدبر در آیات قرآن کریم بخوبی درمی یابیم که مسئله اسراف در معنای بسیار وسیعی در قرآن بکار برده شده است

خداوند متعال اسراف کاران را دوست ندارد و به آن‌ها وعدهٔ عذاب و آتش داده است

«و ان المسرفین هم اصحاب النّار» «و همانا اسراف کاران همراهان آتش اند» (غافر / ۴۳)

در پایان باید بدین نکته اذعان نمود که اصلاح الگوی مصرف نیازی به برنامه‌های ضربتی ندارد، بلکه برنامه‌های تدریجی در بستری عقلانی راه حلی مناسب و قابل قبول است

امری که تحقق آن مستلزم کوشش همگانی است.

قانون توسعه حمل و نقل عمومی و مدیریت مصرف سوخت

مصوب ۱/۱۰/۱۳۸۶ جناب آقای دکتر محمود احمدی‌نژاد ریاست محترم جمهوری اسلامی ایران
عطف به نامه‌های شماره ۲۵۳۳۷/۳۷۲۴۴ مورخ ۲۲/۲/۱۳۸۶ و شماره ۱۳۵۸۵۰/۳۶۴۱۱ مورخ ۲۳/۱۰/۱۳۸۵ در اجراء اصل یکصد و بیست و سوم (۱۲۳) قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران قانون توسعه حمل و نقل عمومی و مدیریت سوخت که با عنوان لایحه مدیریت مصرف سوخت در بخش حمل و نقل عمومی برون شهری و لایحه توسعه حمل و نقل عمومی درون‌شهری و مدیریت مصرف سوخت به مجلس شورای اسلامی تقدیم گردیده بود، با تصویب در جلسه علنی روز یکشنبه مورخ ۱۸/۹/۱۳۸۶ و تأیید شورای محترم نگهبان، به پیوست ابلاغ می‌گردد

رئیس مجلس شورای اسلامی ـ غلامعلی حدادعادل شماره ۱۶۰۹۹۹ ۲۳/۱۰/۱۳۸۶ ریاست جمهوری (نماینده ویژه رئیس جمهور در توسعه حمل و نقل عمومی و مدیریت سوخت) قانون توسعه حمل و نقل عمومی و مدیریت سوخت که در جلسه علنی روز یکشنبه مورخ هجدهم آذرماه یکهزار و سیصد و هشتاد و شش مجلس شورای اسلامی تصویب و در تاریخ ۲۸/۹/۱۳۸۶ به تأیید شورای نگهبان رسیده و طی نامه شماره ۱۵۳۳۶۲/۶۸۵ مورخ ۱/۱۰/۱۳۸۶ مجلس شورای اسلامی واصل گردیده است، به پیوست جهت اجراء ابلاغ می‌گردد

رئیس‌جمهور ـ محمود احمدی‌نژاد قانون توسعه حمل و نقل عمومی و مدیریت مصرف سوخت ماده۱ـ دولت مکلف است در جهت توسعه حمل و نقل درون‌شهری و برون‌شهری کشور و مدیریت بر مصرف سوخت نسبت به بهینه‌سازی عرضه خدمات حمل و نقل (از طریق اصلاح و توسعه شبکه حمل و نقل ریلی، برقی کردن خطوط و اجراء علائم و تأسیسات و ارتباطات، افزایش سرعت در شبکه ریلی، یکپارچه‌سازی و ساماندهی مدیریت حمل و نقل، اصلاح قیمتها، ایمن‌سازی و بهبود تردد، بهسازی و از رده خارج نمودن خودروهای فرسوده سبک و سنگین مسافری و باری درون و برون‌شهری، تبدیل خودروهای بنزین‌سوز و گازوئیل‌سوز به دوگانه‌سوز، الزام معاینه فنی، توسعه ناوگان حمل و نقل همگانی ون و مینی‌بوس و مدی‌بوس و اتوبوس، استفاده از سامانه هوشمند حمل و نقل، ساخت و توسعه شبکه آزادراه‌ها و بزرگراه‌های بین‌شهری، حمل ترکیبی کالا از مبدأ تا مقصد نهائی با شبکه ریلی و شبکه مکمل جاده‌ای، الزام به داشتن توقفگاه در انواع کاربریها، احداث توقفگاه‌های عمومی، ساماندهی و ایجاد توقفگاه‌ها و پایانه‌های بار و مسافر شهری و برون‌شهری اعم از ریلی و جاده‌ای در نقاط مناسب از شهرها و حومه آن، افزایش امنیت و قابلیت اطمینان و دسترسی)، بهینه‌سازی تقاضای حمل و نقل (از طریق اصلاح فرآیندهای اداری، کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات، اصلاح کاربری زمین و آمایش سرزمین، اعمال محدودیتهای ترافیکی، آموزش و فرهنگ‌سازی)، بهینه‌سازی مصرف انرژی (از طریق عرضه بنزین و گازوئیل در بخشهای حمل و نقل و صنعت و کشاورزی با اولویت کارت هوشمند سوخت، احداث جایگاه‌های عرضه گاز، حمایت از ابداعات و اختراعات مؤثر در کاهش مصرف سوخت)، بهینه‌سازی تولید خودرو [ از طریق تولید خودروهای گازسوز، تأمین تجهیزات استفاده از گاز توسط خودروها، حمایت از تولید خودروهای برقی، دونیرویی (هیبریدی) و کم‌مصرف، استانداردسازی تولید خودروی سبک و سنگین و موتورسیکلت در مصرف سوخت و کاهش آلایندگی] و خروج بنزین و گازوئیل از سبد حمایتی، حداکثر از ابتداء سال ۱۳۹۱ هجری شمسی اقدام نماید

ماده۲ـ به دولت اجازه داده می‌شود برای اجراء احکام ماده (۱) این قانون اقدامات زیر را به عمل آورد: ۱ـ اعطاء کمکهای بلاعوض یارانه‌ای به بخشهای غیردولتی مرتبط با اهداف این قانون؛ ۲ـ تخفیف در حقوق ورودی و سود بازرگانی واردات ناوگان حمل و نقل همگانی، خودروهای کم‌مصرف، خودروهای گازسوز، نفت‌گاز، برقی و دونیرویی (هیبریدی) و قطعات و تجهیزات مربوطه؛ ۳ـ تخفیف در حقوق ورودی و سود بازرگانی واردات تجهیزات، تأسیسات، ماشین‌آلات و قطعات مورد نیاز شبکه و ناوگان ریلی (شهری و برون‌شهری) و توسعه آزادراه‌ها و بزرگراه‌ها؛ ۴ـ اعطاء تسهیلات بانکی و پرداخت بخشی از سود تسهیلات بانکی به بخشهای مرتبط با اهداف این قانون؛ ۵ ـ تغییر کاربری اراضی و واگذاری زمینهای مورد نیاز احداث جایگاه‌های عرضه گاز طبیعی تا پایان سال ۱۳۹۰ هجری شمسی به قیمت منطقه‌ای پس از تملک و پرداخت بهای عادله آنها به صاحبان اراضی؛ ۶ ـ تعیین و اخذ جریمه، متناسب با مازاد مصرف سوخت و آلایندگی از خودروهای سبک و سنگین به صورت پلکانی؛ ۷ ـ تعیین و اخذ عوارض، بر مبنای میزان مصرف سوخت و آلایندگی و نوع سوخت از خودروهای تولید داخل و وارداتی از تولیدکنندگان داخلی و واردکنندگان

ماده۳ـ دولت مکلف است نظارت بر اجراء زمانبندی شده طرحها و پروژه‌های مرتبط با اهداف این قانون را با راهکارهایی که در آئین‌نامه‌های اجرائی مشخص خواهد کرد، اعمال نماید و هر شش ماه یکبار گزارش پیشرفت کار را به کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی ارائه کند

ماده۴ـ توزیع کمکها، یارانه‌ها، تسهیلات و اعتبارات موضوع این قانون و تعیین دستگاه مجری با توجه به شرح وظایف قانونی به عهده دولت است

دولت موظف است به نحوی اقدام کند که ضمن صرفه‌جویی، سرعت و کیفیت نیز لحاظ گردد

ماده۵ ـ شرکتهای بیمه‌گر موظفند متناسب با ارزیابی دولت از عملکرد دستگاه‌های مؤثر در کاهش حوادث و تلفات حمل و نقل درون‌شهری و برون‌شهری، معادل پنجاه‌درصد (۵۰٪) صرفه‌جویی حاصل از عدم پرداخت خسارات بیمه بدنه و شخص ثالث را برای آموزش و فرهنگسازی ایمنی تردد، تأمین تجهیزات، اصلاح فیزیکی نقاط و مقاطع حادثه‌خیز و کمک به پرداخت هزینه‌های جاری (با تصویب طرحها و اعتبارات پیشنهادی از سوی شهرداریها در شورای هماهنگی ترافیک استان و از سوی وزارت راه و ترابری و پلیس راهور، در کمیسیون ایمنی راه‌های وزارت راه و ترابری) به دستگاه‌های مذکور اختصاص دهند

ماده۶ ـ دولت موظف است با اولویت حمل و نقل ریلی به گونه‌ای اقدام نماید که سهم حمل و نقل ریلی در جابه‌جایی بار و مسافر و مصرف سوخت در حمل و نقل برون‌شهری بر مقادیر جدول شماره (۱) این قانون منطبق شود

ماده۷ـ دولت موظف است سیاستهای بخش حمل و نقل همگانی شهری را به گونه‌ای تنظیم نماید که از ابتداء سال ۱۳۹۱ هجری شمسی در مجموع هفتاد و پنج درصد (۷۵٪) سفرهای درون‌شهری پوشش داده شده و سهم هر یک از بخشهای حمل و نقل همگانی و مصرف سرانه بنزین در روز براساس جدول شماره (۲) باشد

تبصره ـ در شهر تهران نسبت تسهیم حمل و نقل عمومی از کل سفرهای درون‌شهری برای اتوبوسرانی، تاکسیرانی و حمل و نقل ریلی به ترتیب تا حداکثر بیست و پنج درصد (۲۵٪)، بیست درصد (۲۰٪) و سی‌درصد (۳۰٪) می‌باشد

ماده۸ ـ در صورتی که شهرداری شهرهای دارای شهرک اقماری، شرکتهای شهرک‌های جدید، شرکتها و کارخانه‌ها، هزینه تأمین زیرساخت و ابنیه خطوط ریلی به شهرکهای اقماری، شهرهای جدید یا محل شرکت یا کارخانه را تأمین نمایند، دولت هزینه روسازی، علائم، تأسیسات و ناوگان اجراء پروژه‌های مربوطه را تأمین خواهد کرد

تبصره ـ اعتبارات موردنیاز این بند از محل اعتبارات پیش‌بینی شده در ماده (۱۰) این قانون تأمین خواهد شد

ماده۹ـ مدیریت حمل و نقل بار و مسافر در محدوده شهر و حومه آن به عهده شهرداری است

ماده۱۰ـ اعتبارات موردنیاز موضوع این قانون به میزان چهل هزار میلیارد (۴۰٫۰۰۰٫۰۰۰٫۰۰۰٫۰۰۰) ریال در بخش درون‌شهری و شصت هزار میلیارد (۶۰٫۰۰۰٫۰۰۰٫۰۰۰٫۰۰۰) ریال در بخش برون‌شهری در هر سال تعیین می‌گردد

دولت مجاز است این اعتبارات را در دو ردیف متمرکز درون‌شهری و برون‌شهری از محل درآمد عمومی، صرفه‌جویی حاصل از اجراء این قانون و حساب ذخیره ارزی تأمین و در بودجه سنواتی منظور نماید

این اعتبارات در حساب مخصوص نزد خزانه‌داری کل کشور به صورت صددرصد (۱۰۰٪) تخصیص یافته تلقی می‌گردد

ماده۱۱ـ وصولی‌های موضوع بندهای (۶) و (۷) ماده (۲) و ماده (۵) بین شهرداریها و وزارت راه و ترابری جهت انجام تکالیف این قانون به نسبت شصت‌درصد (۶۰٪) و چهل‌درصد (۴۰٪) در قالب بودجه‌های سنواتی توزیع می‌گردد

کمک به شهرهای فاقد سامانه ریلی شهری مصوب برای ساماندهی حمل و نقل همگانی و بهبود عبور و مرور دارای اولویت است

ماده۱۲ـ آئین‌نامه اجرائی این قانون حداکثر دو ماه پس از ابلاغ این قانون با پیشنهاد مشترک نماینده ویژه ریاست جمهوری، وزارت راه و ترابری، وزارت کشور و سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور، تهیه و به تصویب هیئت وزیران خواهد رسید

ماده۱۳ـ اجراء کلیه قوانین مغایر با این قانون به جز قانون برنامه توسعه ملغی‌الاثر می‌گردد

جدول ۱ـ برون‌شهری جدول ۲ـ درون‌شهری قانون فوق مشتمل بر سیزده ماده و دو تبصره در جلسه علنی روز یکشنبه مورخ هجدهم آذرماه یکهزار و سیصد و هشتاد و شش مجلس شورای اسلامی تصویب و در تاریخ ۲۸/۹/۱۳۸۶ به تأیید شورای نگهبان رسید

رئیس مجلس شورای اسلامی ـ غلامعلی حدادعادل

• http://laws.irbar.com/content/view/2230/242/

ریشه یابی مصرف

مهدی یاراحمدی خراسانی
اشارهعنوان " اصلاح الگوی مصرف " برای سال جاری و رکورد داری کشور ما - به نسبت جمعیت - در بسیاری از زمینه‌های مصرفی از قبیل؛ انرژی، غذا، دارو، پوشاک، حمل و نقل، مسکن، آب و..

دلایل کافی فراهم می‌آورد که از نگاه اجتماعی، اقتصادی، روانشناسی، جامعه‌شناسی و ..

چگونگی مصرف و الگوهای آن در جامعه از دیدگاه صاحب نظران، نویسندگان و محققان مورد کند و کاو و بازنگری قرار گیرد

این موضوع وقتی اهمیتی دو چندان می‌یابد که توجه خود ر ا به دستورات مؤکد دین مبین اسلام در ارتباط با چگونگی مصرف صحیح، بهره‌مندی از نعمت‌های خداوندی و پرهیز از اسراف معطوف نمائیم

مقدمهاین واقعیت که چرا علی رغم آموزه‌های دینی ما مسلمانان، مقولهٔ مصرف صحیح، مناسب و به دور از اسراف در کشور همواره مورد بی مهری قرار گرفته، سئوالی است که در مقام پاسخ دهنده نمی‌توان توجیه مناسبی برای آن بیان نمود

لیکن مسلماً این موضوعِ تلخ و آزار دهنده، آیندگان و نسل‌های بعدی ما را در پاسخگویی به نیازهای طبیعی خود دچار مشکل می‌نماید

چرا که بخش عظیمی از سرمایه‌های طبیعی و غیرطبیعی که امروزه در کشور موجود است و با مصرف بی‌رویه و بعضاً غیرلازم و غیر ضروری حیف و میل می‌شود متعلق به سهمی است که ما از حساب آیندگان خود برداشت می‌نماییم

با عنایت به این که بحران‌های ناشی از کمبود مواد غذایی در جهان و پیامدهای زیان بار آن دست کم یک میلیارد انسان را تهدید به مرگ و گرسنگی می‌کند، بازخوانی مسئله اسراف و آثار و پیامدهای آن در حوزه مادی و معنوی مهم و اساسی است

تعریف و ریشه یابی مصرفمصرف کردن در معنای عادی آن یعنی استفاده درست و به اندازه از منابع طبیعی برای زنده ماندن و زندگی کردن

مصرف کردن محصول، انرژی، خدمت و یا هرچیز دیگری ناشی از احساس نیازی است که در انسان پدیدار می‌گردد

به بیان دیگر مصرف می‌کنیم تا نیازی از نیازهای درونی خود را ارضاء نمائیم

در واقع وقتی انسان به سمت مصرف چیزی روی می‌آورد که احساس نیازی در ارتباط با آن چیز در او برانگیخته شود

و الگوی مصرف در واقع همان لیست نیازهای ماست که در افراد و جوامع مختلف متفاوت است

از لحاظ مسائل انگیزشی و روانشناسی وقتی انسان به چیزی احساس نیاز کرد برای بدست آوردن آن برانگیخته می‌شود

و این مسئله در نهایت منجر به مصرف می‌گردد

حال اگر بخواهیم مسئله مصرف و الگوهای آن را اصلاح نماییم می‌بایست ابتدا نسبت به نیازهای خود دقت کنیم

در بسیاری از مواقع احساس نیاز ما با واقعیت همراه نیست

به بیان ساده‌تر خیلی از انسان‌ها به چیزهائی احساس نیاز می‌کنند که در واقع به آن نیازی ندارند و این احساس بیشتر نشأت گرفته از مسائل جانبی از قبیل تبلیغات است

بدین ترتیب یکی از مهمترین راه‌های اصلاح الگوی مصرف، دقت نظر در مواجهه با تبلیغات می‌باشد

اریک فروم اندیشمند بزرگ این مسئله را به گونه‌ای شفاف و تکان دهنده بیان می‌کند

عقیده کلی وی در این زمینه بر این اساس قرار دارد که جامعه صنعتی امروز و غول‌های اقتصادی و شرکت‌های بزرگ برای رسیدن به مقاصد خود از انسان این عصر یک مصرف‌کننده تمام عیار می‌سازند و با قدرت عظیم تبلیغات مسخ کننده خود در انسان نیازهای غیرواقعی و زاید بوجود می‌آورند و به موازات آن با عرضه محصولات به ظاهر متفاوت و در اصل یکسان که قسمت اعظم آنها واقعاً به درد انسان نمی‌خورد، مردم را به خرید این محصولات وا می‌دارند

مفهوم صرفه جوییصرفه جویی ازنظر اقتصاددانان به معنای استفاده درست و مناسب از کالای اقتصادی و بهره‌وری و آگاهی نسبت به نیازهای واقعی است

اقتصاددانان دربارهٔ نحوه مصرف به این نکته توجه می‌دهند که مراد از صرفه جویی، کم مصرف کردن نیست

همان‌طور که مصرف بی‌رویه و بی جا امری غیر عقلایی است عدم مصرف و یا کم مصرف کردن در عین نیاز هم صحیح به نظر نمی‌رسد

در واقع آنچه در ارتباط با مصرف صحیح مطرح می‌گردد کم مصرف کردن نیست

بلکه مراد از اصلاح الگوی مصرف و به تبع آن صرفه جویی بهره‌مندی مناسب از نعمات خداوندی و استفاده از تمامی قابلیت‌های هر چیزی است

همان امری که در اقتصاد از آن به عنوان بهره‌وری یاد می‌شود. محورهای اساسی نادرست در الگوی مصرف اقتصاد ایراناگر بخواهیم از نگاه جامعه‌شناسی اقتصادی محورهای اساسی نادرست در الگوی مصرف و اسراف در اقتصاد ایران را دسته‌بندی نمائیم می‌توانیم به محورهای زیر اشاره داشته باشیم: اول: نفت و منابع نفتی و انرژی، دوم: منابع ارزی کشور، سوم: منابع مالی، چهارم: منابع کمیاب و پنجم: مواد غذایی و داروئی

برای اصلاح الگوی مصرف ابتدای باید از محورهای مهم شروع کرد

اهم این محورها به شرح زیراست: آب، انرژی (شامل؛ نفت و گاز، برق و ...)، خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها، نان (مزه آب، مزه زندگی است و مزه نان مزه زیستن است

امام رضا (ع)- بحار ج۴۹، ص۹۹)، بیت المال، زمان (به عمر خود بخیل تر باش تا به درهم و دینارت - رسول اکرم. ص)، مجالس، هزینه‌های ازدواج، لباس، مسکن، مرکب، وسایل زندگی و انفاق. الگوهای ناصحیح مصرف مهمترین روش‌ها (الگوهای) نادرست مصرف عبارتند از:۱- اتراف و رفاه زدگی: مترف به کسی گفته می‌شود که از نعمت بسیار برخوردار بوده و متنعم به آن باشد و در تصرفات خویش هیچ گونه منعی را نپذیرد و زیر بار هیچ حد و مرزی نرود

۲- ریخت و پاش (تبذیر): تبذیر یعنی فرد در اموال به گونه‌ای تصرف نماید که پخش شود بی آن که به شکل درست و مناسبی مصرف شود

در قرآن کریم به صراحت این شیوه مصرف کردن تقبیح گردیده و ضد اخلاقی شمرده شده است. (وَآتِ ذَا الْقُرْبَی حَقَّهُ وَالْمِسْکِینَ وَابْنَ السَّبِیلِ وَلاَ تُبَذِّرْ تَبْذِیرًا إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کَانُواْ إِخْوَانَ الشَّیَاطِینِ وَکَانَ الشَّیْطَانُ لِرَبِّهِ کَفُورًا؛ (سوره مبارکه اسراء؛ ۲۶–۲۷)۳- اسراف (خروج از اعتدال): " اسراف " یعنی؛ زیاده روی و تجاوز از حد و مرزهای قانونی و طبیعی در هر کاری

مهمترین عوامل و ریشه‌های اسراف عبارتند از؛ خود نمایی، تربیت خانوادگی، فساد اخلاقی، تقلید، وسواس، ثروت اضافی، استکبار و استعمار. سخن پایانی:اخلاق مصرف یکی از بخش‌های مهم زندگی بشر است که آموزه‌های اخلاق کاربردی ناظر به آن است

این بخش خود زیر مجموعه بخش کلی تر و عمومی تری به نام اخلاق معیشت است ولی از آن جایی که شیوه درست مصرف تأثیر شگرفی در کلیت زندگی به جا می‌گذارد، توجه خاصی به این بخش مبذول می‌شود

اسراف و قناعت از مفاهیم و گزاره‌های مهمی است که دین مبین اسلام بدان توجه داشته است

این مسئله امروز در کشور به دلیل بروز و ظهور فراوان آن در عرصه‌های مختلف فردی و اجتماعی بیش از گذشته نمایان گردیده است

تا جائی که تمامی کارگزاران برنامه‌ریزی و عملیاتی کشور موظف گردیده‌اند در سال جاری رویکرد پرهیز از اسراف و اصلاح الگوی مصرف را در فعالیت‌های خود مورد توجه قرار دهند

موضوع صرفه جویی به قدری در اسلام اهمیت دارد که علمای اخلاق تأکید می‌کنند سزاوار است مؤمن در امور مباح هم سعی بر عدم اسراف داشته باشد

اموری مثل؛ خواب، بیداری، حرف زدن و خوردن

چنان‌که در حدیث آمده خدا پر خوری و پرخوابی را دشمن می‌دارد

با مدیریت اقتصادی و مالی بر درآمدهای خانوار، همراه با صرفه جویی و پیشه کردن قناعت و فرهنگ سازی در زمینه «به آنچه داریم، راضی باشیم»، آرامش، شادابی و نشاط در خانواده و به دنبال آن جامعه حاکم می‌شود.

راهکارهای غیرقیمتی اصلاح الگوی مصرف در بخش انرژی کشور

روح‌الله تولایی
چکیده: امسال اولین سال از دههٔ چهارم انقلاب اسلامی می‌باشد و به دلیل آمادگی بسیار وسیع و عظیمی که در کشور وجود دارد، به نام «دههٔ پیشرفت و عدالت» نامیده شده است

از آن جا که اقدام اساسی در زمینهٔ پیشرفت و عدالت، مسئلهٔ مبارزهٔ با اسراف، حرکت در سمت اصلاح الگوی مصرف، جلوگیری از ولخرجی‌ها و تضییع اموال جامعه می‌باشد؛ سال ۱۳۸۸ از سوی رهبر فرزانه انقلاب به نام سال «اصلاح الگوی مصرف» نام‌گذاری شده است

این مقاله به بررسی تطبیقی و توسعه‌ای راهکارهای کاربردی غیرقیمتی اصلاح الگوی مصرف در بخش انرژی کشور می‌پردازد. به‌طور کلی، اتخاذ سیاست‌ها و راهکارهای اصلاح الگوی مصرف در حوزه انرژی در ۲ بخش عرضه انرژی و تقاضای انرژی قابل بررسی و اجرا می‌باشد

یافته‌های تحقیق حاضر نشان می‌دهد در کشور ایران به دلیل اینکه تقریباً تمام زنجیره تأمین و عرضه انرژی در اختیار دولت می‌باشد، دولت می‌تواند با انجام تحقیقات علمی و هدفمند کردن سرمایه‌گذاری‌ها در بخش انرژی و به کارگیری فناوری‌های نوین در مدت زمان نسبتاً کوتاهی به میزان قابل توجهی در کاهش مصرف انرژی موفق عمل نماید

بخش تأثیرگذار دیگر در کاهش مصرف انرژی، مدیریت تقاضای انرژی می‌باشد که در این بخش نیز راهبردهای متعددی از جمله قیمت‌گذاری، آموزش، فرهنگ، پاداش، هنجار، سبک زندگی، استفاده از انرژی‌های نو و تجدیدپذیر، استفاده از تکنولوژی‌های جدید، استفاده بهینه از مواد و بازیابی آن‌ها و..

وجود دارد. مقدمه:کشور ایران دارای منابع و ذخایر بزرگ انرژی است

در حال حاضر بیش از ۸۵ میدان نفتی کشف شده در کشور وجود دارد و از لحاظ ذخایر گازی، ایران دومین مقام را در میان کشورهای جهان دارد

ذخایر گازی باقیمانده در ایران در حدود ۲۶۱۶ تریلیون متر مکعب تخمین زده شده است

منابع دیگر انرژی مانند ذغال سنگ و… نیز در کشور به میزان قابل توجهی وجود دارد. روند موجود رشد بی‌رویه مصرف انرژی در کشور، ایران را از یک کشور صادر کننده انرژی به یک کشور وارد کننده تا قبل از افق ۱۴۰۰ تبدیل خواهد نمود

برای مقابله با این تهدید، اجرای راهکارهای بهینه‌سازی انرژی و اصلاح الگوی مصرف انرژی ضروری است

بدین ترتیب حضور ایران در بازارهای بین‌المللی انرژی نیز برای بلند مدت تضمین خواهد شد

بهینه‌سازی انرژی یک صنعت پر سود و کم هزینه برای اقتصاد ملی است و ترویج آن اشتغال زایی گسترده‌ای را به دنبال دارد

ایجاد امنیت انرژی و کاهش آلودگی محیط زیست از دیگر مزایای اجرای راهکارهای بهینه‌سازی مصرف انرژی است. با توجه به افزایش مصرف انرژی در ایران، محدود بودن منابع طبیعی، حرکت در راستای طرح توسعه پایدار و حفظ محیط زیست باید تا حد امکان از هدر رفتن و تلف شدن انرژی جلوگیری شود

برای این منظور باید در زمینه استفاده بهینه از منابع انرژی در کشور ضمن شناخت راهکارهای مناسب برای کاهش مصرف انرژی قدم‌هایی برداشته شود

با توجه به نقش حیاتی انرژی برای جوامع بشری و نقش بسیار تأثیرگذار انرژی در پیشرفت و توسعه پایدار کشورها، امروزه استفاده بهینه از منابع انرژی جهت رفع نیازهای جامعه انسانی نیازمند روی آوری به مدیریت انرژی و بهینه‌سازی مصرف آن است. مدیریت انرژی عامل تأمین، مصرف بهینه و حفظ انرژی بوده و عبارت است از مجموعه اقداماتی که در جهت کاربرد مؤثر از منابع انرژی موجود صورت می‌گیرد که این اقدامات شامل: صرفه جویی انرژی، مصرف انرژی و جایگزینی منابع انرژی می‌گردد

(محمدی اردهالی، ۱۳۸۲)ضرورت و اهمیت:برای ارزیابی کارایی بهره‌برداری در مصرف انرژی کشورها، از یک آمار مقایسه‌ای استفاده می‌شود که در آن شدت مصرف انرژی در ایران، با چند کشور در حال توسعه و صنعتی جهان مقایسه شده است

آمارهای داخلی و بین‌المللی در مورد شدت مصرف انرژی در ایران نشان می‌دهد که مصرف انرژی در بخش‌های مختلف اقتصادی ایران در سال‌های گذشته، روند فزاینده رو به رشدی را داشته است

بر اساس گزارشی که انجمن جهانی انرژی (World Energy Council) در سال ۲۰۰۸ با عنوان «سیاست‌های بهره‌وری انرژی در کشورهای جهان» منتشر کرده است؛ اطلاعات مقدار تولید ناخالص داخلی انرژی و شدت مصرف انرژی در بازه زمانی سال ۱۹۹۰ تا ۲۰۰۶ برای کشورهای دنیا در یک نمودار ارائه شده است

(WEC, 2008) در این نمودار کشور جمهوری اسلامی ایران بیشترین افزایش شدت مصرف انرژی را در بین کشورهای دنیا دارا می‌باشد که ادامه این روند در سال‌های آینده می‌تواند برای اقتصاد کشور بسیار بحران آفرین باشد و کشور ایران را از یک کشور صادر کننده به یک کشور وارد کننده منابع انرژی تبدیل خواهد کرد. با توجه به اینکه متوسط شدت رشد انرژی در جهان حدود ۴/۰ می‌باشد، این رقم در کشور ایران بیش از ۶/۰ برآورد گردیده است؛ لذا می‌توان گفت که در کشور ما پتانسیل بالقوه در بهینه‌سازی و اصلاح الگوی مصرف انرژی در بخش‌های مختلف تا مرز یک سوم (۳۳٪) وجود دارد که درآمد حاصل از این امر سالانه حدود ۵ میلیارد دلار که معادل تمام بودجه عمرانی کشور می‌باشد، تخمین زده شده است

در حالی که طی دو دهه اخیر شدت مصرف انرژی الکتریکی در کشور ما سالیانه حدود ۷/۰ بوده است، مقایسه آماری نشان می‌دهد که شدت مصرف انرژی تقریباً ۲ برابر شدت رشد انرژی در جهان است

بنابراین، اهمیت مدیریت انرژی و اصلاح الگوی مصرف در بخش انرژی کشور محرز و انکار ناپذیر می‌باشد. بدون شک مسئولیت خطیرکارشناسان بخش انرژی در کشور، طراحی و معرفی راهکارهای بهینه‌سازی مصرف انرژی است؛ به‌گونه‌ای که بدون کاهش رفاه و برخورداری از خدمات انرژی تلفات انرژی کاهش یابد

این مهم زمانی حاصل می‌شود که نگاه به انرژی به مثابه سرمایه‌ای ملی باشد و برخورد علمی با آن جای خود را به قضاوت‌های سلیقه‌ای و بخشی ندهد

راهکارهای اجرایی بهبود و ارتقاء کارایی انرژی را می‌توان در ۲ بخش راهکارهای قیمتی و راهکارهای غیرقیمتی تقسیم‌بندی نمود

با توجه به اینکه راهکارهای قیمتی و سیاست‌های قیمتگذاری به دلیل پیچیدگی‌های خاصی که در اقتصاد ایران وجود دارد بسیار مشکل است و غالباً هم همراه با سعی و خطا بوده و تبعات اقتصادی فراوانی را برای جامعه دارا می‌باشد، لذا شناسایی راهکارهای غیرقیمتی اصلاح الگوی مصرف انرژی در ایران می‌تواند گزینه مناسب تر و سهل الوصول تری باشد که تبعات اقتصادی منفی کمتری را به همراه خواهد داشت. یافته‌های تحقیق:به طور کلی یافته‌های تحقیق حاضر در زمینه راهکارهای کاربردی غیرقیمتی اصلاح الگوی مصرف انرژی در جمهوری اسلامی ایران در ۵ بخش ارائه می‌شود:۱- راهکارهای قوانین و مقرراتدولت می‌تواند با وضع قوانین و مقررات خاص در بخش انرژی کشور به اصلاح الگوی مصرف انرژی دست یابد

بخش عمده این قوانین که در کشورهای دیگر نیز مورد استفاده قرار می‌گیرند، عبارتند از:تأسیس نهادهای کارایی انرژی، برنامه‌های ملی کارایی انرژی، اعمال کدهای ساختمانی اجباری و اختیاری و تهیه تأییدیه‌های ساختمانی الزامی، برچسب گذاری استانداردهای کارایی برای وسایل و تجهیزات، اقدامات مالیاتی، یارانه‌های تشویقی و محرک‌های پولی. ۲- راهکارهای فرهنگ سازیفرهنگ عبارت است از مجموعه‌ای از نمادها، نهادها و روش‌ها در یک جامعه که تعیین و تنظیم کننده رفتار انسان‌های آن جامعه می‌باشد

البته این نمادها ممکن است ناملموس باشند مانند تلقیات، باورها، ارزش‌ها و غیره

بهسازی فرهنگ مصرف انرژی در حالت کلی تابع موارد یا مؤلفه‌های زیر است:۲–۱- ارتقاء آگاهی‌های عمومی مصرف‌کنندگان در مورد انرژی‌های اولیه. ۲–۲- راهنمایی و هدایت مصرف‌کننده‌ها در جهت مصرف منطقی و بموقع انرژی. ۲–۳- بهبود فرهنگ استفاده از وسایل و تجهیزات (دانش فنی) مصرف‌کننده انرژی و رعایت اصول بهره‌برداری صحیح و نگهداری و تعمیرات پیشگرانه وسائل مصرف‌کننده انرژی. ۲–۴- آگاهی مصرف‌کنندگان از روش‌های صرفه‌جویی انرژی در جهت کاهش تلفات آن. ۲–۵- سازمان‌های دولتی و غیردولتی (خصوصاً سازمان‌های بزرگ) مدیریتی به نام «مدیریت صرفه جویی انرژی» را در واحدهای خود ایجاد نمایند که وظیفه اش بررسی نحوه مصرف انرژی در سازمان و کاهش اتلاف منابع انرژی با به کارگیری آموزش‌های تخصصی در سازمان مربوطه باشد. ۲–۶- جایگزینی انرژی الکتریکی با سایر انرژی‌ها در محیط مصرف. ۲–۷- ایجاد انگیزه و رغبت مصرف‌کنندگان در جهت باروری روحیه همبستگی، وفاق، مشارکت و احساس مسئولیت اجتماعی به عنوان تلقیات و باورهای ارزشی در جامعه. ۲–۸- ترویج اعتقادات دینی: به عقیدهٔ بسیاری از صاحب‌نظران با توجه به نقش عمده فرهنگ و اعتقادات دینی در آموزش پذیری جامعه، راهکار نهایی پایان دادن به بهره‌برداری بی حد و حصر انسان از منابع طبیعی و ایجاد روحیهٔ مسؤلیت پذیری مشترک جهت حفاظت محیط زیست، احیاء فرهنگ‌های اصیل ملل و رویکرد به تعالیم دینی و بهره‌گیری از رهنمودهای ادیان الهی است. ۲–۹- افزایش آگاهی مصرف‌کنندگان در زمینه خرید وسائل مصرف‌کننده انرژی و مقدار مصرف آن‌ها. ۲–۱۰- تعلیم هنجارهای رفتاری، ارتقاء رشد فکری مردم و اصلاح سبک زندگی مردم در جهت درک ارزش‌های منابع انرژی از طریق رسانه‌ها، در قالب برنامه‌ها با مقالاتی که تحت نظر متخصصین با تجربه و آگاه تهیه شود و در عین حال سعی گردد اسراف منابع انرژی به عنوان رفتاری کوته فکرانه و غیرعقلایی به مردم شناسانده شود. ۳- راهکارهای آموزشبه طور کلی راهکارهای آموزش جهت اصلاح الگوی مصرف در بخش انرژی کشور به ۲ بخش آموزش‌های عمومی و آموزش‌های تخصصی تقسیم می‌شود. ۳–۱- آموزش‌های عمومی: دولت باید در یک برنامه گسترده در رسانه‌های گروهی و تبلیغاتی و درکتاب‌های درسی میزان اتلاف منابع انرژی به اطلاع مردم رسانده شود و فرهنگ صرفه جوئی و تلف نکردن منابع انرژی در مردم و به ویژه در نوجوانان و جوانان پرورش داده شده و روش‌های استفاده صحیح از این منابع به آنان آموخته شود. ۳–۲- آموزش‌های تخصصی: با توجه به تجربیات کشورهای موفق و پیشرو و نیز نتایج مطلوب ارزیابی دوره‌های آموزشی تخصصی برگزار شده مدیریت انرژی برای کارشناسان و مدیران انرژی در برنامه‌های پنج‌ساله دوم و سوم توسعه کشور، ضرورت استمرار و ارتقاء این دوره‌های بنیادین به صورت آموزش‌های تخصصی و کاربردی مدیریت انرژی در کشور به اثبات رسیده است

برخی از نتایج حاصل از برگزاری دوره‌های آموزشی تخصصی مدیریت انرژی در کشور عبارتند از:•انتقال دانش و فرهنگ بهینه‌سازی انرژی. •انتقال دانش در خصوص تکنولوژی‌های نوین بهینه‌سازی انرژی در تمامی بخش‌های مصرف. •فرهنگ سازی در صنایع کشور به منظور استفاده بهینه از انرژی. •اجرای اقدامات بدون هزینه و کم هزینه فراوان کاهش مصرف انرژی در صنایع کشور. •کاهش مصرف ویژه انرژی (SEC) و هزینه‌های انرژی در صنعت کشور

(مرکز ملی آموزش مدیریت انرژی، ۱۳۸۵)۴- راهکارهای کاهش تلفات انرژیبخشی از انرژی داخلی که استخراج گردیده و یا بدون پالایش و تبدیل مورد استفاده قرار می‌گیرند را انرژی اولیه (Primary Energy) می‌گویند

به عبارت دیگر، ان رژی اولیه صورتی از انرژی است که در طبیعت در دسترس می‌باشد

انرژی اولیه شامل نفت خام، گاز طبیعی غنی، مایعات گازی، زغال سنگ سخت، برق آبی، انرژی هسته‌ای، انرژی خورشیدی، انرژی زمین گرمایی و سوخت‌های سنتی می‌باشد. همچنین انرژی نهایی (Final Energy) بیانگر مصرف انرژی توسط مصرف‌کننده در بخش‌های مختلف است که از بخش انرژی اولیه و انرژی ثانویه (Derived Energy) تأمین می‌گردد

به عبارت دیگر انرژی نهایی عبارت است از هر نوع انرژی (اعم از اولیه یا ثانویه) که پس از کسر تلفات توزیع و مقادیر ذخیره شده، برای خرید در دسترس مصرف‌کننده قرار می‌گیرد؛ مانند بنزین موجود در جایگاه‌های فروش یا برقی که در دسترس خانوار قرار دارد

بنابراین رابطه زیر بین انرژی اولیه و انرژی نهایی برقرار است:انرژی نهایی + تلفات تبدیل (Transformation Losses) + تلفات انتقال و توزیع (Transmission and Distribution Losses) = انرژی اولیهدر تبدیل انرژی نهایی، انرژی مورد نیاز وارد فرآیندی می‌شود که بر اساس بازده تجهیزات و دستگاه‌های مصرف‌کننده، و برای انتقال انرژی بخشی از آن تلف شده و مابقی مورد استفاده قرار می‌گیرد که این اتلاف انرژی تقریباً غیرقابل اجتناب است؛ اما می‌توان به کارگیری راهکارهایی این اتلاف را کاهش داد

اگرچه ممکن است برخی از این راهکارها هزینه‌های متوسط و بالایی داشته باشند؛ منتها با صرفه جویی که در مصرف انرژی به همراه دارد، علاوه بر مزایای ذکر شده برای چرخه اقتصاد کشور، طی یک دوره زمانی مبلغ هزینه شده بازگشت داده خواهد شد و از آن به بعد هم دارای سود اقتصادی خواهد بود. برای مثال به دلیل غیر استاندارد بودن آسفالت اغلب بزرگراه‌ها و جاده‌های کشور، سالانه انرژی بسیاری در بخش حمل و نقل به دلیل استحکاک زیاد وسایل نقلیه تلف می‌شود

در صورتی که با صرف هزینه بیشتر و ساخت آسفالت‌های استاندارد علاوه بر ماندگاری بیشتر به دلیل استحکاک کمتر موجب کاهش مصرف سوخت و انرژی در وسایل نقلیه می‌گردد. همچنین برای مثال به دلیل اینکه تلفات انرژی در انتقال گاز کمتر از تلفات انرژی در انتقال برق می‌باشد، لذا چنانچه به جای اینکه در مناطق نفت خیز جنوب کشور منابع گازی به برق تبدیل شود و سپس جهت مصرف به شهرهای بزرگ مانند تهران انتقال یابد، همان گاز تولیدی به پالایشگاه‌های نزدیک آن شهرهای بزرگ منتقل شود و سپس از آن برق تولید گردد در انتقال انرژی تلفات بسیار کمتر خواهد شد. ۵- راهکارهای بهره‌گیری از انرژی‌های تجدیدپذیردر سال‌های آتی به دلیل بحران‌های سیاسی، اقتصادی و مسائلی نظیر محدودیت دوام منابع تجدیدپذیر، نگرانی‌های زیست‌محیطی، ازدیاد جمعیت و رشد اقتصادی؛ تأمین تقاضای انرژی از مباحث کلی می‌باشد که برنامه‌ریزان انرژی را در یافتن راه‌کارهای مناسب جهت استفاده بیشتر از انرژی‌های تجدیدپذیر در صورت موجود بودن پتانسیل در منطقه و اقتصادی بودن استفاده از آن جهت کاهش مصرف انرژی‌های فسیلی، به این امر سوق خواهد داد که در برنامه‌های آتی به کارگیری این نوع انرژی با تأمل بیشتری بررسی گردد

انرژی‌های نو شامل انرژی بادی، خورشیدی، بیوماس و بیوگاز، انرژی هیدروژنی، زمین گرمایی، انرژی آبی و جزر و مد دریا می‌باشند که در ادامه وضعیت این انرژی‌ها در ایران بررسی می‌گردد:۵–۱- انرژی‌های بادیایران کشوری با باد متوسط است که برخی از مناطق آن باد مناسب و مداومی برای تولید برق دارد

از انرژی‌های بادی جهت تولید الکتریسته و نیز پمپاژ آب از چاه‌ها و رودخانه‌ها، آرد کردن غلات، کوبیدن گندم، گرمایش خانه و مواردی نظیر این‌ها می‌توان استفاده نمود

لکن هزینه غیر اقتصادی استفاده از این انرژی به خصوص در ماشین‌های بادی، به کارگیری از این انرژی را محدود ساخته است. ۵–۲- انرژی خورشیدیبا توجه به اولویت‌های اقتصادی، تکنولوژی ساخت و مشخصه‌های خاص هر یک از نیروگاه‌های خورشیدی، عمدتاً دو نوع نیروگاه خورشیدی دودکش و سهموی خطی برای شرایط ایران مورد تحلیل اقتصادی قرار گرفته است. کشور ایران روی کمربند خورشیدی جهان قرار گرفته است و یکی از کشورهایی است که از تابش نور خورشید با قدرت و توان مطلوب برخوردار می‌باشد

با توجه به اینکه ایران کشور کوهستانی است و اکثر نقاط آن در ارتفاعی بالاتر از ۱۰۰۰ متر از سطح دریا واقع شده‌اند، توان دریافتی از تابش نور خورشید آن بیشتر خواهد بود

طرح‌های خورشیدیدر ایران شامل نیروگاه دریافت کننده مرکزی، سهموی خطی و سیستم فتوولتاییک و آبگرمکن‌های خورشیدی می‌باشند

(سازمان بهینه‌سازی مصرف سوخت کشور، ۱۳۸۲، ص۶۸)۵–۳- بیوماس و بیوگاززیست توده، اصطلاحی در زمینه انرژی برای توصیف کلیه محصولات ناشی از فتوسنتز در میان انوع منابع تجدیدپذیر می‌باشد که برخی از آنها عبارتند از:۵–۳-۱- محصولات و ضایعات کشاورزیسالانه مقدار زیادی محصولات کشاورزی تولید می‌گردد و ضایعات آن نیز بسیار زیاد می‌باشد که بسیاری از آنها مجدداً استفاده نمی‌گردد

از یک لحاظ ضایعات کشاورزی را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد

ضایعات حاصل در مزارع یا کشتزارها و یا خارج از مزارع

ضایعات حاصل در مزارع به عنوان کود مورد استفاده واقع می‌شوند؛ ولی فرآورده‌های انرژی‌زای مهم که از محصولات و ضایعات کشاورزی به دست می‌آیند الکل و بیوگاز می‌باشند. ۵–۳-۲- ضایعات و فاضلاب‌های صنعتیاین مورد شامل پساب‌های کارخانجات مختلف مثل صنایع نساجی، الکل‌سازی، چوب و کاغذ و پساب صنایع غذایی مانند آب پنیر، ملاس و تفاله میوه‌ها می‌باشد

در پساب کارخانجات مذکور میزان زیادی زیست توده وجود دارد که از آنها برای تولید انرژی و غذای دام می‌توان استفاده کرد

در مورد تولید انرژی بیشتر مسئله تولید الکل از این پساب مطرح است

در ایران مقادیر زیادی تفاله و ضایعات میوه تولید می‌شود که دفع آن مشکلات زیست‌محیطی فراوانی را ایجاد کرده است. ۵–۳- ضایعات جامد، فاضلاب‌ها و فضولات دامیضایعات جامد شهری، زباله‌ها را شامل می‌شوند که شامل دو نوع، زباله‌های معمولی و ویژه می‌باشند. الف) زباله‌های معمولی، مانند زباله‌های منازل، زباله‌های حجیم خانگی، زباله‌های غیرآلوده بیمارستانی، زباله باغ‌ها و گلخانه‌ها و زباله بخش کسبه و ادارات می‌باشد. ب) زباله‌های ویژه، مانند زباله‌های صنعتی، نخاله‌های ساختمانی، لاستیک‌های فرسوده، مواد رادیواکتیو و زاله‌های آلوده بیمارستانی. بهترین روش برای حذف ضایعات جامد و استفاده بهینه از آنها تهیه کمپوست است که توسط میکروارگانیسم‌های مختلف در حضور رطوبت و گرما در شرایط هوازی صورت می‌گیرد

با حجم بسیار زیاد زباله شهرهای بزرگ در ایران، روش کمپوست مقرون به صرفه خواهد بود

در کشورهای مختلف از روش‌های گازی کردن و پیرولیز جهت تبدیل ضایعات جامد به گاز استفاده شده است

گاز ایجاد شده در ژنراتورها و توربین‌های بخار نهایتاً به برق تبدیل شده و مورد استفاده قرار گرفته است

پسماندهای آشپزخانه منبع مناسبی برای تولید بیوگاز هستند

بیوگاز حاصل، می‌تواند جایگزین سوخت‌های فسیلی آشپزخانه گردد. ۵–۴- انرژی زمین گرماییانرژی زمین گرمایی از حرارت حاصل از تجزیه مواد رادیواکتیو، هسته مذاب کره، کوهزایی و واکنش‌های درون زمین سرچشمه می‌گیرد

موقعیت مخازن انرژی زمین گرمایی اکثراً بر کمربند زمین لرزه جهان منطبق می‌باشند

بنابراین با توجه به اینکه ایران روی کمربند زلزله قرارداد پتانسیل قابل توجهی در این زمینه برخوردار است

وجود کوه‌های آتشفشانی و چشمه‌های آب گرم در اکثر نقاط ایران، نشان‌دهنده پتانسیل زمین گرمایی ایران است. ۵–۵- انرژی هیدروژنیالکتریسته و حرارت مورد نیاز برای تولید هیدروژن به روش‌های متفاوت (الکترولیز، ترموشیمیایی، فتولیز و ترمولیز) به وسیله منابع انرژی تجدیدپذیر گوناگون قابل تهیه می‌باشد

برای تولید هیدروژن انرژی به صورت الکتریسته و یا به صورت حرارت مورد استفاده قرار می‌گیرد

از انرژی هیدروژنی از طریق آب با استفاده از روش الکترولیز قلیایی یا استفاده از ذخیره‌سازی می‌توان به عنوان سوخت وسایل نقلیه، سوخت نیروگاه‌ها و مصرف انرژی در بخش خانگی استفاده نمود

با استفاده از انرژی زمین‌گرمایی می‌توان از انرژی هیدروژنی تولیدی از طریق الکترولیز پیشرفته از نوع بخار آب با درجه حرارت بالا جهت مصرف در بخش‌های حمل و نقل، صنعتی و گرمایش در بخش خانگی و تجاری استفاده نمود

به کارگیری انرژی خورسیدی جهت تولید انرژی‌های هیدروژنی با استفاده از الکترولیز قلیایی در بخش حمل و نقل به کار گرفته می‌شود و همچنین با استفاده از هیدروژن آزاد شده از طریق پیل سوختی می‌توان برق نیز تولید نمود. ۵–۶- انرژی هسته‌ایدر ایران تاکنون جهت تولید برق از انرژی اتمی استفاده نشده است؛ در صورتی که با توجه به تجدید پذیر بودن انرژی هسته‌ای و مهیا بودن تمام مواد اولیه آن در ایران، امکان به کارگیری گسترده آن در شبکه برق کشور وجود دارد

از طرفی در مقایسه با دیگر انرژی‌های تجدید پذیر، در صورت وجود مواد اولیه و فناوری‌های مورد نیاز، انرژی هسته‌ای می‌تواند انرژی الکتریسته بیشتر و ارزان تری را وارد شبکه برق هر کشوری نماید. ۶- احیاء و به روز رسانی شیوه‌های سنتی بهره‌مندی از انرژییکی دیگر از راهکارهای برخواسته از فرهنگ بومی جهت اصلاح الگوی مصرف انرژی در کشور؛ استفاده از انرژی‌های پاک به روش روش‌های سنتی می‌باشد

در فرهنگ بومی و ملی ایرانیان روش‌های متعددی جهت بهره‌برداری از انرژی‌های پاک ابداع شده است که بازشناسی و به روز رسانی آنها می‌تواند در اصلاح الگوی مصرف انرژی در کشور مؤثر باشد. برای مثال احیاء غنوات که در گذشته بسیار مرسوم بوده است و می‌توان بدون مصرف انرژی الکتریکی؛ زمین‌های کشاورزی را آبیاری نمود

احیاء آسیاب‌های آبی؛ احیاء سیستم‌های بادگیری خنک‌کننده در خانه‌های قدیمی شهر یزد؛ استفاده از اختلاف سطح رودخانه‌ها و به کارگیری دینام در تولید الکتریسته و غیره از دیگر روش‌های استفاده از انرژی‌های پاک به روش سنتی می‌باشند. جمع‌بندی و پیشنهادات:روند مصرف انرژی در کشورهای در حال توسعه نشان می‌دهد که رشد جمعیت، توسعه فنی، اقتدار سیاسی، استقلال ملی و شکوفایی فرهنگی رابطه مستقیمی با مصرف انرژی دارد

این در حالی است که رشد مصرف انرژی و افزایش نیاز به انرژی از یک سو و محدودیت‌های ذخایر و پایان پذیر بودن منابع انرژی فسیلی و مشکلات زیست‌محیطی ناشی از مصرف این منابع از سوی دیگر، دلایل قابل توجهی است که ضرورت صرفه جویی مصرف انرژی در جوامع بشری را یادآور می‌شود. درکشور جمهوری اسلامی ایران با وجود اینکه بر اساس اعتقادات دینی جامعه صرفه جویی و دوری از اسراف یک امر پسندیده و واجب محسوب می‌شود، منتها ارزان بودن قیمت حامل‌های انرژی و در دسترس بودن انواع منابع انرژی سبب شد تا جامعه ما با تأخیر قابل توجهی به ضرورت بهینه‌سازی مصرف انرژی بیاندیشد

با این وجود آنچه مسلم است اتخاذ راهکارهای مناسب برای جلوگیری از اتلاف و مصرف بی‌رویه انرژی و اصلاح الگوی مصرف در کشور نیز روز به روز بیشتر احساس می‌شود، چرا که جلوگیری از به هدر رفتن سوخت‌های فسیلی، علاوه بر دستیابی سریعتر به توسعه پایدار و حفظ منابع برای نسل‌های آینده، کاهش آلودگی محیط زیست که یکی از معضلات اصلی جوامع امروز است را نیز در پی خواهد داشت و با توجه به اقدامات جهانی در زمینه کاهش آلاینده‌ها این خود عامل دیگری برای تلاش هر چه بیشتر در این زمینه بشمار می‌رود. دستاوردهای تحقیق حاضر می‌تواند گامی مثبت در جهت اتخاذ سیاست‌ها و راهکارهای غیر قیمتی اصلاح الگوی مصرف انرژی در ایران باشد که برای تحقق این امر مهم لازم است:۱. راهکارهای پیشنهادی که در یافته‌های این تحقیق بیان شده است، بطور جدی مورد توجه دستکاه‌های مربوطه قرار گیرد. ۲. با توجه به دستیابی ایران به انرژی هسته‌ای جهت بهره‌مندی از مناسب‌ترین انرژی تجدیدپذیر در ایران، ایجاد نیروگاه‌های هسته‌ای با اولویت در برنامه‌های دولت قرار گیرد. ۳. با توجه شرایط جغرافیایی و میدان تابش آفتاب در ایران موضوع انرژی خورشیدی نیز با جدیت دنبال گردد. ۴. با توجه به اعتقادات و باورهای مذهبی و پایبندی مردم به نظرات علما و مراجع دینی، توصیه‌های شرعی در مورد صرفه‌جویی در مصرف انرژی به مردم داده شود. ۵. دشواری تولید و عرضه انرژی اولیه و اهمیت اصلاح الگوی مصرف انرژی و صرفه‌جویی در آن، در مدارس، دانشگاه‌ها و مراکز علمی و همچنین از طریق رسانه‌های جمعی بطور مرتب و با شیوه‌ها مناسب اطلاع‌رسانی شود. ۶. اهمیت حفظ سلامت انسان و محیط زیست که با مصرف بی‌رویه انرژی به مخاطره افتاده و همچنین خطراتی که با روند صعودی موجود مصرف انرژی متوجه مردم ایران است را از نظر اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و..

به مردم اطلاع‌رسانی شود. منابع و مآخذ:۱. وزارت نیرو

(۱۳۸۵)

"آمار و نمودارهای انرژی ایران و جهان ۱۳۸۵"، دفتر برنامه‌ریزی کلان برق و انرژی وزارت نیرو جمهوری اسلامی ایران۲. عشقی ملایری، بهروز

(۱۳۸۴)

«مجموعه مقالات دومین کنفرانس روش‌های پیشگیری از اتلاف منابع ملی»، تهران: فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران، صص. ۶۱۳–۶۱۸٫۳. سازمان بهینه‌سازی مصرف سوخت کشور

(۱۳۸۲)

"اطلاعات انرژی کشور ۱۳۸۰"، ایران، تهران: واحد تولید نشر ذره. ۴. محمدی اردهالی، مرتضی

(۱۳۸۲)

«مفاهیم بهینه‌سازی مصرف انرژی»، مجله اقتصاد انرژی، شماره آبان ۱۳۸۱، ایران. ۵. مقدم، محمدرضا

(۱۳۸۳)

"اصلاح سبد انرژی ایران تا سال ۱۴۰۰"، ایران، تهران: انتشارات نگاه شرقی سبز. ۶. مرکز ملی آموزش مدیریت انرژی (NTCEM)، (۱۳۸۷)

«معرفی مرکز ملی آموزش مدیریت انرژی در صنعت کشور»، معاونت امور برق و انرژی وزارت نیرو جمهوری اسلامی ایران.
7.ECO, (۲۰۰۱)

ECO Regions Energy Conservation and Efficiency Workshop, Ankara, Turkey, October 20018.ERI (Energy Research Institute), (۲۰۰۰)

“Thailand Energy Strategy and Policy”, Chulalongkom University, Bangkok, Thailand.9.NEPO, (2002) b

“Outcome of the Energy Conservation Program Implementation During the Fiscal Period 1995-1999”, National Energy Policy Office: Office of the Prime Minister of Thailand10.RCEP, (1998)

“Prospects for Energy Saving and Reducing Demand for Energy in the UK. ”, Royal Commission Environmental Pollution.11.Soest D.van and E.H.Bulte, (2001)

“Does the Energy-Efficiency Paradox Exist? Technological Progress and Uncertainty”, Environmental & Resource Economics, 18(1), pp.101-112.12.Uyterlinde M.A. , et.al, (1999)

“Integrated Evaluation of Energy Conservation”, National Report for the Netherlands, Energy Research Center of the Netherlands, Report No

ECNC-99-005.13.World Energy Council(WEC), (2001) a

“Energy Efficiency Policies and Indicators”, a Report by the Word Energy Council, October 2001, London, United Kingdom.14.World Energy Council(WEC), (2008)

“Energy Efficiency Policies around the World: Review and Evaluation Executive Summary”, a Report by the Word Energy Council, London, United Kingdom, ISBN: 0 946121 30 3.

• پایگاه مقالات مدیریت

اصلاح الگوی مصرف زمینه‌ساز بهره‌وری

دکتر محمد باقر قالیباف
توسعه‌یافتگی و شاخص‌های توسعه انسانی، اقتصادی و اجتماعی یکی از مناسب‌ترین و فراگیرترین ملاک‌های ارزیابی کارایی و تعادل ساختاری در جوامع است

به عبارتی دیگر اختلاف بین کشورهای پیشرفته و درحال توسعه از طریق شاخص‌های مهم اقتصادی اندازه‌گیری می‌شود

در این میان بهره‌وری یکی از مهمترین شاخص‌هایی است که می‌تواند برای توضیح سطح توسعه کشورها و تببین دلایل اختلاف در سطوح توسعه کشورها بکارگرفته شود

بهره‌وری به مفهوم ارزشی است که از طریق برقراری ارتباط بشر با منابع در اختیارش حاصل می‌شود و معیاری است برای اندازه‌گیری عملکرد فعالیت‌های اقتصادی یک کشور که از میزان خروجی به ازای هر واحد از ورودی حاصل می‌شود

این شاخص، ابزار سنجشی است که سلامت اقتصادی را تعیین می‌کند

هر چقدر نرخ بهره‌وری در حال رشد و ترقی باشد، به همان اندازه تولید و استانداردها و کیفیت زندگی شهروندان افزایش خواهد یافت و بر عکس اگر بهره‌وری با افت مواجه شود، علاوه بر تولید، رفاه اجتماعی نیز به مخاطره خواهد افتاد

این موضوع زمانی تحقق می‌یابد که از توانایی‌ها و ظرفیت‌های موجود در کشور به نحو احسن بهره‌گیری شود و منابع کشور برای رسیدن به مرز امکانات تولید به طور بهینه تخصیص داده شود. ظرفیت‌های موجود را بطور کلی می‌توان در دو قالب نیروی انسانی و سرمایه‌های فیزیکی مطرح نمود

به عبارتی دیگر اگر کشور بخواهد به بالاترین رفاه اقتصادی دست پیدا کند باید از سرمایه و جمعیت که دو عامل مهم برای تولید محصولات و خدمات به شمار می‌رود به نحوی مناسب و شایسته استفاده نماید

چنین نگرشی در جامعه موجب می‌شود که کنش تصمیم‌گیران و سیاستگذاران اقتصادی بر مبنای عقل و خرد تنظیم و از کردارهای احساسی که به از بین رفتن منابع در کشور منجر می‌شود پرهیز نمایند

درواقع رفتار سیاستگذاران و بنگاه‌های اقتصادی در چارچوب استفاده بهینه منابع شکل خواهد گرفت

در این جاست که می‌توان از مصرف صحیح امکانات در سطوح دولت و بنگاه برای به حداکثر رسانیدن تولید کالا و خدمات در جامعه سخن به میان آورد

زمانی که شاخص‌های بهره‌وری عوامل تولید در اقتصاد از وضعیت مطلوبی برخوردار نیست و سهم بهره‌وری در رشد اقتصادی کشور پایین می‌باشد، برای رسیدن به یک میزان مشخص از کالاها و خدمات، نیروی کار و سرمایه زیادی صرف می‌شود که نتیجه این فرایند مصرف بی‌رویه و غیر منطقی در اقتصاد است. بهره‌وری کمتر از نیم درصد نیروی کار در سال‌های اخیر و بهره‌وری منفی سرمایه در این سال‌ها بیانگر این واقعیت است که از نیروی کار و سرمایه در اقتصاد، استفاده مطلوبی نمی‌شود بنا به اطلاعات موجود نرخ رشد بهره‌وری سرمایه روند نزولی داشته است به طوری که طی چهار دهه گذشته در ایران، نرخ رشد بهره‌وری سرمایه از عدد ۱۰۰ به ۴۸ واحد کاهش یافته است

ارقام مذکور به خوبی نشان‌دهنده آن است که از نهاده سرمایه برای تولید به طور مناسب بهره‌گیری نشده و در واقع اقتصاد کشور با یک پسرفت و عقبگرد در این خصوص مواجه بوده است

درواقع اقتصاد کشور بجای اینکه از نهاده‌ها به نحو مطلوبتری استفاده نماید و نرخ رشد بهره‌وری سرمایه ارتقاء یابد متأسفانه طی گذشت زمان بازدهی سرمایه روند نزولی را تجربه کرده است

این در حالی است که بر اساس برنامه چهارم باید حدود یک سوم رشد اقتصادی از طریق بهبود کارایی و افزایش بهره‌وری حاصل شود

از سویی دیگر بطور متوسط در سطح جهان حدود ۶۴ درصد از درآمد از طریق منابع انسانی حاصل می‌شود و مابقی آن یعنی حدود ۳۴ درصد متکی به منابع طبیعی و فیزیکی است

اما در ایران وضعیت به کلی متفاوت با ارقام یاد شده است

در ایران سهم منایع انسانی در تولید ۳۶ درصد و ۶۴ درصد ان مربوط به سرمایه‌های فیزیکی است

ارقام یاد شده این موضوع را متبادر می‌سازد که برای تولید روشهایی بکار گرفته شده است که سرمایه‌های فیزیکی نقش غالب را در تولید بازی کرده است در حالیکه مهمترین منبع تولید در کشور که همانا نیروی انسانی می‌باشد در عمل به دست فراموشی سپرده شده است

و از سوی دیگر همان‌طور که بیان شد از عامل سرمایه هم به درستی استفاده نشده است

انتخاب مذکور به معنای معطل‌کردن ظرفیت موجود در اقتصاد و عدم بهره‌برداری درست از منابع انسانی. اصلاح الگوی مصرف می‌تواند به معنای نهادینه‌کردن روش صحیح استفاده از منابع کشور و یا بهره‌برداری بهینه، برنامه‌ریزی شده و مطلوب از امکانات و منابع در بخش‌های مختلف اقتصادی می‌باشد

این تعریف بیانگر آن است که اولاً از انحراف منابع برای تولید یا تولید نامطلوب جلوگیری شود و ثانیاً از منابع و ظرفیتهای بلا استفاده و مغفول در اقتصاد به بهترین روش ممکن بهره‌گیری شود

این درواقع همان بیان مفهوم بهره‌وری در اقتصاد است

به عبارت دیگر اصلاح الگوی مصرف با بهره‌وری مترادف و حرکت به سوی هر کدام دستیابی به دیگری را نیز در برخواهد داشت

بنابراین برای پی بردن به اینکه آیا در رفتار مصرفی اصلاحی صورت گرفته است و یا اینکه با مطلوب فاصله چندانی وجود دارد یا خیر از معیار بهره‌وری استفاده می‌شود

زمانی که بهره‌وری عوامل نیروی کار و سرمایه سهم قابل ملاحظه‌ای در تولید ثروت کشور داشته باشند، بدان معنا است که از ظرفیت‌های تولیدی اقتصادی کشور استفاده مطلوبی شده و درحقیقت مصرف منابع در میزان بهینه‌ای قرار گرفته است

در چنین فضای فکری انتظار افزایش بازدهی و کاهش ضایعات منابع به وجود می‌آید و روش‌هایی که به تولید محصول و خدمت بکار منجر می‌شود حاصل بکارگیری صرفه‌های اقتصادی خواهد بود. بنابر آنچه که در سطوح پیشین به آن اشاره شد الگوی مصرف در بخش بنگاه‌های اقتصادی و دولت قابل بررسی و تصحیح است

درواقع بخش مهمی از اصلاح رفتار مصرفی به نهادهای اجرایی و عمومی کشور بازمی‌گردد و این موضوع باید به عنوان مطالبه افراد جامعه از تصمیم گیران اقتصادی نگریسته شود

به بیانی دیگر منابعی که در اختیار دولت قرار دارد مستقیماً از درآمد افراد (مالیات) و یا درامدهای نفتی که به عنوان سرمایه بین نسلی تعبیر می‌شود تأمین می‌شود

بنابراین افراد کشور انتظار دارند منابع مالی مذکور در شایسته‌ترین روش ممکن جهت پیشرفت و توسعه کشور به کار گرفته شود

نهاد عمومی شهرداری نیز از این قاعده مستثنی نبوده و استفاده بهینه منابع را جهت رعایت الگوی مصرف و افزایش بهره‌وری به عنوان یکی از مهمترین اصول کلی مد نظر قرار داده است

بطور مثال در این زمینه به شفاف‌سازی در بحث نظامات مالی و بودجه‌ای می‌توان اشاره کرد

ایجاد نظام حسابداری تعهدی به دلیل شفافیت در عملکرد و ردیابی هزینه‌ها این امکان را فراهم می‌کند که بتوان از هزینه‌های غیرضروری جلوگیری نمود

کاهش هزینه‌ها از یک سو و سوق دادن منابع و امکانات به اولویت‌های مهم شهر برای فراهم نمودن فضای مناسب جهت افزایش رفاه اجتماعی و بالابردن کیفیت زندگی از سویی دیگر را می‌توان نمونه‌ای از تخصیص بهینه منابع دانست

همچنین عدم توقف در پروژه‌های عمرانی شهری مدیریت و کنترل پروژه صحیح و استفاده از ظرفیت‌های موجود از زمان شروع تا اتمام طرح‌های مذکور علیرغم مشکلات متعدد نیز از جمله اقداماتی است که می‌توان به بهره‌برداری بهینه از منابع منجر شود در این راستا شهرداری تهران از طریق کاهش هزینه فرصت منابع توانسته است تأخیر در اجرای پروژه‌های عمرانی را به حداقل ممکن کاهش و به تبع آن خدمات عمومی به شهروندان را در یک زمان کمتری ارائه و عرضه نماید

http://www.ghalibaf.ir/Default.aspx?tabid=61&mid=566&ctl=ArticleView&articleId=81&language=fa-IR

اصلاح الگوی مصرف در بخش تقاضای انرژی کشور

روح‌الله تولایی
چکیده: امسال اولین سال از دههٔ چهارم انقلاب اسلامی می‌باشد و به دلیل آمادگی بسیار وسیع و عظیمی که در کشور وجود دارد، به نام «دههٔ پیشرفت و عدالت» نامیده شده است

از آن جا که اقدام اساسی در زمینهٔ پیشرفت و عدالت، مسئلهٔ مبارزهٔ با اسراف، حرکت در سمت اصلاح الگوی مصرف، جلوگیری از ولخرجی‌ها و تضییع اموال جامعه می‌باشد؛ سال ۱۳۸۸ از سوی رهبر فرزانه انقلاب به نام سال «اصلاح الگوی مصرف» نام‌گذاری شده است

این مقاله به بررسی تطبیقی و توسعه‌ای راهکارهای کاربردی غیرقیمتی اصلاح الگوی مصرف در بخش انرژی کشور می‌پردازد. به‌طور کلی، اتخاذ سیاست‌ها و راهکارهای اصلاح الگوی مصرف در حوزه انرژی در ۲ بخش عرضه انرژی و تقاضای انرژی قابل بررسی و اجرا می‌باشد

یافته‌های تحقیق حاضر نشان می‌دهد در کشور ایران به دلیل اینکه تقریباً تمام زنجیره تأمین و عرضه انرژی در اختیار دولت می‌باشد، دولت می‌تواند با انجام تحقیقات علمی و هدفمند کردن سرمایه‌گذاری‌ها در بخش انرژی و به کارگیری فناوری‌های نوین در مدت زمان نسبتاً کوتاهی به میزان قابل توجهی در کاهش مصرف انرژی موفق عمل نماید

بخش تأثیرگذار دیگر در کاهش مصرف انرژی، مدیریت تقاضای انرژی می‌باشد که در این بخش نیز راهبردهای متعددی از جمله قیمت‌گذاری، آموزش، فرهنگ، پاداش، هنجار، سبک زندگی، استفاده از انرژی‌های نو و تجدیدپذیر، استفاده از تکنولوژی‌های جدید، استفاده بهینه از مواد و بازیابی آن‌ها و..

وجود دارد. مقدمه:کشور ایران دارای منابع و ذخایر بزرگ انرژی است

در حال حاضر بیش از ۸۵ میدان نفتی کشف شده در کشور وجود دارد و از لحاظ ذخایر گازی، ایران دومین مقام را در میان کشورهای جهان دارد

ذخایر گازی باقیمانده در ایران در حدود ۲۶۱۶ تریلیون متر مکعب تخمین زده شده است

منابع دیگر انرژی مانند ذغال سنگ و… نیز در کشور به میزان قابل توجهی وجود دارد. روند موجود رشد بی‌رویه مصرف انرژی در کشور، ایران را از یک کشور صادر کننده انرژی به یک کشور وارد کننده تا قبل از افق ۱۴۰۰ تبدیل خواهد نمود

برای مقابله با این تهدید، اجرای راهکارهای بهینه‌سازی انرژی و اصلاح الگوی مصرف انرژی ضروری است

بدین ترتیب حضور ایران در بازارهای بین‌المللی انرژی نیز برای بلند مدت تضمین خواهد شد

بهینه‌سازی انرژی یک صنعت پر سود و کم هزینه برای اقتصاد ملی است و ترویج آن اشتغال زایی گسترده‌ای را به دنبال دارد

ایجاد امنیت انرژی و کاهش آلودگی محیط زیست از دیگر مزایای اجرای راهکارهای بهینه‌سازی مصرف انرژی است. با توجه به افزایش مصرف انرژی در ایران، محدود بودن منابع طبیعی، حرکت در راستای طرح توسعه پایدار و حفظ محیط زیست باید تا حد امکان از هدر رفتن و تلف شدن انرژی جلوگیری شود

برای این منظور باید در زمینه استفاده بهینه از منابع انرژی در کشور ضمن شناخت راهکارهای مناسب برای کاهش مصرف انرژی قدم‌هایی برداشته شود

با توجه به نقش حیاتی انرژی برای جوامع بشری و نقش بسیار تأثیرگذار انرژی در پیشرفت و توسعه پایدار کشورها، امروزه استفاده بهینه از منابع انرژی جهت رفع نیازهای جامعه انسانی نیازمند روی آوری به مدیریت انرژی و بهینه‌سازی مصرف آن است. مدیریت انرژی عامل تأمین، مصرف بهینه و حفظ انرژی بوده و عبارت است از مجموعه اقداماتی که در جهت کاربرد مؤثر از منابع انرژی موجود صورت می‌گیرد که این اقدامات شامل: صرفه جویی انرژی، مصرف انرژی و جایگزینی منابع انرژی می‌گردد

(محمدی اردهالی، ۱۳۸۲)ضرورت و اهمیت:برای ارزیابی کارایی بهره‌برداری در مصرف انرژی کشورها، از یک آمار مقایسه‌ای استفاده می‌شود که در آن شدت مصرف انرژی در ایران، با چند کشور در حال توسعه و صنعتی جهان مقایسه شده است

آمارهای داخلی و بین‌المللی در مورد شدت مصرف انرژی در ایران نشان می‌دهد که مصرف انرژی در بخش‌های مختلف اقتصادی ایران در سال‌های گذشته، روند فزاینده رو به رشدی را داشته است

بر اساس گزارشی که انجمن جهانی انرژی (World Energy Council) در سال ۲۰۰۸ با عنوان «سیاست‌های بهره‌وری انرژی در کشورهای جهان» منتشر کرده است؛ اطلاعات مقدار تولید ناخالص داخلی انرژی و شدت مصرف انرژی در بازه زمانی سال ۱۹۹۰ تا ۲۰۰۶ برای کشورهای دنیا در یک نمودار ارائه شده است

(WEC, 2008) در این نمودار کشور جمهوری اسلامی ایران بیشترین افزایش شدت مصرف انرژی را در بین کشورهای دنیا دارا می‌باشد که ادامه این روند در سال‌های آینده می‌تواند برای اقتصاد کشور بسیار بحران آفرین باشد و کشور ایران را از یک کشور صادر کننده به یک کشور وارد کننده منابع انرژی تبدیل خواهد کرد. با توجه به اینکه متوسط شدت رشد انرژی در جهان حدود ۴/۰ می‌باشد، این رقم در کشور ایران بیش از ۶/۰ برآورد گردیده است؛ لذا می‌توان گفت که در کشور ما پتانسیل بالقوه در بهینه‌سازی و اصلاح الگوی مصرف انرژی در بخش‌های مختلف تا مرز یک سوم (۳۳٪) وجود دارد که درآمد حاصل از این امر سالانه حدود ۵ میلیارد دلار که معادل تمام بودجه عمرانی کشور می‌باشد، تخمین زده شده است

در حالی که طی دو دهه اخیر شدت مصرف انرژی الکتریکی در کشور ما سالیانه حدود ۷/۰ بوده است، مقایسه آماری نشان می‌دهد که شدت مصرف انرژی تقریباً ۲ برابر شدت رشد انرژی در جهان است

بنابراین، اهمیت مدیریت انرژی و اصلاح الگوی مصرف در بخش انرژی کشور محرز و انکار ناپذیر می‌باشد. بدون شک مسئولیت خطیرکارشناسان بخش انرژی در کشور، طراحی و معرفی راهکارهای بهینه‌سازی مصرف انرژی است؛ به‌گونه‌ای که بدون کاهش رفاه و برخورداری از خدمات انرژی تلفات انرژی کاهش یابد

این مهم زمانی حاصل می‌شود که نگاه به انرژی به مثابه سرمایه‌ای ملی باشد و برخورد علمی با آن جای خود را به قضاوت‌های سلیقه‌ای و بخشی ندهد

راهکارهای اجرایی بهبود و ارتقاء کارایی انرژی را می‌توان در ۲ بخش راهکارهای قیمتی و راهکارهای غیرقیمتی تقسیم‌بندی نمود

با توجه به اینکه راهکارهای قیمتی و سیاست‌های قیمتگذاری به دلیل پیچیدگی‌های خاصی که در اقتصاد ایران وجود دارد بسیار مشکل است و غالباً هم همراه با سعی و خطا بوده و تبعات اقتصادی فراوانی را برای جامعه دارا می‌باشد، لذا شناسایی راهکارهای غیرقیمتی اصلاح الگوی مصرف انرژی در ایران می‌تواند گزینه مناسب تر و سهل الوصول تری باشد که تبعات اقتصادی منفی کمتری را به همراه خواهد داشت. یافته‌های تحقیق:به طور کلی یافته‌های تحقیق حاضر در زمینه راهکارهای کاربردی غیرقیمتی اصلاح الگوی مصرف انرژی در جمهوری اسلامی ایران در ۵ بخش ارائه می‌شود:۱- راهکارهای قوانین و مقرراتدولت می‌تواند با وضع قوانین و مقررات خاص در بخش انرژی کشور به اصلاح الگوی مصرف انرژی دست یابد

بخش عمده این قوانین که در کشورهای دیگر نیز مورد استفاده قرار می‌گیرند، عبارتند از:تأسیس نهادهای کارایی انرژی، برنامه‌های ملی کارایی انرژی، اعمال کدهای ساختمانی اجباری و اختیاری و تهیه تأییدیه‌های ساختمانی الزامی، برچسب گذاری استانداردهای کارایی برای وسایل و تجهیزات، اقدامات مالیاتی، یارانه‌های تشویقی و محرک‌های پولی. ۲- راهکارهای فرهنگ سازیفرهنگ عبارت است از مجموعه‌ای از نمادها، نهادها و روش‌ها در یک جامعه که تعیین و تنظیم کننده رفتار انسان‌های آن جامعه می‌باشد

البته این نمادها ممکن است ناملموس باشند مانند تلقیات، باورها، ارزش‌ها و غیره

بهسازی فرهنگ مصرف انرژی در حالت کلی تابع موارد یا مؤلفه‌های زیر است:۲–۱- ارتقاء آگاهی‌های عمومی مصرف‌کنندگان در مورد انرژی‌های اولیه. ۲–۲- راهنمایی و هدایت مصرف‌کننده‌ها در جهت مصرف منطقی و بموقع انرژی. ۲–۳- بهبود فرهنگ استفاده از وسایل و تجهیزات (دانش فنی) مصرف‌کننده انرژی و رعایت اصول بهره‌برداری صحیح و نگهداری و تعمیرات پیشگرانه وسائل مصرف‌کننده انرژی. ۲–۴- آگاهی مصرف‌کنندگان از روش‌های صرفه‌جویی انرژی در جهت کاهش تلفات آن. ۲–۵- سازمان‌های دولتی و غیردولتی (خصوصاً سازمان‌های بزرگ) مدیریتی به نام «مدیریت صرفه جویی انرژی» را در واحدهای خود ایجاد نمایند که وظیفه اش بررسی نحوه مصرف انرژی در سازمان و کاهش اتلاف منابع انرژی با به کارگیری آموزش‌های تخصصی در سازمان مربوطه باشد. ۲–۶- جایگزینی انرژی الکتریکی با سایر انرژی‌ها در محیط مصرف. ۲–۷- ایجاد انگیزه و رغبت مصرف‌کنندگان در جهت باروری روحیه همبستگی، وفاق، مشارکت و احساس مسئولیت اجتماعی به عنوان تلقیات و باورهای ارزشی در جامعه. ۲–۸- ترویج اعتقادات دینی: به عقیدهٔ بسیاری از صاحب‌نظران با توجه به نقش عمده فرهنگ و اعتقادات دینی در آموزش پذیری جامعه، راهکار نهایی پایان دادن به بهره‌برداری بی حد و حصر انسان از منابع طبیعی و ایجاد روحیهٔ مسؤلیت پذیری مشترک جهت حفاظت محیط زیست، احیاء فرهنگ‌های اصیل ملل و رویکرد به تعالیم دینی و بهره‌گیری از رهنمودهای ادیان الهی است. ۲–۹- افزایش آگاهی مصرف‌کنندگان در زمینه خرید وسائل مصرف‌کننده انرژی و مقدار مصرف آن‌ها. ۲–۱۰- تعلیم هنجارهای رفتاری، ارتقاء رشد فکری مردم و اصلاح سبک زندگی مردم در جهت درک ارزش‌های منابع انرژی از طریق رسانه‌ها، در قالب برنامه‌ها با مقالاتی که تحت نظر متخصصین با تجربه و آگاه تهیه شود و در عین حال سعی گردد اسراف منابع انرژی به عنوان رفتاری کوته فکرانه و غیرعقلایی به مردم شناسانده شود. ۳- راهکارهای آموزشبه طور کلی راهکارهای آموزش جهت اصلاح الگوی مصرف در بخش انرژی کشور به ۲ بخش آموزش‌های عمومی و آموزش‌های تخصصی تقسیم می‌شود. ۳–۱- آموزش‌های عمومی: دولت باید در یک برنامه گسترده در رسانه‌های گروهی و تبلیغاتی و درکتاب‌های درسی میزان اتلاف منابع انرژی به اطلاع مردم رسانده شود و فرهنگ صرفه جوئی و تلف نکردن منابع انرژی در مردم و به ویژه در نوجوانان و جوانان پرورش داده شده و روش‌های استفاده صحیح از این منابع به آنان آموخته شود. ۳–۲- آموزش‌های تخصصی: با توجه به تجربیات کشورهای موفق و پیشرو و نیز نتایج مطلوب ارزیابی دوره‌های آموزشی تخصصی برگزار شده مدیریت انرژی برای کارشناسان و مدیران انرژی در برنامه‌های پنج‌ساله دوم و سوم توسعه کشور، ضرورت استمرار و ارتقاء این دوره‌های بنیادین به صورت آموزش‌های تخصصی و کاربردی مدیریت انرژی در کشور به اثبات رسیده است

برخی از نتایج حاصل از برگزاری دوره‌های آموزشی تخصصی مدیریت انرژی در کشور عبارتند از:•انتقال دانش و فرهنگ بهینه‌سازی انرژی. •انتقال دانش در خصوص تکنولوژی‌های نوین بهینه‌سازی انرژی در تمامی بخش‌های مصرف. •فرهنگ سازی در صنایع کشور به منظور استفاده بهینه از انرژی. •اجرای اقدامات بدون هزینه و کم هزینه فراوان کاهش مصرف انرژی در صنایع کشور. •کاهش مصرف ویژه انرژی (SEC) و هزینه‌های انرژی در صنعت کشور

(مرکز ملی آموزش مدیریت انرژی، ۱۳۸۵)۴- راهکارهای کاهش تلفات انرژیبخشی از انرژی داخلی که استخراج گردیده و یا بدون پالایش و تبدیل مورد استفاده قرار می‌گیرند را انرژی اولیه (Primary Energy) می‌گویند

به عبارت دیگر، ان رژی اولیه صورتی از انرژی است که در طبیعت در دسترس می‌باشد

انرژی اولیه شامل نفت خام، گاز طبیعی غنی، مایعات گازی، زغال سنگ سخت، برق آبی، انرژی هسته‌ای، انرژی خورشیدی، انرژی زمین گرمایی و سوخت‌های سنتی می‌باشد. همچنین انرژی نهایی (Final Energy) بیانگر مصرف انرژی توسط مصرف‌کننده در بخش‌های مختلف است که از بخش انرژی اولیه و انرژی ثانویه (Derived Energy) تأمین می‌گردد

به عبارت دیگر انرژی نهایی عبارت است از هر نوع انرژی (اعم از اولیه یا ثانویه) که پس از کسر تلفات توزیع و مقادیر ذخیره شده، برای خرید در دسترس مصرف‌کننده قرار می‌گیرد؛ مانند بنزین موجود در جایگاه‌های فروش یا برقی که در دسترس خانوار قرار دارد

بنابراین رابطه زیر بین انرژی اولیه و انرژی نهایی برقرار است:انرژی نهایی + تلفات تبدیل (Transformation Losses) + تلفات انتقال و توزیع (Transmission and Distribution Losses) = انرژی اولیهدر تبدیل انرژی نهایی، انرژی مورد نیاز وارد فرآیندی می‌شود که بر اساس بازده تجهیزات و دستگاه‌های مصرف‌کننده، و برای انتقال انرژی بخشی از آن تلف شده و مابقی مورد استفاده قرار می‌گیرد که این اتلاف انرژی تقریباً غیرقابل اجتناب است؛ اما می‌توان به کارگیری راهکارهایی این اتلاف را کاهش داد

اگرچه ممکن است برخی از این راهکارها هزینه‌های متوسط و بالایی داشته باشند؛ منتها با صرفه جویی که در مصرف انرژی به همراه دارد، علاوه بر مزایای ذکر شده برای چرخه اقتصاد کشور، طی یک دوره زمانی مبلغ هزینه شده بازگشت داده خواهد شد و از آن به بعد هم دارای سود اقتصادی خواهد بود. برای مثال به دلیل غیر استاندارد بودن آسفالت اغلب بزرگراه‌ها و جاده‌های کشور، سالانه انرژی بسیاری در بخش حمل و نقل به دلیل استحکاک زیاد وسایل نقلیه تلف می‌شود

در صورتی که با صرف هزینه بیشتر و ساخت آسفالت‌های استاندارد علاوه بر ماندگاری بیشتر به دلیل استحکاک کمتر موجب کاهش مصرف سوخت و انرژی در وسایل نقلیه می‌گردد. همچنین برای مثال به دلیل اینکه تلفات انرژی در انتقال گاز کمتر از تلفات انرژی در انتقال برق می‌باشد، لذا چنانچه به جای اینکه در مناطق نفت خیز جنوب کشور منابع گازی به برق تبدیل شود و سپس جهت مصرف به شهرهای بزرگ مانند تهران انتقال یابد، همان گاز تولیدی به پالایشگاه‌های نزدیک آن شهرهای بزرگ منتقل شود و سپس از آن برق تولید گردد در انتقال انرژی تلفات بسیار کمتر خواهد شد. ۵- راهکارهای بهره‌گیری از انرژی‌های تجدیدپذیردر سال‌های آتی به دلیل بحران‌های سیاسی، اقتصادی و مسائلی نظیر محدودیت دوام منابع تجدیدپذیر، نگرانی‌های زیست‌محیطی، ازدیاد جمعیت و رشد اقتصادی؛ تأمین تقاضای انرژی از مباحث کلی می‌باشد که برنامه‌ریزان انرژی را در یافتن راه‌کارهای مناسب جهت استفاده بیشتر از انرژی‌های تجدیدپذیر در صورت موجود بودن پتانسیل در منطقه و اقتصادی بودن استفاده از آن جهت کاهش مصرف انرژی‌های فسیلی، به این امر سوق خواهد داد که در برنامه‌های آتی به کارگیری این نوع انرژی با تأمل بیشتری بررسی گردد

انرژی‌های نو شامل انرژی بادی، خورشیدی، بیوماس و بیوگاز، انرژی هیدروژنی، زمین گرمایی، انرژی آبی و جزر و مد دریا می‌باشند که در ادامه وضعیت این انرژی‌ها در ایران بررسی می‌گردد:۵–۱- انرژی‌های بادیایران کشوری با باد متوسط است که برخی از مناطق آن باد مناسب و مداومی برای تولید برق دارد

از انرژی‌های بادی جهت تولید الکتریسته و نیز پمپاژ آب از چاه‌ها و رودخانه‌ها، آرد کردن غلات، کوبیدن گندم، گرمایش خانه و مواردی نظیر این‌ها می‌توان استفاده نمود

لکن هزینه غیر اقتصادی استفاده از این انرژی به خصوص در ماشین‌های بادی، به کارگیری از این انرژی را محدود ساخته است. ۵–۲- انرژی خورشیدیبا توجه به اولویت‌های اقتصادی، تکنولوژی ساخت و مشخصه‌های خاص هر یک از نیروگاه‌های خورشیدی، عمدتاً دو نوع نیروگاه خورشیدی دودکش و سهموی خطی برای شرایط ایران مورد تحلیل اقتصادی قرار گرفته است. کشور ایران روی کمربند خورشیدی جهان قرار گرفته است و یکی از کشورهایی است که از تابش نور خورشید با قدرت و توان مطلوب برخوردار می‌باشد

با توجه به اینکه ایران کشور کوهستانی است و اکثر نقاط آن در ارتفاعی بالاتر از ۱۰۰۰ متر از سطح دریا واقع شده‌اند، توان دریافتی از تابش نور خورشید آن بیشتر خواهد بود

طرح‌های خورشیدیدر ایران شامل نیروگاه دریافت کننده مرکزی، سهموی خطی و سیستم فتوولتاییک و آبگرمکن‌های خورشیدی می‌باشند

(سازمان بهینه‌سازی مصرف سوخت کشور، ۱۳۸۲، ص۶۸)۵–۳- بیوماس و بیوگاززیست توده، اصطلاحی در زمینه انرژی برای توصیف کلیه محصولات ناشی از فتوسنتز در میان انوع منابع تجدیدپذیر می‌باشد که برخی از آنها عبارتند از:۵–۳-۱- محصولات و ضایعات کشاورزیسالانه مقدار زیادی محصولات کشاورزی تولید می‌گردد و ضایعات آن نیز بسیار زیاد می‌باشد که بسیاری از آنها مجدداً استفاده نمی‌گردد

از یک لحاظ ضایعات کشاورزی را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد

ضایعات حاصل در مزارع یا کشتزارها و یا خارج از مزارع

ضایعات حاصل در مزارع به عنوان کود مورد استفاده واقع می‌شوند؛ ولی فرآورده‌های انرژی‌زای مهم که از محصولات و ضایعات کشاورزی به دست می‌آیند الکل و بیوگاز می‌باشند. ۵–۳-۲- ضایعات و فاضلاب‌های صنعتیاین مورد شامل پساب‌های کارخانجات مختلف مثل صنایع نساجی، الکل‌سازی، چوب و کاغذ و پساب صنایع غذایی مانند آب پنیر، ملاس و تفاله میوه‌ها می‌باشد

در پساب کارخانجات مذکور میزان زیادی زیست توده وجود دارد که از آنها برای تولید انرژی و غذای دام می‌توان استفاده کرد

در مورد تولید انرژی بیشتر مسئله تولید الکل از این پساب مطرح است

در ایران مقادیر زیادی تفاله و ضایعات میوه تولید می‌شود که دفع آن مشکلات زیست‌محیطی فراوانی را ایجاد کرده است. ۵–۳- ضایعات جامد، فاضلاب‌ها و فضولات دامیضایعات جامد شهری، زباله‌ها را شامل می‌شوند که شامل دو نوع، زباله‌های معمولی و ویژه می‌باشند. الف) زباله‌های معمولی، مانند زباله‌های منازل، زباله‌های حجیم خانگی، زباله‌های غیرآلوده بیمارستانی، زباله باغ‌ها و گلخانه‌ها و زباله بخش کسبه و ادارات می‌باشد. ب) زباله‌های ویژه، مانند زباله‌های صنعتی، نخاله‌های ساختمانی، لاستیک‌های فرسوده، مواد رادیواکتیو و زاله‌های آلوده بیمارستانی. بهترین روش برای حذف ضایعات جامد و استفاده بهینه از آنها تهیه کمپوست است که توسط میکروارگانیسم‌های مختلف در حضور رطوبت و گرما در شرایط هوازی صورت می‌گیرد

با حجم بسیار زیاد زباله شهرهای بزرگ در ایران، روش کمپوست مقرون به صرفه خواهد بود

در کشورهای مختلف از روش‌های گازی کردن و پیرولیز جهت تبدیل ضایعات جامد به گاز استفاده شده است

گاز ایجاد شده در ژنراتورها و توربین‌های بخار نهایتاً به برق تبدیل شده و مورد استفاده قرار گرفته است

پسماندهای آشپزخانه منبع مناسبی برای تولید بیوگاز هستند

بیوگاز حاصل، می‌تواند جایگزین سوخت‌های فسیلی آشپزخانه گردد. ۵–۴- انرژی زمین گرماییانرژی زمین گرمایی از حرارت حاصل از تجزیه مواد رادیواکتیو، هسته مذاب کره، کوهزایی و واکنش‌های درون زمین سرچشمه می‌گیرد

موقعیت مخازن انرژی زمین گرمایی اکثراً بر کمربند زمین لرزه جهان منطبق می‌باشند

بنابراین با توجه به اینکه ایران روی کمربند زلزله قرارداد پتانسیل قابل توجهی در این زمینه برخوردار است

وجود کوه‌های آتشفشانی و چشمه‌های آب گرم در اکثر نقاط ایران، نشان‌دهنده پتانسیل زمین گرمایی ایران است. ۵–۵- انرژی هیدروژنیالکتریسته و حرارت مورد نیاز برای تولید هیدروژن به روش‌های متفاوت (الکترولیز، ترموشیمیایی، فتولیز و ترمولیز) به وسیله منابع انرژی تجدیدپذیر گوناگون قابل تهیه می‌باشد

برای تولید هیدروژن انرژی به صورت الکتریسته و یا به صورت حرارت مورد استفاده قرار می‌گیرد

از انرژی هیدروژنی از طریق آب با استفاده از روش الکترولیز قلیایی یا استفاده از ذخیره‌سازی می‌توان به عنوان سوخت وسایل نقلیه، سوخت نیروگاه‌ها و مصرف انرژی در بخش خانگی استفاده نمود

با استفاده از انرژی زمین‌گرمایی می‌توان از انرژی هیدروژنی تولیدی از طریق الکترولیز پیشرفته از نوع بخار آب با درجه حرارت بالا جهت مصرف در بخش‌های حمل و نقل، صنعتی و گرمایش در بخش خانگی و تجاری استفاده نمود

به کارگیری انرژی خورسیدی جهت تولید انرژی‌های هیدروژنی با استفاده از الکترولیز قلیایی در بخش حمل و نقل به کار گرفته می‌شود و همچنین با استفاده از هیدروژن آزاد شده از طریق پیل سوختی می‌توان برق نیز تولید نمود. ۵–۶- انرژی هسته‌ایدر ایران تاکنون جهت تولید برق از انرژی اتمی استفاده نشده است؛ در صورتی که با توجه به تجدید پذیر بودن انرژی هسته‌ای و مهیا بودن تمام مواد اولیه آن در ایران، امکان به کارگیری گسترده آن در شبکه برق کشور وجود دارد

از طرفی در مقایسه با دیگر انرژی‌های تجدید پذیر، در صورت وجود مواد اولیه و فناوری‌های مورد نیاز، انرژی هسته‌ای می‌تواند انرژی الکتریسته بیشتر و ارزان تری را وارد شبکه برق هر کشوری نماید. ۶- احیاء و به روز رسانی شیوه‌های سنتی بهره‌مندی از انرژییکی دیگر از راهکارهای برخواسته از فرهنگ بومی جهت اصلاح الگوی مصرف انرژی در کشور؛ استفاده از انرژی‌های پاک به روش روش‌های سنتی می‌باشد

در فرهنگ بومی و ملی ایرانیان روش‌های متعددی جهت بهره‌برداری از انرژی‌های پاک ابداع شده است که بازشناسی و به روز رسانی آنها می‌تواند در اصلاح الگوی مصرف انرژی در کشور مؤثر باشد. برای مثال احیاء غنوات که در گذشته بسیار مرسوم بوده است و می‌توان بدون مصرف انرژی الکتریکی؛ زمین‌های کشاورزی را آبیاری نمود

احیاء آسیاب‌های آبی؛ احیاء سیستم‌های بادگیری خنک‌کننده در خانه‌های قدیمی شهر یزد؛ استفاده از اختلاف سطح رودخانه‌ها و به کارگیری دینام در تولید الکتریسته و غیره از دیگر روش‌های استفاده از انرژی‌های پاک به روش سنتی می‌باشند. جمع‌بندی و پیشنهادات:روند مصرف انرژی در کشورهای در حال توسعه نشان می‌دهد که رشد جمعیت، توسعه فنی، اقتدار سیاسی، استقلال ملی و شکوفایی فرهنگی رابطه مستقیمی با مصرف انرژی دارد

این در حالی است که رشد مصرف انرژی و افزایش نیاز به انرژی از یک سو و محدودیت‌های ذخایر و پایان پذیر بودن منابع انرژی فسیلی و مشکلات زیست‌محیطی ناشی از مصرف این منابع از سوی دیگر، دلایل قابل توجهی است که ضرورت صرفه جویی مصرف انرژی در جوامع بشری را یادآور می‌شود. درکشور جمهوری اسلامی ایران با وجود اینکه بر اساس اعتقادات دینی جامعه صرفه جویی و دوری از اسراف یک امر پسندیده و واجب محسوب می‌شود، منتها ارزان بودن قیمت حامل‌های انرژی و در دسترس بودن انواع منابع انرژی سبب شد تا جامعه ما با تأخیر قابل توجهی به ضرورت بهینه‌سازی مصرف انرژی بیاندیشد

با این وجود آنچه مسلم است اتخاذ راهکارهای مناسب برای جلوگیری از اتلاف و مصرف بی‌رویه انرژی و اصلاح الگوی مصرف در کشور نیز روز به روز بیشتر احساس می‌شود، چرا که جلوگیری از به هدر رفتن سوخت‌های فسیلی، علاوه بر دستیابی سریعتر به توسعه پایدار و حفظ منابع برای نسل‌های آینده، کاهش آلودگی محیط زیست که یکی از معضلات اصلی جوامع امروز است را نیز در پی خواهد داشت و با توجه به اقدامات جهانی در زمینه کاهش آلاینده‌ها این خود عامل دیگری برای تلاش هر چه بیشتر در این زمینه بشمار می‌رود. دستاوردهای تحقیق حاضر می‌تواند گامی مثبت در جهت اتخاذ سیاست‌ها و راهکارهای غیر قیمتی اصلاح الگوی مصرف انرژی در ایران باشد که برای تحقق این امر مهم لازم است:۱. راهکارهای پیشنهادی که در یافته‌های این تحقیق بیان شده است، بطور جدی مورد توجه دستکاه‌های مربوطه قرار گیرد. ۲. با توجه به دستیابی ایران به انرژی هسته‌ای جهت بهره‌مندی از مناسب‌ترین انرژی تجدیدپذیر در ایران، ایجاد نیروگاه‌های هسته‌ای با اولویت در برنامه‌های دولت قرار گیرد. ۳. با توجه شرایط جغرافیایی و میدان تابش آفتاب در ایران موضوع انرژی خورشیدی نیز با جدیت دنبال گردد. ۴. با توجه به اعتقادات و باورهای مذهبی و پایبندی مردم به نظرات علما و مراجع دینی، توصیه‌های شرعی در مورد صرفه‌جویی در مصرف انرژی به مردم داده شود. ۵. دشواری تولید و عرضه انرژی اولیه و اهمیت اصلاح الگوی مصرف انرژی و صرفه‌جویی در آن، در مدارس، دانشگاه‌ها و مراکز علمی و همچنین از طریق رسانه‌های جمعی بطور مرتب و با شیوه‌ها مناسب اطلاع‌رسانی شود. ۶. اهمیت حفظ سلامت انسان و محیط زیست که با مصرف بی‌رویه انرژی به مخاطره افتاده و همچنین خطراتی که با روند صعودی موجود مصرف انرژی متوجه مردم ایران است را از نظر اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و..

به مردم اطلاع‌رسانی شود. منابع و مآخذ:۱. وزارت نیرو

(۱۳۸۵)

"آمار و نمودارهای انرژی ایران و جهان ۱۳۸۵"، دفتر برنامه‌ریزی کلان برق و انرژی وزارت نیرو جمهوری اسلامی ایران۲. عشقی ملایری، بهروز

(۱۳۸۴)

«مجموعه مقالات دومین کنفرانس روش‌های پیشگیری از اتلاف منابع ملی»، تهران: فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران، صص. ۶۱۳–۶۱۸٫۳. سازمان بهینه‌سازی مصرف سوخت کشور

(۱۳۸۲)

"اطلاعات انرژی کشور ۱۳۸۰"، ایران، تهران: واحد تولید نشر ذره. ۴. محمدی اردهالی، مرتضی

(۱۳۸۲)

«مفاهیم بهینه‌سازی مصرف انرژی»، مجله اقتصاد انرژی، شماره آبان ۱۳۸۱، ایران. ۵. مقدم، محمدرضا

(۱۳۸۳)

"اصلاح سبد انرژی ایران تا سال ۱۴۰۰"، ایران، تهران: انتشارات نگاه شرقی سبز. ۶. مرکز ملی آموزش مدیریت انرژی (NTCEM)، (۱۳۸۷)

«معرفی مرکز ملی آموزش مدیریت انرژی در صنعت کشور»، معاونت امور برق و انرژی وزارت نیرو جمهوری اسلامی ایران.
7.ECO, (۲۰۰۱)

ECO Regions Energy Conservation and Efficiency Workshop, Ankara, Turkey, October 20018.ERI (Energy Research Institute), (۲۰۰۰)

“Thailand Energy Strategy and Policy”, Chulalongkom University, Bangkok, Thailand.9.NEPO, (2002) b

“Outcome of the Energy Conservation Program Implementation During the Fiscal Period 1995-1999”, National Energy Policy Office: Office of the Prime Minister of Thailand10.RCEP, (1998)

“Prospects for Energy Saving and Reducing Demand for Energy in the UK. ”, Royal Commission Environmental Pollution.11.Soest D.van and E.H.Bulte, (2001)

“Does the Energy-Efficiency Paradox Exist? Technological Progress and Uncertainty”, Environmental & Resource Economics, 18(1), pp.101-112.12.Uyterlinde M.A. , et.al, (1999)

“Integrated Evaluation of Energy Conservation”, National Report for the Netherlands, Energy Research Center of the Netherlands, Report No

ECNC-99-005.13.World Energy Council(WEC), (2001) a

“Energy Efficiency Policies and Indicators”, a Report by the Word Energy Council, October 2001, London, United Kingdom.14.World Energy Council(WEC), (2008)

“Energy Efficiency Policies around the World: Review and Evaluation Executive Summary”, a Report by the Word Energy Council, London, United Kingdom, ISBN: 0 946121 30 3.http://system.parsiblog.com/924032.htm

فرهنگ مصرف گرایی نوین و لزوم برنامه‌ریزی برای آن

دکتر عبدالعلی لهسائی زاده
مصرف‌گرایی یعنی استفاده از کالاها به منظور رفع نیازها و امیال

این عمل نه تنها شامل خرید کالاهای مادی، بلکه در برگیرنده خدمات نیز است

در جوامع نوین مصرف گرایی به یک فعالیت اجتماعی اصلی تبدیل شده است

برای مصرف گرایی مقدار زیادی وقت، انرژی، پول، خلاقیت و نوآوری تکنولوژیکی مصرف می‌شود

مطالعه مصرف گرایی در جوامع جدید از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است زیرا مصرف‌گرائی نه تنها مسئله مصرف گرایان است بلکه تولیدکنندگان و توزیع‌کنندگان کالاها و خدمات نیاز به درک خصوصیات و ویژگی‌های آن دارند

به همین لحاظ است که در علوم اجتماعی، جامعه شناسان، اقتصاد دانان و روان شناسان معاصر به تحلیل‌های همه‌جانبه آن می‌پردازند و هر اندیشمندی از یک زاویه خاص به آن توجه دارد

مصرف گرایی نوین به شکل بی‌رویه یک آسیب اجتماعی است که مستلزم شناخت علمی و سپس درمان اساسی، یا به عبارت دیگر برنامه‌ریزی است

مصرف گرایی بی‌رویه پدیده‌ای بین‌المللی است و چارة آن باید در دو بعد خرد و کلان صورت گیرد

باید مصرف گرایی در هر جامعه را در یک زمینه وسیع تر اجتماعی در نظر گرفت زیرا امروزه تولید و توزیع از مرزهای یک کشور گذر کرده و دورافتاده‌ترین نقاط یک جامعه به مرکزی‌ترین مراکز تولید و سیستم توزیع جهانی متصل است

هدف مقاله حاضر بررسی چهار نکته اساسی در رابطه با مصرف گرایی نوین است

نخست ظهور مصرف گرایی نوین و پیدایش فرهنگ خاص آن باید واکاوی گردد

دوم، می‌بایستی یک تجزیه و تحلیل از الگوهای مصرف‌گرایی نوین در قرن بیستم در جوامع توسعه یافته و چگونگی اشاعه و نفوذ آن بعنوان بخشی از فرهنگ جوامع در حال توسعه ارائه گردد

سوم، تعیین تفاوتهای مصرف گرایی در بین قشرها و گروه‌های اجتماعی مختلف از دیگر نکته‌های اصلی است

چهارم، مقاله به لزوم برنامه‌ریزی برای الگوهای مصرف گرایی نوین خواهد پرداخت

مقاله لزوم انجام پژوهشهای جامع در این زمینه را بحث خواهد کرد

به نظر می‌رسد هرچه می‌گذرد لزوم انجام تحقیقات در این زمینه بیشتر احساس می‌گردد

ظهور مصرف گرایی نوین و پیدایش فرهنگ خاص آن مصرف گرایی نوین در اثر گسترش سرمایه داری در اروپا بوجود آمد

یک دیدگاه در مورد توسعه سرمایه داری در اروپا بر اساس نوشته‌های جامعه‌شناس بزرگ ماکس وبر بر این باور است که در اروپا در اثر اشاعه تفکرات لوتر و کالوین بر این باور است که در اروپا در اثر اشاعه تفکرات لوتر و کالوین مبنی بر سخت کارکردن، صرفه جویی، سرمایه‌گذاری و ایجاد مؤسسه‌های اقتصادی بود که روحیه سرمایه داری بوجود آمد و به تدریج به یک نظام اجتماعی تبدیل شد

از لحاظ نظری، در این جا یک تضاد بین تبیین پیدایش سرمایه داری و توسعه مصرف گرایی بوجود می‌آید

اما واقعیت امر این است که سرمایه‌داری از همان ابتدای پیدایش دارای یک هدف اصلی به نام (سودسازی) بوده است

برای چنین هدفی، تولید بیشتر، فروش بیشتر، سرمایه‌گذاری بیشتر و مجدداً تولید بیشتر مد نظر است

به عبارت دیگر در یک چرخه، هدف فروش کالاهای بیشتر و در نتیجه سود بیشتر است

ابتدا فکر می‌کردند که طبقات بالا و اشراف خریداران اصلی کالاهای سرمایه داری باید باشند

اما به تدریج متوجه شدند که سرمایه داری با تولید انبوه نیاز به مصرف‌کنندگان انبوده دارد

از آنجا که طبقات بالا از کمیت کافی برخوردار نبودند، پس بنابراین نیاز به مصرف‌کنندگان انبوه به زودی نمایان شد

در تولیدهای اولیه، نخست رفع نیازهای بیولوژیک را مدنظر داشتند

اما از آنجا که نیازهای بیولوژیک انسان محدود است، لذا باید نیازهای غیربیولوژیک در جوامع برای مصرف کالاها بوجود آید

نیاز غیربیولوژیک هم در جایی محدود می‌شد

اما تولیدکنندگان می‌بایستی خصلت تولید انبوه خود را بعنوان یکی از اهداف، از دست نمی‌دادند

به همین منظور بود که در جوامع سرمایه داری نیازهای کاذب بوجود آمد تا کالاهای انبوه سریعاً مصرف شوند

مصرف انبوه بر پایه کالاهای بی‌دوام امکان‌پذیر بود

در غرب، گسترش زندگی شهری و شهرنشینی با جنبه‌های روانی و اجتماعی خاص خود زمینه را برای مصرف گرایی به عنوان سبکی خاص از زندگی بوجود آمد

نخست در ابتدای قرن بیستم، این سبک خاص با الگوهای فرهنگی جدید در میان افراد طبقه بالا و متوسط شهری رواج پیدا کرد

در شهرها فروشگاه‌های بزرگ تأسیس شدند و فرهنگ مصرف گرایی را القاء کردند

در این فرهنگ ویژه یک شعار اصلی رواج پیدا کرد و آن اینکه تا می‌توانی بخر و هر چه بیشتر مصرف کن

بر پایه همین شعار بود که رقابت در خرید و مصرف به عنصر اصلی این فرهنگ تبدیل شد

افراد در خرید بیشتر و مصرف بیشتر از یکدیگر سبقت می‌گرفتند و تقریباً مصرف گرایی به نوعی وجهه اجتماعی تبدیل گردید

الگوهای مصرف‌گرایی نوین توسعه انواع فروشگاه‌های بزرگ (مواد غذایی، اسباب منزل، پوشاک، وسایل الکتریکی و .. ) در زیر یک سقف، مردم را به مصرف گرایی انبوه عادت داد

افراد در محیطی قرار می‌گرفتند که کالاهای متنوع را در یک جا جلوی چشمان خود می‌دیدند

هم‌زمان، مدگرایی بوجود آمد که بر اساس آن کالاها برای دوره‌های معینی (یا محدودی) تبلیغ و استفاده می‌شدند

مردم به این سمت هدایت می‌شدند که کالاها را در زمان محدودی استفاده کنند

مصرف گرایی می‌بایستی سهل و آسان گردد

پس ابزار مصرف گرایی باید مهیا می‌شد

در این جوامع وسایل ارتباط جمعی به مهمترین ابزار مدگرایی و تبلیغ برای کالاها تبدیل شدند

دو نوع ابزار مصرف گرایی در جوامع رواج پیدا کرد: نخست حراج‌های پی در پی کالاها و دیگری اشاعه کارتهای اعتباری

در کشورهای توسعه یافته، در طول یک سال به بهانه‌های متعدد حراج کالاها وجود دارد

در حراج کالاها، از یک روان‌شناسی استفاده می‌شود و آن ایجاد احساس نیاز کاذب است

مشتری جنسی را که در حراج می‌بیند، فکر می‌کند که نیاز دارد، در حالی که اگر حراج نبود چنین احساسی به او دست نمی‌داد

از سوی دیگر، فرد در بازار باید احساس کند که همه وقت، پول برای خرید دارد

در اینجا مسئله از طریق مکانیزم کارت‌های اعتباری حل می‌شود

به عبارت دیگر هرگاه احساس نیاز کردی، حتی اگر پول نقد هم نداشته باشی، با داشتن کارت اعتباری، در واقع پول به همراه خود داری

بنابراین نیاز هست (اما از نوع کاذب) توانایی خرید هم هست (به شکل مصنوعی)

در جوامع توسعه یافته، همه کالاهای خریداری شده مصرف نمی‌شوند زیرا نیاز واقعی نبوده‌اند

در نتیجه سه راه برای کالاها باقی می‌ماند: نخست فروش مجدد آنها با قیمت بسیار ارزان، دوم به دو ریختن آنها، و سوم بخشیدن آنها با افراد یا مؤسسه‌های خیریه

افراد نمی‌توانند اینگونه کالاها را نزد خود نگهدارند زیرا تحرک جغرافیایی افراد بسیار بالاست

بنابراین، مجدداً خرید و در چرخه باطل در غلطیدن است. می‌دانیم که سرمایه داری به عنوان یک بسته با محتوای حداقل، اقتصادی، فرهنگی، تکنولوژیکی، اجتماعی و روانی در یک فرایند تاریخی وارد کشورهای به اصطلاح غیر سرمایه داری شده است

هدف سرمایه داری در این کشورها نیز همان سودسازی مضاعف است

برای رسیدن به این منظور نیز باید فرهنگ مصرف گرایی را در این کشورها رواج دهد

برای رواج مصرف گرایی در این کشورها، سرمایه داری چند نوع عامل دارد

عوامل در زمینه‌های مختلفی فعالیت می‌کنند

مهمترین عوامل عبارتند از: ۱- تجار بزرگ، ۲- خرده فروشان، ۳- صاحبان تبلیغات، ۴- دست اندرکاران وسایل ارتباط جمعی ۵- تولیدکنندگان کالاها و خدمات، ۵- بانکها و ۶- بسیاری از افراد و دیگر مؤسسات

در جوامع در حال توسعه فرهنگ مصرف‌گرایی به شکل‌های زیر نمایان می‌شود: ۱-الگوهای مصرفی کشورهای توسعه یافته عیناً نعل به نعل به کشورهای در حال توسعه منتقل می‌شوند

۲-وسایل ارتباط جمعی، مسافران و دیگر عومل شدیداً به این انتقال کمک می‌کنند

۳-افراد برای نشان دادن اینکه از وجهه بالائی برخوردارند، در مصرف‌گرایی، افراطی‌تر از خارجیان عمل می‌کنند

۴-به تدریج مصرف گرایی افراطی جزئی از فرهنگ جهان سومی می‌شود

معمولاً در کشورهای در حال توسعه، مصرف گرایی با عدم امنیت اقتصادی توأم می‌شود

در نتیجه، عدم امنیت اقتصادی، مصرف گرایی را تشدید می‌کند

نگرانی از کمبودها باعث انبار کردن اجناس می‌گردد

انبار کردن اجناس به مصرف گرایی بی‌رویه تبدیل می‌شود

نهایتاً همان رفع نیازهای غیرواقعی بوجود آمده است

البته یک مسئله در این کشورها به انبار کردن کالاها کمک می‌کند و آن تبدیل کالاهای مصرفی به کالاهای سرمایه‌ای است

همین امر باعث می‌گردد که افراد با زمینه‌های اجتماعی متفاوت به پنهان کردن برخی از کالاها بپردازند تا اینکه در آینده از طریق افزایش قیمت، منفعتی داشته باشند

به عبارت دیگر مصرف‌گرایی به نوعی فعالیت اقتصادی تبدیل می‌شود

مصرف‌گرایی در بین قشرها مختلف معمولاً جامعه شناسان افراد را در جامعه بر پایه سه معیار ثروت، قدرت و وجهه (پرستیژ) به سه طبقه بالا، متوسط و پایین تقسیم می‌کنند

این سه معیار، الگوهای متفاوتی از مصرف گرایی را برای سه طبقه به بار می‌آورند

هر سه طبقه، مصرف گرایی بی‌رویه دارند اما به شکل‌های متفاوت

افراد طبقه بالا با داشتن ثروت، از طریق مصرف کالاهای لوکس به دنبال پرستیژ بالا هستند

اینان خدماتی را که فکر می‌کنند قدرت و وجهه اجتماعی برایشان به ارمغان می‌آورند را هم به مقدار زیادی مصرف می‌کنند

طبقات اجتماعی بالا باپرستیژ و قدرت بالا، سعی می‌کنند با مصرف‌گرایی مفرط خود را هم طراز ثروتمندان نشان دهند

مصرف گرایی مفرط در واقع یک وسیله خود نشان دادن می‌شود و اعضای یک طبقه در مصرف گرایی مفرط با یکدیگر رقابت شدید دارند

این رقابت از نوع رقابتهای کاذب است

اعضای طبقه متوسط، همیشه سعی می‌کنند خود را از طبقات بالا عقب‌تر نبینند

اینان با درآمد کمتر به رقابت با طبقه بالا می‌پردازند

بازار برای تشفی کردن آنها، اجناس ظاهراً لوکس، ارزان به وفور در اختیار آنها قرار می‌دهد

پس از خرید چنین کالاهایی است که از لحاظ روانی یک رضایت مندی کاذب به آنها دست می‌دهد

اعضای این طبقه اجتماعی به لحاظ کمی بیشترین مصرف را در جامعه دارند

همچنین بازار به خرید آنها وابسته است زیرا تعداد افراد این طبقه در جوامع بیش از اعضای طبقات دیگر است و لذا حجم خرید بالایی دارند

اعضای طبقه پایین با درآمدکم، با توجه به مصرف‌گرایی دیگر طبقات و با توجه به وفور کالا و خدمات در بازار، در تلاش است که بهر وسیله، سهمی از کالا و خدمات در بازار، در تلاش است که بهروسیله، سهمی از کالا و خدمات را بخود اختصاص دهد

ترس از کمبودها و عدم امنیت اقتصادی برای خانواده او را به خریدی بی‌رویه و انبارگونه وامی دارد

خرید اعضای این طبقه عمدتاً خرید کالاهای ضروری، مربوط به بقاء بیولوژیک است

بازار، مازاد بر مصرف طبقة عمدتاً خرید کالاهای ضروری، مربوط به بقاء بیولوژیک است

بازار مازاد بر مصرف طبقه متوسط را به این طبقه انتقال می‌دهد

در واقع الگوی مصرف گرایی طبقات پایین، یک نوع سودسازی سرمایه دار از سرمایه بالقوه تلف شده است زیرا اگر طبقه پایین نبود، سرمایه دار مجبور به از دست دادن مازاد کالاهای مصرفی طبقات متوسط بود

چنین است که اعضای طبقه پایین به مصرف گرایی انبوه عادت می‌کنند

این عادت برای او درونی شده و بخشی از فرهنگ او را تشکیل می‌دهد

لزوم برنامه‌ریزی برای الگوهای مصرف گرایی نوین برنامه‌ریزی برای الگوهای مصرف گرایی نوین باید در چند بعد صورت گیرد:نخست، مصرف گرایی صحیح را باید از طریق آموزش‌های رسمی به کودکان، نوجوانان و جوانان آموزش داد

این امر باید از طریق مدارس صورت گیرد

دوم، مصرف گرایی غلط و صحیح را باید به شیوه‌های آموزش‌های غیررسمی از طریق رسانه‌های جمعی و بویژه رادیو و تلویزیون به بزرگسالان نشان داد

سوم تولید در سطح جامعه با یک کنترل و نظارت فرهنگ توأم شود

نباید گذاشت هر کالائی در جامعه تولید گردد

چهارم، نظارت و کنترل فرهنگی به واردات عمده و خرد باید روا گرددپنجم، عرضه کالا و خدمات در جامعه به گونه‌ای صورت گیرد که اعضای طبقات متفاوت دسترسی نسبتاً مشابه‌ای به آنها داشته باشند

ششم، تبلیغات باید به گونه‌ای باشند که مصرف‌گرایی افراطی را اشاعه ندهند، و صرفاً به معرفی کالاها و خدمات بپردازند

هفتم، مطالعات علمی ملی و منطقه‌ای پیرامون مصرف گرایی در سطح مملکت صورت گیرد و نظرسنجی از مردم شود

هشتم، فرهنگ مصرف جمعی در زمینه‌های مختلف بجای فرهنگ مصرف گرایی فردی اشاعه شود

نهم، فرهنگ بازیافت در میان مردم رواج داده شود

برای این منظور ابزار جمع‌آوری مازادها در سراسر جامعه نصب و بکار گرفته شود

دهم، بازیافت بعنوان یک ارزش تلقی گردد و از جوامع دیگر چگونگی عمل بازیافت به نمایش گذارده شود

نتیجه‌گیری مصرف‌گرایی بعنوان یک فرایند اجتماعی اصلی در قرن بیستم در غرب ظاهر شد

اعضای طبقه جامعه بالا آنرا بعنوان یک الگوی نشان دادن هویت بالا بکار می‌برند

طبقه متوسط برای نشان دادن وجهه بالای خود از مصرف گرایی استفاده می‌کنند

طبقه پایین بدون توجه به مسئله نیازهای واقعی و غیرواقعی خود در دام مصرف‌گرایی کاذب افتاده و هرچه بیشتر می‌گذرد، بیشتر در این دام فرو می‌رود

اگر دولتمردان با همکاری علمای اجتماعی چاره‌ای برای این معضل اجتماعی ـ اقتصادی ـ فرهنگی نیندیشند، جامعه ایران سریعاً اسیر همان مسائل مصرف گرایی بی‌رویه غرب خواهد شد

کارهائی که باید صورت گیرد، نخست در زمینه فرهنگی است که اعمال آموزشهای جدید در این زمینه می‌تواند راه‌ساز باشد

دوم در زمینه کنترل‌های اقتصادی است بویژه برای بخش تولیدی که باید کنترل‌های شدیدی اعمال گردد

سوم، استفاده از اهرمهای سیاسی است که در توزیع کالا و خدمات باید به کار گرفته شود

در واقع برنامه‌ریزی در سه زاویه یک مثلث باید صورت گیرد:۱-برنامه‌ریزی در نهادهای آموزشی ۲- برنامه‌ریزی در بخش تولید به صورت نظارت شدید ۳- برنامه‌ریزی در کنترل بازار و قیمت‌ها. بدون شک نفوذ از خارج کار برنامه‌ریزی در این زمینه را با مشکل روبرو می‌کند، اما جاذبه‌های آموزشی داخلی و کنترل‌های منطقی تولیدی و توزیعی می‌تواند افراد را به الگوهای مصرفی بهینه هدایت کند

منابع: الف: فارسی لهسائی زاده، عبدالعلی ۱۳۷۷ نابرابری و قشربندی اجتماعی

شیراز: انتشارات دانشگاه شیراز.
http://www.iranpress.ir/farhang/Template1/News.aspx?NID=68

مصرف صحیح

نویسنده حجت هاشم زئی
خلاصه کتاب: مصرف صحیح- تلخیص: محمد رضا معتمدی - نشر سنبله- به عمرخود بخیل ترباش تابه درهم ودینارت زیرا مدت زندگانی محدود است هیچ‌کس ازعمری که برایش مقدرشده است هرگزفراتر نمی‌رود. پس پیش ازآنکه عمر به سرآید بشتابید. مرحوم علامه طبرسی صاحب تفسیر بزرگ مجمع البیان می‌نویسد:فرق میان سرعت وعجله این است که :سرعت پیشی گرفتن درچیزی است که سبقت درآن جایز است وضدسرعت کندی است که مذموم وناپسند است. عجله به معنای سبقت گرفتن درچیزی است که تقدم وپیشی جستن درآن سزاوارنیست وعجله ازکارهای ناپسند است وضدعجله آرامش ووقار است که امرپسندیده‌ای است. یکی ازچیزهای که لازم است مردم برای خود وظیفه بداننداجتناب ازاسراف است. حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای اسراف درزماننقش عددوحساب وتاریخ وتاریخ وسال وماه درنظام زندگی بشر وپیوندهالی اجتماعی وکسب وکاربر همه کس روشن وآشکاراست وازآنجا که خداوند انسان رابرای یک زندگی سعادت بخش وتوام بانظم آفریده وسائل آنرا نیزز دراختیارش گذاشته است لذا می‌فرماید:وجعلنا اللیل والنهار آیتین فمحونا آیته اللیل وجعلنا آیته النهار مبصره لتبتغوا فضلا من ربکم ولتعلموعددالسنین والحساب و... ماشب وروز را دونشاته ازنشانه‌های خود قراردادیم. پس نشانه شب (روشنی ماه) ونشانه روزروشنی (روشنی خورشید) راکه روشنی بخش است به جای آن قراردادیم وازاین کاردوهدف داشتیم :۱- ازفضل پروردگارتان بهره گیرید شبها به استراحت پردازید ورروزها به تلاش وکوشش وکار ودرپرتوآن ازمواهب الهی بهره گیرید. ۲- عددسالها وحساب کارهای زمانبندی شده خودرابدانید

وطبق فرمایش پیامبر گرامی اسلام هرساعت ازیک شبانه روزگنجینه‌ای است که دراختیارانسان قرارگرفته است. وعمرآدمی متشکل ازلحظه‌های زمان است که درآن قرارداریم؛ لذا درآموزه‌های دینی تأکید فراوانی به غنیمت شمردن عمرشده است

به عنوان نمونه حضرت رسول اکرم (ص) می‌فرمایند:به عمرخود بخیل ترباش تابه درهم ودینارت زیرا مدت زندگانی محدود است هیچ‌کس ازعمری که برایش مقدرشده است هرگزفراتر نمی‌رود. پس پیش ازآنکه عمر به سرآید بشتابید. مرحوم علامه طبرسی صاحب تفسیر بزرگ مجمع البیان می‌نویسد:فرق میان سرعت وعجله این است که :سرعت پیشی گرفتن درچیزی است که سبقت درآن جایز است وضدسرعت کندی است که مذموم وناپسند است. عجله به معنای سبقت گرفتن درچیزی است که تقدم وپیشی جستن درآن سزاوارنیست وعجله ازکارهای ناپسند است وضدعجله آرامش ووقار است که امرپسندیده‌ای است. تأخیر انداختن درکارمردم یکی ازعمده‌ترین مواردی که درهرروز باعث اتلاف وقت واسراف درزمان می‌شود مراجعات مکرربه ادارات و...

می‌باشد لذا درروایات پیرامون کم‌کاری -کارشکنی -کناره گیری ازراه اندازی کارمردم مذمت فراوانی شده است. به عنوان نمونه ازازامیرالمومنین نقل شده که فرمودند:هرصاحب منصب که ازراه اندازی ورفع مشکلات مردم کناره گیری کند خداوند درروزقیامت ازاوکناره گیری خواهدکرد. وهمچنین امام صادق می‌فرمایند:هرمومنی که نیازبرادرمومنش رابرنیاورد باآنکه خودیابه یاری دیگران برآن تواناباشدخداوند درروزقیامت باروی سیاه وچشمان کبود ودستهای به گردن بسته درصحرای محشر نگاهش داردسپس خطاب آید این است خیانت کاری که به خدا وپیامبرش خیانت کرده است

آن گاه دستور رسد که به دوزخش برند

 بیان بعضی ازمصادیق اتلاف وقت مردم درجامعه۱-بحث ترافیک شهری که متأسفانه درجامعه کنونی سخت گریبان گیرجامعه شده است که خود دلایل متعددی دارد که اختصاراً به چندمورد اشاره می‌کنیم :۱–۱- افزایش بیرویه تولید خودرو ۱–۲- استفاده نابجا ازخودرو۱–۳- نبودن برنامه وسرعت درطرحهای عمرانی۱–۴- به روز نبودن معابر شهری (به عنوان نمونه شهرمشهد)۱–۵- وجودروحیه مصرف گرایی درمردم ۱–۶- استفاده نکردن مردم ازامکانات اولیه دولت الکترونیک۱–۷- مجهزنبودن اماکن تجاری واداری به پارکینگ۱–۸- مجهزنبودن ناوگان حمل ونقل عمومی به امکانات موردنیازوموارد بسیاری ازاین قبیل ۲-سیستم اداری -مراجعه مکرریک ارباب رجوع به ادارات درصورتی که دریک روز کارش به سرانجام می‌رسد. ۳-نبود تدبیرمناسب درتقسیم زمان و... حضرت علی دراین باره می‌فرمایند:مومن باید شبانه روز خودرا به قسم تقسیم کند :زمانی برای نیایش وعبادت پروردگاروزمانی برای تأمین هزینه زندگی وزمانی برای واداشتن نفس به لذت‌های که حلال ومایه زیبایی است. خردمند را نشاید جز آن که درپی سه چیزحرکت کند :کسب حلال برای تأمین زندگی یاگام نهادن درراه آخرت یا به دست آوردن لذتهای حلال

مبحث بعدی اصراف درجلسات قران کریم برای هرموضوعی درجای درجای خود اهمیت وارزش قائل است لذا کراراً درکنارمسائل مهم اشاراتی به آداب اسلامی مجالس -مجالس نهی شده و..

شده است وهمچنین درکتب احادیث صدها روایت دربارهٔ آداب معاشرت وشرکت درمجالس ازپیامبروائمه معصومین نقل شده است لذا به جهت این که هرانسانی درطول روزخواسته یاناخواسته درمجالس مختلفی شرکت می‌کند یا جلساتی را تشکیل می‌دهد. دراین فصل اشاراتی را به این بحث خواهیم داشت

تشویق به حضور درمجالس ذکرخدا پیامبر خدا (ص) می‌فرمایند :مجالس سه گونه‌اند: سودمند -سالم وپژمردهمجلس سودمند مجلسی است که درآن ذکرخدا شود- محفل سالم محفل خاموش است ومحفل پژمرده آن است که درآن به باطل پرداخته شود. وحضرت علی (ع) می‌فرمایند:برتوباد (شرکت در) جالس ذکر. نفع مجالس ذکرخدالقمان حکیم دراین باره می‌فرمایند:مجلسها رابنگر، اگر مردمانی رادیدی که ذکرخداوندعزوجل می‌گویند باآنان بنشین؛ زیرا اگرتودانشمندباشی، دانشت توراسودمی بخشدوآنان بردانش تو می افزایندواگر ازعلم بی بهره باشی آنان به تو دانش می‌آموزند، شایدکه خدا برآنان رحمت آوردورحمت اوشامل تونیزبشود. نکات اخلاقی مجالسقران مجید این کتاب بزرگ آسمانی که به منزله قانون اساسی مسلمین است، حتی بسیاری ازجزئیات مسائل اخلاقی وزندگی دسته جمعی مسلمانان را ناگفته نگذارده است ودرلابلای دستورات مهم وبنیادی به این جزئیات نیزاشاره کرده، تامسلمانان تصورنکنندتنها پایبند بودن به اصول کلی برای آنها کافی است. ۱- به اهل مجلس سلام کردن ومصافحه دادنرسول اکرم (ص) فرمودند :هرگاه به هم رسیدید، سلبام گویید ودست دهید وچون ازهم جداشدید باآمرزش خواهی یکدیگرراترک کنید. ۲- درکنار آخرین نفر که نشسته است، نشستن حضرت علی (ع) می‌فرمایند: به سوی بالاترین جای مجلس مشتاب؛ زیرا جایی که بالایت بکشند بهتر است ازجایی که پاینت آورند. ۳- به افراد تازه واردشدن درمجلس جادادن۴- مؤدب وخوش اخلاق بودن و... فصل بعدی اسراف درهزینه‌های ازدواجبرخی ازمصادیق اسراف درمساله ازدواج مسئله مهریه دراسلام مسئله بسیارمهم، ظریف، دقیق وقابل توجه است، اسلام به مهریه‌های سبک اصرارداردوازمهریه‌های سنگین متنفراست؛ لذاذراین زمینه روایات مهمی ازائمه هدی (ع) درکتابهای معتبرواردشده که پافشاری داردمهریه راسبک بگیرید وازصداق سنگین بپرهیزید؛ زیرایکی ازعواملی که باعث روگردانی جوانان ازمسأله ازدواج می‌شود مهریه سنگین است

به عنوان نمونه به یک مورد اشاره می‌کنیم :الگوی الهی ومعنوی درجهاز عروسمرحوم علامه مجلسی دراحوالات حضرت زهرا (س) درکتاب بحار الانوار ازقول حضرت صادق (ع) روایت می‌کند که :کل هزینه عروسی وتهیه جهاز و..

مبلغی بود که اززره حضرت علی (ع) تهیه شده بودکه عبارت بود از:
۱-پیراهن۲- چارقد ۳- چادرسیاه خیبری ۴- یک تخت طناب پیچ ۵-یک جفت تشک ۶- چهاربالش ۷- یک پرده پشمی ۸- یک حصیر۹- آسیای دستی ۱۰- یک طشت مسی ۱۱- یک مشک آب ۱۲- یک قدح ۱۳- یک دولچه آب ۱۴- یک آفتابه ۱۵- یک خم بزرگ، جهت نگهداری آب یا موادخوراکی ۱۶-چندکوزه سفالین - که خداوند فرمودند برای اهل بیت مبارک گرداند. اسراف در هزینه‌های مجالس عروسیدرآموزه‌های دینی آنچه پیرامون ازدواج ومراسمهای آن توصیه شده است آسان گرفتن وکم خرج بودن آن است، تا آنجا که پیامبراعظم (ص) می‌فرمایند:بهترین ازدواج آن است که آسان تر انجام شود؛ لذا پدران ومادران، پسران ودختران درمقدمات این برنامه الهی وانسانی درتعیین مهریه وصداق، درتنظیم شرایط، دربرپا کردن جشن نامزدی، مجلس عقدوعروسی ودراجرای عادات ورسوم محلی سخت گیری نکنیدوخارج ازطاقت وقدرت دوخانواده برنامه‌ای را پیشنهادندهید وازاسراف کردن بپرهیزیدتا امرازدواج به آسانی صورت گیردوخداوندمهربان هم دردنیا وآخرت امورشما را سهل وآسان نماید. غرب رادرقیافه وشکل زندگی اسوه والگووسرمشق قرارندهیم، آنان دچارخطاها واشتباهات زیادی هستند، صنعت وتکنیک عامل این معنا درذهن مانشود، که هرچه گفتند ونوشتند، ومی گویندومی نویسند صحیح است، وآن چه راازقیافه وشکل زندگی دارند مطابق واقع است

بیایید روش اهل تقوا را پیشه خودکنیم وازآن منابع خیروبرکت درس بگیریم وزندگی رابراساس اوصاف آن اولیاحق برپا کنیم، که نیک‌بختی وسعادت، تأمین خیردنیا وآخرت وتحقق دهنده شرافت وکرامت، درسایه هماهنگی با آن عاشقان جمال ازل وابد است. حضرت امیر المومنین علی (ع) اهل تقوا راچنین معرفی می‌کند:وجودشان درگردونه خودداری ازهرگونه آلودگی است، نیازهایشان بسیارسبک، وهرخیری ازآنان توقع می‌رود وهمگی ازشرآنان ایمنند

ازدواج وحفظ شئونحفظ شئون درگرو مهریه زیاد، جهزیه سنگین (که خود عمال مهمی درمصرف گرایی می‌باشد) مجالس پرخرج، کثرت مهمان، وپیاده کردن رسم ورسوم بیجا وغیر موافق با منطق، وسخت گیری درشرایط نیست. حفظ شان وشئون به اموری بستگی داردکه بعضی ازآنها عبارت است از:۱-انتخاب هم کفو ۲-مراعات اخلاق اسلامی ازجانب دوخانواده ۳-رعایت برنامه‌های سهل وساده۴- رعایت حقوق الهی وانسانی ازجانب زن وشوهر نسبت به یکدیگر۵- تداوم مهرومحبت وعشق ورافت زن ومردبه یکدیگرکه قران تعبیربه مودت می‌کند۶- دورماندن زندگی ازجنجال وآشوب وعوامل بیماری عصبی وروانی و... پس بیاییم بااقتداکردن به زندگی حضرت علی (ع) وحضرت فاطمه زهرا (س) آرامش کامل را به جامعه خودهدیه داده وازاسراف کردن درمجالس فرزندانمان (تالارهای کذایید، سفره‌های رنگین، جهیزیه‌های سنگین و...) بپرهیزیم؛ زیرا خانواده‌ها وجوانهایی هستند که درحسرت یک ازدواج بسیارساده می‌باشند. فصل بعدی اسراف درلباسخداوند درقران یک سلسله دستورات وبرنامه‌های سازنده را برای همه فرزندان آدم بیان می‌کند که یکی ازآن دستورات، مسئله لباس وپوشانیدن بدن می‌باشد لذا می‌فرماید :ای فرزندان آدم، لباسی برای شما فرو فرستادیم که اندام شما را می پوشاندومایه زینت شماست ولباس پرهیزگاری بهتر است، این ها (همه) ازآیات خداست شاید متذکر (نعمتهای او) شوند

فایده لباس علاوه بر پوشاندن تن ومستور ساختن زشتیها، تجمل وزینت است که اندام آدمی را زیباتر ازآنچه هست نشان می‌دهد

 وچه زیبا ست همان‌طور که قران به دنبال لباس ظاهری ازلباس معنوی که تقوی باشد سخن به میان آورده است این نکته رامتذکرشویم که تشبیه تقوی وپرهیزکاری به لباس، تشبیه بسیاررسا وگویایی است 

زیرا همانم طور که لباس بدن راازسرما وگرما وبسیاری ازخطرها حفظ می‌کند عیوب جسمانی راپوشانده، زینتی نیز برای انسان به حساب می‌آید، روح تقوی وپرهیزکاری هم نیزعلاوه برپوشاندن بشر اززشتی گناهان، وحفظ ازبسیاری ازخطرات فردی واجتماعی، زینت بسیاربزرگی برای اومحسوب می‌شود، وزینتی است چشمگیر که به شخصیت اومی افزاید. پس بنابراین درشرع مقدس اصل پوشش وفرع زینت است واینها نباید برای آدمی ارزش انسانی باشدومبادابازینت لباسیازینتهای دیگردنبال جبران کمبودشخصت باشیم. این سخت بدان معنانیست که اسلام به زیبایی ودوست داشتن زیبایی اهمیت نداده، بلکه خداوند تبارک وتعالی درآیه ۳۱ سوره اعراف نخست به همه فرزندان آدم به عنوان یک قانون همیشگی که شامل تمام اعصاروقرون میشوددستورمیدهد که زینت خود را به هنگام رفتن به مسجد با خود داشته باشید؛ لذا درمناجات هم به خداوند سبحان مبرزالجمال عرض می‌کنیم

«یامن الظهرالجمیل وسترالقبیح» ودراسلام نیزاستفاده کردن اززیبائیهای طبیعت، لباسهای زیبا ومتناسب، به کاربردن انواع عطرها وامثال آنها نه تنها مجازشمرده شده، بلکه به آنها توصیه وسفارش نیزشده است وروایات زیادی دراین زمینهازپیشوایان مذهبی درکتب معتبر نقل شده است. به عنوان نمونه درتاریخ زندگی امام حسن مجتبی (ع) می‌خوانیم :هنگامی که به نماز برمی خواست بهترین لباسهای خودرامی پوشید، سؤال کردند چرابهترین لباسها ی خودرا می‌پوشید؟ فرمود: «ان الله جمیل ویحب الجمال» خداوندزیباست وزیبایی رادوست داردوبه همین جهت من لباس زیبا برای رازو نیازبا پروردگارم می‌پوشم که دستورداده است زینت خودرابه هنگام رفتن به مسجد برگیرید؛ ولی مهم اینجاست که غالباً دراین موضوعات راه افراط رادرپیش گرفته وبا بهانه‌های مختلف رو به تجمل پرستی می‌آورند، به همین دلیل قران مجید بلافاصله بعدازذکر این حکم اسلامی، ازاسراف وزیاده روی وتجاوز ازحد، مسلمانان رابرحذرمی دارد. اما متأسفانه درعصر ماجنبه‌های فرعی وحتی نامطلوب وزننده لباس راتحت الشعاع قرارمی دهد

لباس عاملی شده برای تجمل پرستیها، توسعه فسادوتحریک شهوات، خودنمائی وتکبر، اسراف وتبذیروامثال آن. حتی گاه لباسهایی درمیان جمعی ازمردم به خصوص جوانان غربزده دیده می‌شود که جنبه جنون آمیزآن برجنبه عقلانیتش برتری داردوبه همه چیزشباهت داردجزبه لباس. اصولاً چنین به نظر میرسدکه کمبودهای روانی عاملی برای به نمایش گذاردن این گونه لباسهای عجیب وغریب است، افرادی که نمی‌توانندکارچشمگیری ازخودبه جامعه نشان دهند، سعی دارندبا لباسهای نامانوس وعجیب وغریب، وجود وحضورخود رابه جامعه اثبات کنند. به همین دلیل ملاحظه می‌کنیم افرادباشخصیت وآنهایی که دارای عقده حقارتی نیستند ازپوشیدن اینگونه لباسها متنفرند

به هرصورت مسئله مدپرستی وچشم وهم چشمی، نه تنها ثروتهای زیادی رابه کام خود فرومی بردبلکه قسمت زیادی اززمان ونیروهای انسانی رانابودمی کند، که باجلوگیری ازاین معضل، بسیاری ازمشکلات جامعه حل شده ومرحمی مؤثر برزخمهای جانکاه جمعی ازمحرومان جامعه بشری می‌باشد. به عنوان نمونه درروایتی می‌خوانیم :هیئتی ازمسیحیان نجران به خدمت رسول اکرم (ص) رسیدند، ودرحالی که لباسهای ابریشمین بسیارزیباکه تا آن زمان به اندام عربها دیده نشده بودبرتن داشتند، هنگامی که به خدمت پیامبر رسیدند وسلام کردند، پیامبرپاسخ سلام آنها رانگفت حتی حاضرنشد یک کلمه با آنها سخن بگویند، از\ضرت علی (ع) علت را جویا شدند که حضرت فرمودند:من چنین فکر می‌کنم که اینها بایدلباسهای فاخروانگشترهای گران‌قیمت راازتن بیرون کنندسپس خدمت حضرت برسند

آن‌ها چنین کردند، حضرت جواب سلام آنها رادادندوبا آنهاسخن گفتند، سپس فرمودند :سوگند به خدایی که مرا به حق فرستاده نخستین بارکه اینها برمن وارد شدند دیدم شیطان به همراه آنهاست. ودرجایی دیگر پیامبراکرم (ص) می‌فرمایند:هرکس لباس فاخربپوشد که مردم به اونگاه کنند، خداوندبه وی ننگرد، تازمانی که آن جامه رااز تن بیرون آورد

فصل بعدی اسراف درمسکن ازمهمترین نیازها وضروریات برای هرموجودزنده، به ویژه انسان که به جهت خصوصیت طبیعی اش درمعرض آفات وخطرات بیشتری قراردارد، مسکن مناسب به شمارمی آیدکه درردیف اول نیازمندیها وخواسته‌های اوواقع شده است. درروایات برخورداری ازمسکن وجان پناه مناسب، ازحقوق مسلم هرفردی شناخته شده وحتی تأمین آن برای زن ازسوی شوهرازحقوق واجب به حساب آمده است ونیزدرروایات آمده که که پیامبرگرامی اسلام (ص) فرمودند:ازخوشبختیهای مردمسلمان، داشتن مسکن وسیع است. اما با دقت به روایات وفرمایشات ائمه هدی به این نکته پی می‌بریم که مرادازمسکن وسیع، حدنیاز ومتعارف است ووسعت برحسب افرادوموقعیتهای آنان متفاوت است وفراهم کردن مسکن بیش ازحد نیازوکفایت مذمت وتقبیح شده است

درواقع وسعت یک واحد مسکونی درصورتی پسندیده است که درخدمت نیازهای انسان باشد، نه خارج ازآن

لذا ازمسائلی که ازمصادیق اسراف به شمارمی آیدبحث مسکن است چنان‌که پیامبرگرامی اسلام می‌فرمایند:کسی که برای خودنمایی وشهرت ساختمانی بسازد درروزقیامت آن را برپشت خود تا هفت زمین حمل می‌کند وسپس به صورت طوقی فروزان درگردن او درمی آید وآنگاه درآتش پرت می‌شود، اصحاب عرض کردند :ای رسول خدا چگونه برای شهرت وخودنمائی می‌سازد؟ حضرت فرمودند:اضافه برنیازوکفایتش یابرای فخرفروشی بسازد

اسراف درانفاقاعتدال ومیانه روی، اصلی است که حتی درخودانفاق نیزجاری است وکسی حق ندارد حتی بازیاده روی درآن به نیازمندیهای ضروری خود وخانواده اش پشت کند وآنان رادرمشقت وسختی بیندازد ودرحقیقت نباید اسراف کرد، تا بتوان انفاق نمود ودرآن هم نبایدازحداعتدال خارج شد، تا این که بازهم بتوان ازمال خویش درموارد دیگر بهره جست. برخی ازفوائد اعتدال درانفاق ۱-باقی ماندن تمکن مالی برای انفاق‌های دیگر۲- وجود تمکن مالی برای تأمین نیازمندیهای شخصی وخانوادگی که دراسلام امری واجب شمرده شده است. عوامل اسراف درجامعهدراین بخش به بررسی عواملی که باعث اسراف درجامعه می‌گردد می‌پردازیم:۱- جهل۲- خود نمائی ۳- هواپرستی ۴- تربیت خانوادگی (تربیت غلط خانواده وجامعه)۵- وسواس که ازبیماریهای روانی است که اضافه برهدردادن عمروفرسودن اعصاب وقوای روحی وجسمی، ازموجبات وریشه‌های اسراف محسوب می‌شود

۶-فساد اخلاقی ۷- هم چشمی ورقابت (تقلید) ۸- فقرفرهنگی ۹- فراوانی نعمت۱۰- تولید وعرضه نادرست کالا۱۱- الگو پذیری ازمسرفان (رفاه طلبی وسود جوئی بخش خاص)۱۲- تنبلی وسستی۱۳- سیاست گذاری نادرست۱۴- فساد درنظام حکومتی ۱۵- ضعف ایمان پیامدهای اسراف۱- نابودی سرمایه ۲- تضییع حقوق دیگران ۳- مفاسد اخلاقی ورفتاریپیامدهای معنوی اسراف الف: برادرشیطان شدن ب: محروم شدن ازهدایت الهیج: محرومیت ازمحبت الهید: عدم استجابت دعاه: هلاکت ونابودی و: جایگاه مسرفان دوزخ است ز: مجازات الهی درآخر گفتار خود را با سخنی ازامام کاظم (ع) به پایان می‌رسانم :ازما نیست کسی که هرروز به حساب خود رسیدگی نکند وببیند که اگرکارنیکی انجام داده است ازخداوندتوفیقانجام بیشتر آن رابخواهد وخدا رابرآن سپاس گوید، واگرکاربدی انجام داده است ازخدا آمرزش بخواهد وتوبه کند.

روشهای پیشگیری از اتلاف وقت در کشور

محمد لشکری- استادیاردانشگاه پیام نور
چکیده: وقت یکی از منابع مهم اقتصادی است

همانگونه که در اقتصاد پس از انجام یک فعالیت اقتصادی هزینه فرصت آن محاسبه می‌شود

باید در محاسبات اقتصادی هزینه فرصت وقت و گذشت زمان نیز محاسبه گردد

در کشورهای توسعه نیافته از جمله ایران وقت افراد به میزان زیادی به صورت بیهوده تلف می‌شود

اتلاف وقت در کشورهای پیشرفته ضد ارزش تلقی می‌شود ولی در کشور ما اینگونه نیست و افراد به آن عادت کردهاند و حساسیت زیادی نسبت به آن نشان نمی‌دهند. در این مقاله تلاش می‌شود با فروض مشخصی ارزش اوقات تلف شده افراد درسطح خرد و کلان محاسبه گردد و پیشنهادات مشخصی برای جلوگیری از اتلاف وقت ارائه شود

روش پژوهش حاضر توصیفی است

در این پژوهش منظور از اتلاف وقت، استفاده نشدن وقت در بهترین حالت ممکن است. واژه‌های کلیدی: وقت، ایران، اقتصاد، منبع، اتلافمقدمه وقت تنها عامل تولید است که قابل تجدید شدن نیست؛ سرمایه، زمین و نیروی انسانی از لحاظ مقدار قابل تجدید شدن هستند ولی وقت چون به زمان بستگی دارد و زمان قابل تجدید شدن و بازگشت نیست لذا وقت هدر رفته قابل جبران نیست

در مقاله حاضر از وقت به عنوان یکی از عوامل اقتصادی استفاده می‌شود

یکی از مهمترین دلایل اتلاف وقت در سطح خرد و کلان اهمیت دادن به مسائل بی اهمیت و اهمیت ندادن به مسائل با اهمیت است

مقاله حاضر به صورت زیر سازماندهی شده است

در بخش تعریف دوم مفاهیم و اصطلاحات ارائه می‌شود

دربخش سوم ادبیات موضوع مورد بررسی قرار می‌گیرد

بخش چهارم ارزش وقت در حال حاضر تبیین می‌شود

در بخش پنجم مدل ریاضی شامل دو سناریو ارائه می‌شود

در بخش ششم به اتلاف وقت و روشهای پیشگیری از آن در سطح خرد اشاره می‌شود

بخش هفتم به اتلاف وقت و روشهای پیشگیری از آن در سطح کلان می‌پردازد

بخش هشتم به نتیجه‌گیری نهایی مربوط می‌شود. تعریف مفاهیم و اصطلاحات اصطلاحات و واژه‌های تخصصی که در این پژوهش مورد استفاده قرار می‌گیرد صرفاً به مفهوم زیر است: ۱- هزینه آشکار: مخارجی که در عمل از صندوق شرکت برای خرید یا به کارگیری خدمات عوامل مورد نیاز تولید پرداخت می‌شود. ۱ ۲- هزینه پنهان: ارزش تخمینی (بهترین نحوه به کار گیری) عوامل تولید که شرکت خود مالک آن است و در جریان تولید خود به کار می‌گیرد. ۲ ۳- هزینه فرصت: مقدار کالایی که جامعه باید برای آزاد شدن منابع محدود و کمیاب جهت تولید یک واحد بیشتر از کالای دیگری، صرف نظر کند

۴- وقت: مقدار زمانی است که در اختیار عوامل تولید قرار دارد

۵- اتلاف وقت: گذشت زمان و وقت عوامل تولید به صورتی که در بهترین فعالیت ممکن به کار گرفته نشود

۶- اوقات فراغت: زمانی که انسان از کار روزمره فارغ شده و برای تجدید قوا و جبران انرژی از دست رفته لازم دارد تا مجدداً کار تولیدی خود را آغاز کند. ادبیات موضوع ادبیات این موضوع بسیاراندک است

در این بخش به چند مورد اشاره می‌کنیم: رضوینژاد به نقش مهم اینترنت در صرفه جویی وقت محققان برای گردآوری اطلاعات می‌پردازد

به نظر وی از طریق اینترنت افراد می‌توانند بارها مطالب مورد علاقه خود را مطالعه نموده و در اسرع وقت و در کمترین زمان مطالب خاص مورد علاقه خود را جستجو و در یکجا ذخیره نمایند. ۳ لشکری به سازماندهی محیط کار در ابعاد فردی اشاره می‌کند

به نظر وی سازماندهی محیط کار تا حد زیادی وقت و انرژی را ذخیره می‌کند. ۴ موسوی کریمی به بررسی فلسفی زمان می‌پردازد

او آراء فلاسفه یونان و ایران باستان را بررسی می‌کند

او ساخت ساعت در قرون وسطی را عاملی می‌داند که موجب شده است تا رویدادها بر اساس زمان تنظیم شوند نه آنکه زمان بر اساس رویدادها تنظیم شود

به نظر وی ساعت بشریت را به زمان خطی قابل شمارشی پیوند زد. ۵ به نظر نوری زاده علت اصلی اتلاف وقت به تعویق انداختن کارها و جمع شدن آنها روی هم است. ۶ کحال زاده به ارزیابی زمان اشاره می‌کند

وی روش ارزیابی زمان برای انجام کار معینی را پیشنهاد می‌کند، حداقل زمان لازم برای انجام کار معین را زمان پایه می‌نامد

به نظر وی هرچه زمان انجام کار از زمان پایه بیشتر باشد اتلاف وقت صورت گرفته است. ۷ارزش وقت در حال حاضر در جوامع پیشرفته وقت ارزش زیادی دارد تمام کارها براساس برنامه از قبل اعلام شده اجرا می‌شود برای وقت افراد ارزش فوق العادهای قائل هستند

چنانچه سازمان یا فردی وقت شخصی را هدر دهد با پرداخت هزینه زیان ناشی از اتلاف وقت جبران می‌شود

در جوامع توسعه نیافته وقت ارزش زیادی ندارد ممکن است برای انجام کارها برنامه‌ای از قبل اعلام شود ولی در اجرا بندرت مطابق برنامه پیش می‌رود

چنانچه سازمان یا فردی وقت شخصی را هدر دهد پاسخگوی زیان ناشی از اتلاف وقت نیست. مدل در تابع تولید سنتی وقت به عنوان یک عامل تولید در نظر گرفته نمی‌شود ولی به صورت ضمنی در عامل نیروی انسانی وجود دارد چون میزان عامل نیروی انسانی از روی تعداد نیروی کار و ساعات کار هر کارگر محاسبه می‌شود

در این بخش از دو سناریو برای محاسبه وقت استفاده می‌شود. سناریوی اول: تابع تولید ساده‌ترین مدل تولید تابع تولید کاب- داگلاس۸ است

تابع کاب- داگلاس به طور وسیعی در کارهای تجربی مورد استفاده قرار می‌گیرد۹

شکل کلی مدل به صورت زیر است: Your browser may not support display of this image

 (1) A= ضریب تکنولوژی، Q= مقدار تولید، L= نیروی کار، K= سرمایه، α و β = پارامتراست. به عنوان مثال اگر فرض کنیم در تابع کاب- داگلاس۱۰=A و۵/۰=β=α است تابع به صورت زیر در می‌آید:

Q=۱۰*L0.5 K 0.5 (2) اگر فرض کنیم ۸=L و۲۰=K باشد میزان تولید برابر است با:Q=۱۰*(۸۰٫۵ *۲۰ ۰٫۵)=۱۲۶٫۵ (۳) حال اگر فرض کنیم نیروی کار به طور متوسط روزی ۲ ساعت وقت خود را در ترافیک، صف نانوایی و سایر جاها تلف می‌کند در این صورت به جای ۸ ساعت ۶ساعت کار می‌کند و میزان تولید برابر خواهد شد با: (4) Q=۱۰*(۶۰٫۵ *۲۰ ۰٫۵)=۱۰۹٫۵ مقایسه (۳) و (۴) نشان می‌دهد که در صورت روزی ۲ساعت اتلاف وقت کارگر تولید حدود ۱۷ واحدکاهش می‌یابد

اگر ۲۰ میلیون نفر هر روز ۲ ساعت وقت خود را بیهوده هدر دهند آن وقت: (۵) ۴۰۰۰۰۰۰۰ ساعت=۲* ۲۰۰۰۰۰۰۰= وقت تلف شده در یک روز (۶) ۳۰۰ روز کاری= (۱۳ تعطیلی دیگر + ۵۲ جمعه)- ۳۶5 (7) ۱۲۰۰۰۰۰۰۰۰۰ ساعت = ۳۰۰* ۴۰۰۰۰۰۰۰= وقت تلف شده در یک سال (۸) ۳۴۰۰۰۰۰۰۰ واحد=۲۰۰۰۰۰۰۰* ۱۷ =کاهش تولید کل جمعیت در یک روز (۹) ۱۰۲۰۰۰۰۰۰۰۰۰ واحد =۳۰۰* ۳۴۰۰۰۰۰۰۰ = میزان کاهش تولید در یک سال همان‌طور که ملاحظه می‌شود در مثال فوق در یک سال حدود ۱۲ میلیارد ساعت وقت هدر می‌رود و تولید حدود ۱۰۰ میلیارد واحد کاهش می‌یابد

این یک مثال فرضی است

برای محاسبه دقیق و حتی برآورد تقریبی اوقات تلف شده نیروی کار کشور نیاز به انجام حداقل یک طرح تحقیقاتی در سطح ملی است. سناریوی دوم: تابع هزینه هزینه تولید در حقیقت قیمت عوامل تولیدی است که برای ساختن کالاها و خدمات به کار می‌روند

معمولاً اقتصاد دانان با توجه به کمیابی و محدودیت عوامل تولید، هزینه‌ها را بر اساس هزینه فرصت‌های مناسب۱۰ ارزیابی می‌کنند که در این صورت هزینه یک عامل تولید مساوی ارزش محصولی است که از بهترین شیوه به کار گیری آن عامل تولید به دست می‌آید

تابع هزینه رابطه تبعی بین مقدار تولید و هزینه کل را نشان می‌دهد. ۱۱ فرض کنید تابع هزینه کل یک بنگاه اقتصادی به صورت زیر است: (10) Your browser may not support display of this image.TC= هزینه کل تولید، Q = مقدار تولید، a، bو c = پارامتر و مقدار آنها مثبت است

اگر وقت تلف شده را نسبتی از میزان تولید به حساب آوریم تابع هزینه کل بنگاه به صورت زیر در می‌آید: (11) Your browser may not support display of this image.d = نسبتی از تولید که به صورت وقت تلف شده و مقدار آن مثبت است

برای محاسبه سود هر واحد باید هزینه متوسط هر واحد را به دست آوریم. تابع هزینه متوسط معادلات هزینه کل(۱۰) و (۱۱) به ترتیب برابر است با: (12) Your browser may not support display of this image

(13) Your browser may not support display of this image.AC= هزینه متوسط مقایسه (۱۲) و (۱۳) نشان می‌دهد که هزینه متوسط هر واحد کالا در صورت اتلاف وقت به اندازه d افزایش می‌یابد

در صورت ثابت بودن سایر عوامل از جمله قیمت کالا سود هر واحد کالا به میزان d واحد کاهش می‌یابد چون تولیدکننده در پی حداکثر کردن سود خود است انگیزه اش برای تولید بیشتر کاهش می‌یابد

هزینه اتلاف وقت در حال حاضر به صورت آشکار محاسبه نمی‌شود ولی در هر حال به صورت هزینه پنهان خود را در هزینه کل تولید نشان می‌دهد

اگر فرض کنیم d برابر ۲۵درصد است آنوقت هزینه‌های تولید ۲۵ درصد میزان تولید افزایش می‌یابد و منحنی هزینه کل متوسط (Ac) به اندازه d به بالا منتقل می‌شود. اتلاف وقت و روشهای پیشگیری از آن در سطح خرداتلاف وقت در سطح خرد اتلاف وقت افراد در زندگی شخصی یا اجتماعی که به صورت پراکنده انجام می‌شود اتلاف وقت در سطح خرد می‌باشد و نمونه‌هایی از آن عبارتند از: ۱- دریافت حقوق و سایر مطالبات نیروی انسانی، صاحبان سرمایه و صاحبان سایر عوامل تولید با صف به معنی وسیع کلمه (صف فیزیکی، مکاتبات و مکالمات مکرر) صورت می‌گیرد

۲- پرداخت قبوض آب، برق، تلفن، گاز، جرایم رانندگی و سایر موارد معمولاً با هزینه ایاب و ذهاب و صرف وقت زیاد صورت می‌گیرد

۳- ثبت نام تلفن ثابت، تلفن همراه، اتومبیل، حج و سایر موارد مشابه با مراجعات مکرر و صرف وقت زیاد صورت می‌گیرد

۴- مراحل ثبت نام و دریافت گواهینامه رانندگی و موارد مشابه آن بسیار طولانی، وقت گیر و دارای هزینه‌های غیرلازم فراوان است

۵- صفهای اتوبوس شهری و بین شهری گاهی چندین ساعت از وقت افراد را می‌گیرد

۶- تشکیل نشدن جلسات در ساعات اعلام شده وقت افراد منظم و منضبط را هدر می‌دهد چون افراد یاد شده به موقع در جلسات حاضر می‌شوند و جلسه ممکن است به دلیل عدم حضور یکی از مقامات دیرتر از ساعت اعلام شده تشکیل شود. علل اتلاف وقت در سطح خرد اتلاف وقت در سطح خرد و انفرادی دلایل درونزا و قابل کنترل توسط فرد و دلایل برونزا و غیرقابل کنترل دارد

دلایل برونزا مربوط به جامعه می‌شود که در بخش بعد به آن می‌پردازیم

اما دلایل درونزا عباتند از: ۱- نداشتن برنامه‌ریزی فردی در زندگی خصوصی و محل کار، ۲- نداشتن قدرت در نه گفتن به مراجعان، ۳- عدم تفویض اختیار در مدیریت خانواده یا محل کار، ۴- داشتن تلفنهای غیر ضروری و مکالمات طولانی، ۵- اشتغال به امور جزئی و کم اهمیتروشهای پیشگیری از اتلاف وقت در سطح خرد چون متغیرهای برونزا بر اتلاف وقت افراد مؤثرند برای پیشگیری در اتلاف وقت افراد در زندگی شخصی یا اجتماعی هم جامعه باید برنامه‌ریزی نماید هم خود افراد سعی کنند وقت خود را تلف نکنند

در این بخش به چند روش پیشگیری از اتلاف وقت در سطح خرد که توسط خود افراد امکان‌پذیر است اشاره می‌کنیم در بخش بعدی به روشهای پیشگیری از اتلاف وقت کلان اشاره می‌کنیم که می‌تواند وقت افراد و جامعه را در سطح وسیعی ذخیره نماید. برای جلوگیری از اتلاف وقت هر فردی باید: ۱- از خود بپرسد: وقتش چگونه می‌گذرد؟ در پاسخ به این سؤال و مرور فعالیتهای انجام شده در یک روز یا یک هفته هر فردی ممکن است متوجه انجام کارهای غیرلازم مثل سفرهای غیرلازم درون شهری و بین شهری، مکاتبات و مکالمات غیر ضروری شود بنابراین باید در برنامه‌ریزی بعدی خود آنها را حذف نماید

۲- اهداف خود را به صورت مشخص تعیین و اولویت بندی نماید و برای هرکدام زمانی را پیش بینی کند و سعی نماید هر کدام را در زمان پیش بینی شده تحقق ببخشد

فرد باید در حد توانایی خود هدف گذاری نماید و پیشامدهای احتمالی را نیز پیش بینی کند

۳- محیط کار خود را مرتب سازد

میز کاری به هم ریخته، سهم بالایی در اتلاف وقت دارد

اگر میز خود را در پایان هر روز تمیز و مرتب سازد شروع تازه‌ای برای صبح روز بعد مهیا خواهد کرد، آنگاه وقت صرفه جویی شده را جهت برنامه‌ریزی روز بعد صرف می‌کند

۴- در مطالعات خود انتخابگر باشد

چون مطالب خواندنی زیادی در دسترس افراد قرار دارد هر شخصی باید مطالب مورد نیاز خود را مطالعه نماید زیرا مطالعه موارد دیگر وقتگیر است و موجب پراکندگی فکری می‌شود

۵- برای جستجوی منابع مورد نیاز قبل از هر کاری از اینترنت استفاده نماید. اتلاف وقت و روشهای پیشگیری از آن در سطح کلاناتلاف وقت در سطح کلان اتلاف وقت افراد در زندگی اجتماعی ناشی از متغیرهای درونزا و برونزا است متغیرهای درونزا فردی است و در سطح خرد بررسی شد متغیرهای برونزا برای فرد در سطح کلان درونزا است و جامعه بر آنان کنترل دارد و می‌تواند از اتلاف وقت جلوگیری نماید یا لااقل آن را کاهش دهد

اتلاف وقتی را که مسؤولان کشور چه در برنامه‌ریزی چه در اجرا موجب آن می‌شوند اتلاف وقت در سطح کلان می‌نامیم نمونه‌هایی از اتلاف وقت در سطح کلان عبارت است از: ۱- پروژه‌های متعددی در سطح کشور شروع شده که نه توجیه اقتصادی و نه توجیه اجتماعی دارد و پس از گذشت مدت زمانی به حال نیمه تمام رها شده است

۲- برخی از امور از کانالهای قانونی قابل پیگیری و اجرا نیستند

لذا مردم از کانالهای دیگر از جمله از طریق نمایندگان مجلس انجام امور اجرایی را درخواست می‌کنند

این امر موجب اتلاف وقت نمایندگان مجلس و سایر افرادی که در گیر مسئله می‌شوند می‌گردد

۳- تبلیغات انتخاباتی به طورقانونی باید یک هفته قبل از روز برگزاری انتخابات صورت گیرد ولی به علت عدم اعتماد کاندیداها به یکدیگر در خصوص رعایت زمان قانونی، و عدم نظارت واقعی برآن حتی از شش ماه قبل تبلیغات به صورت غیررسمی و در محافل خصوصی آغاز می‌شود

سه ماه قبل از انتخابات به بهانه سخنرانی و پرسش و پاسخ به صورت علنی تبلیغات و نطق انتخاباتی انجام می‌شود

با یک حساب سر انگشتی می‌توان محاسبه نمود که در طول تبلیغات غیررسمی و غیرقانونی کاندیداها چقدر از منابع ملی از جمله وقت افراد هدر می‌رود

افرادی که باید قانون گذار باشند به طور آشکار قانون انتخابات کشور را زیر پا می‌گذارند

علل اتلاف وقت در سطح کلان اتلاف وقت درسطح کلان علل مختلفی دارد که برخی از آنها ساختاری است و ریشه تاریخی- فرهنگی دارد و در عرف جامعه ما نهادینه شده است

برخی از آنها ناشی از شیوه اداره کشور است

دراین بخش بدون تفکیک آنها به علل اتلاف وقت در سطح کلان اشاره می‌کنیم

تفکیک و ریشه یابی آنها در حد یک مقاله نیست و نیاز به پژوهشهای گسترده چند رشتهای دارد

۱- عدم شفافیت بازارهای کالا، خدمات، ارز، سرمایه، کار و پول موجب بی نظمی و اتلاف وقت می‌شود

۲- گسترش تبعیض، پارتی بازی و رشوه خواری زمینه‌های اتلاف وقت را برای افرادی که تمایل یا قدرت پارتی بازی را ندارند فراهم می‌سازد

۳- تغییر مکرر برنامه‌های آموزشی، برنامه‌های ارائه خدمات بخشهای مختلف و تغییر نحوه پرداخت بعضی از خدمات (یکبار به صورت نقدی و یکبار از طریق بانک) وقت زیادی را هدر می‌دهد

۴- اکثر افراد جامعه برای وقت دیگران و حتی برای وقت خودشان به معنی واقعی کلمه ارزشی قائل نیستند

۵- دولت یا به طور مشخص سیستم اداره مملکت برای وقت افراد و برای وقت مجموعه عوامل اقتصادی از جمله خودش ارزش زیادی قائل نیست

۶- نظم، وقت شناسی و دقت در کارها به صورت ارزش فرهنگی در نیامده است

جامعه برای افراد منظم، وقت شناس و دقیق احترام لازم را قائل نیست، بعضی اوقات افراد بی نظم و وقت ناشناس از احترام بیشتری برخوردارند

روشهای پیشگیری از اتلاف وقت در سطح کلان پیشگیری از اتلاف وقت در سطح کلان نیاز به هم‌اندیشی جمعی، احساس نیاز ملی و فعالیتهای وسیع اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، مدیریتی، سیاسی و قضایی دارد

برای ایجاد انگیزش ملی و تداوم ایجاد حساسیت موضوع پیشنهادات سیاستی زیر ارائه می‌شود:۱- سیستم برنامهریزی کشور سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور) برای جلوگیری از اوقات عوامل اقتصادی دو اقدام ذیل را به موازات هم انجام دهد: الف- یک طرح تحقیقاتی تعریف کند و آن را به مراکز پژوهشی کشور ابلاغ نماید تا پژوهشگرانی که توانایی اجرای آن را دارند پروپوزال بدهند و برای پیشگیری از اتلاف وقت راه حل اجرایی پیدا کنند

ب- یک همایش ملی با زیر عنوانهای متعدد تعریف کند و از طریق فراخوان عمومی از متخصصین رشته‌های مختلف دعوت نماید تا با ارسال مقاله حساسیت موضوع را مطرح نمایند و از بعد رشته تخصصی خود برای آن راه حل پیشنهاد نمایند. ۲- نظام آموزشی کشور در برنامه‌های آموزشی خود از کلاس اول ابتدایی نظم، وقت شناسی و صرفه جویی در وقت را ابتدا به کادر آموزشی و اداری خود و سپس به نو آموزان و دانش آموزان تا پایان تحصیلات پیش دانشگاهی تعلیم دهد و در برنامه‌های آموزشی که در بسیاری از موارد خود برنامه‌ها تلف کننده وقت معلمین و دانش آموزان هستند تجدید نظر نماید.نتیجه‌گیری وقت یکی از منابع مهم اقتصادی است

اتلاف آن موجب افزایش هزینه فرصت منابع اقتصادی دیگرمی شود

اتلاف وقت یک پدیده چند بعدی است اگرچه در سطح خرد توسط افراد و در سطح کلان توسط مسؤولان جامعه تشدید می‌شود ولی ریشه‌های فرهنگی، تاریخی، اجتماعی و اقتصادی دارد

پیشگیری از آن نیاز به همت ملی مداوم و مستمر دارد

مدیریت پیشگیری از اتلاف وقت باید برعهده یک نهاد قانونی مثل سازمان مدیریت و برنامهریزی باشد ولی انجام آن بدون همکاری و هماهنگی سایر نهادهای فرهنگی، قضایی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ممکن نیست. منابع ۱

پژویان، جمشید (۱۳۷۴)؛ اقتصاد خرد؛ انتشارات دانشگاه پیام نور

۲

در بهشتی، علی (۱۳۷۷)؛ «کنترل بر زمان و وقت در مدیریت»؛ فصلنامه مدیریت در آموزش و پرورش؛ شماره ۱۷؛ ص ۷۵

۳

رضوی نژاد (۱۳۸۲)؛ «نقش اینترنت در جامعه امروزی»؛ اینترنت؛ صص ۱–۴

۴

قدیری اصلی، باقر، طهماسب محتشم دولتشاهی و مهدی تقوی (۱۳۶۴)؛ اقصاد خرد؛ انتشارات فروردین

۵

لشکری، محمد (۱۳۷۷)؛ «سازماندهی محیط کار در ابعاد فردی»؛ فصلنامه مدیریت در آموزش و پرورش؛ شماره۱۷؛ ص ۶۹–۷۰

۶

موسوی کریمی، سید مسعود (۱۳۷۹)؛ «زمان چیست»؛ نامه مفید؛ شماره۲۳؛ ص۱۶۲–۱۹۶

۷

نصرآبادی، نورمحمد (۱۳۸۲)؛ «صرفه جویی در وقت»؛ اینترنت؛ صص ۱–۳. چ ۸

نوری زاده، مریم (۱۳۸۲)؛ «راهنمایی جهت مدیریت بهتر وقت»؛ اینترنت؛ صص ۱–۵

۹

کاربرد دستگاه‌های سکهای در خدمات شهری؛ روزنامه همشهری؛ مصاحبه با دکتر نقاش استاد دانشکده هوا فضای دانشگاه صنعتی امیر کبیر؛ ۱۷/۴/۱۳۸۰؛ شماره ۲۴۴۴

۱۰

کحال زاده، عباس (۱۳۷۲)؛ آشنایی با ارزیابی کار و زمان؛ مرکز نشر دانشگاهی.
11-Salvatore, Dominick (1983) Microeconomic Theory Mc Grew Hill.

تصویر محصول و باورهای مصرف‌کننده

تصویر محصول و باورهای مصرف‌کننده سیدعلیرضا موسوی - مهنوش قائدی - علیرضا انوری
چکیده: برخی از مفاهیم اصولی ما را یاری می‌دهند تا بتوانیم فرایند ارزیابی مصرف‌کننده را توجیه کنیم

از نظر یک مصرف‌کننده محصول دارای مجموعه‌ای از ویژگی هاست

مصرف‌کنندگان در مورد ویژگی‌ها و آنچه که مورد توجه قرار می‌دهند، متفاوت اند و بیشتر به ویژگیهایی توجه می‌کنند که به نیازهای خاص آنها مربوط است

مصرف‌کننده، با توجه به خواست‌ها و نیازهای منحصر به فرد خود، برای ویژگی‌های مختلف یک محصول اهمیتهای متفاوتی قائل است

مجموعه باورهایی که افراد در مورد یک محصول با نام و نشان تجاری خاص دارند تصویر محصول نامیده می‌شود

(کاتلروآرمسترانگ، ۱۳۸۳ ،۲۳۸) نگرش و باور، به نوبه خود، بر رفتار خریدار اثر می‌گذارند

نگرش جنبه توصیفی دارد که به صورت نسبی، شیوه ارزشیابی، احساس و تمایل فرد نسبت به یک موضوع یا یک عقیده را مشخص می‌سازد

تصویر نام و نشان تجاری (تصویر محصول با نام و نشان تجاری متفاوت است

در واقع نام و نشان تجاری عبارت است از نام، عبارت، اصطلاح، علامت، نشانه، نماد، طرح یا ترکیبی از اینها که به منظور شناساندن محصولات و خدمات فروشندگان یا گروهی از فروشندگان و متمایز ساختن آنها از محصولات شرکتهای رقیب استفاده می‌شوند .(کاتلر، ۱۳۸۳ ،۱۴۰–۱۳۹)مقدمهبرای شناسایی و شناخت مفهوم تصویر محصول(brand image) ابتدا می‌بایست نگرش و باور مشتری مورد بررسی قرار گیرد

نگرش و باور فرد از طریق عمل یادگیری حاصل می‌شود

افراد در مورد مذهب، سیاست، لباس، موسیقی، غذا و تقریباً دربارهٔ هر چیزی، نگرش خاص دارند

انسان برای نوع نگرش خود دارای یک الگو می‌شود و تغییر چنین الگوهایی مستلزم تعدیلاتی است که به زحمت می‌توان از عهده آنها برآمد

(کاتلروآرمسترانگ، ۱۳۸۳، ۲۳۱–۲۳۰) باورهای مصرف‌کننده نتیجه یادگیری شناختی است

این باورها نمایانگر شناخت و استنباط‌هایی که یک مصرف‌کننده در مورد پدیده‌ها، ویژگیهای آنها و منافع حاصل از آن‌ها دارد، هستند

پدیده‌ها در اینجا عبارت اند از محصولات مردم، شرکتها و چیزهایی که مردم نسبت به آنها نظر، عقیده و نگرش دارند

ویژگیها خصوصیات یا مختصات یک پدیده و پیامدهای مثبتی که پدیده‌ها برای مصرف‌کننده به همراه می‌آورد، هستند

در هر حال امکان دارد که باورهای مصرف‌کننده نسبت به ویژگیهای یک محصول با واقعیت منطبق نباشد. مشتری مداریمروری بر مفاهیم تصویر محصولاولین بار گاردنر و لیوی در سال ۱۹۵۵ مفهوم تصویر محصول را در مقاله خودشان مطرح کردند. آنها معتقد بودند که محصولات دارای ماهیت مختلف از جمله فیزیولوژیک و اجتماعی هستند

از زمان معرفی رسمی آن تا کنون، مفهوم تصویر محصول در تحقیقات مربوط به رفتار خریدار (مصرف‌کننده) مورد استفاده قرار گرفته است

تصویر محصول می‌تواند یک مفهوم حیاتی برای مدیران بازاریابی باشد

دیوید اگیلوی در کتاب خود تحت عنوان رازهای تبلیغات مدعی است که مفهوم تصویر نام تجاری را در سال ۱۹۵۳ به عرصه افکار عمومی معرفی کرده است

وی همچنین اظهار می‌دارد که این مفهوم، اولین بار در سال ۱۹۳۳ توسط کلود هاپکینز مطرح شده است. تحقیقات نشان می‌دهد که تفاوتهایی درنظر نویسندگان در مورد جنبه‌های تصویر محصول وجود دارد

این تفاوتها شامل:(۱) نامهایی که برای این پدیده آورده شده است. (۲) یک تعریف رسمی که پیشنهاد شده است. (۳) اجزاء تصویر محصول. (۴) ابزار اندازه‌گیری آن. (۵) ابعاد، منشاء، خلق، و کاربرد ماهرانه آن. رینولد و گوتمن، (۱۹۸۴) معتقدند که افرادی که تصویر محصول را به عنوان شخصیت در نظر می‌گیرند، غیرممکن است که آن را بپذیرند و این به فاکتورهایی فراتر از جنبه فیزیکی محصول بسط داده شده است

دیگران، برعکس، معتقدند که تصویر یک نام تجاری از فاکتورهایی تشکیل شده است که نامربوط به خود محصول است

جنسچ (۱۹۷۸) معتقد است که مفهوم محصول شامل دو جزء است، بررسی و محاسبه خصایص آن مارک وتصور موقعیتها، کامیابیها و موارد مشابه. این نظریه‌پرداز به جای استفاده از مسائل کیفی - عملکردی از مفاهیم روانشناختی مصرف‌کننده و محصول در تجزیه و تحلیل خود استفاده کرده است

وی معتقد است که تصویر کالا با پخش آگهیهای تبلیغاتی و تکرار آن ایجاد و تقویت می‌شود

فریدمن (۱۹۸۶) به مفاهیم روانشناختی، طبقه‌بندی حالتها، اولویتها و مزایای ادراکی - شناختی توجه گسترده‌ای داشت. رینولد و گوتمن (۱۹۸۴) در مورد اجزای تصویر محصول به بحث می‌پردازند

آنها یک شبکه مشخص را که منعکس کننده ارتباط حافظه با اجزای اصلی تصویر محصول است را ارائه نمودند

لیوی (۱۹۷۸) معتقد است که تصویر محصول از ترکیب واقعیت فیزیکی محصول و باورها شخصیتی و احساسی که در مورد آن به وجود می‌آید ساخته می‌شود. دان دوبنی و جورج زینخان (۱۹۹۰) طی تحقیقات خود موارد زیر را برای تصویر محصول مطرح کرده‌اند:۱- تصویر محصول یک فرایند است که توسط مصرف‌کننده شناسایی می‌شود. ۲- تصویر محصول یک فرایند گسترده استنباطی وموضوعی است که بر اساس ادراک و تفسیر مصرف‌کننده شکل می‌گیرد و از طریق تصورات منطقی ویا احساسی ادامه می‌یابد. ۳- تصویر محصول یک عامل ذاتی است که در فرایندهای فیزیکی، تکنیکی و عملکردی توسط عملیات مناسب بازاریابی شکل می‌گیرد. ۴- درجایی که تصویر محصول نقش مؤثری دارد، درک واقعیت و ماهیتهای مربوط به آن مهمتر از خود واقعیت است. هدف بازاریابی، آفریدن یک تصویر از محصول ویادادن رنگ وبویی به آن است تا مردم را جذب کند

مصرف‌کنندگان باید تصویر روشنی درباره خصوصیات محصول در ذهن خود داشته باشند

این خصوصیات می‌تواند شامل: کیفیت، سرعت، قیمت پایین، قیمت بالا و تنوع باشد

تصویر، در واقع، ترکیب کلی از همه آن چیزهایی است که مصرف‌کنندگان فکر می‌کنند درباره شرکت و محصول شما می‌دانند. این تصاویر می‌توانند از طریق راه‌های زیر به ذهن وارد شوند. ۱- از طریق تبلیغات .۲- ازطریق تجربه محصول. ۳- ازطریق عکس العملهای مردم، پس از استفاده از آن محصولات. ۴- ازطریق آنچه درباره آن شرکتها خوانده و شنیده‌ایم .۵- ازطریق رقبای آنها. مصرف‌کننده، با توجه به خواستها و نیازهای منحصر به فرد خود، برای ویژگیهای مختلف یک محصول اهمیتهای متفاوتی قائل است

مجموعه باورهایی که افراد در مورد یک محصول با نام و نشان تجاری خاص دارند، تصویر یک نام و نشان تجاری یامحصول نامیده می‌شود

(کاتلروآرمسترانگ) تصویر یعنی شخصیت. محصولات، مثل افراد، دارای شخصیت اند واین شخصیت می‌تواند آن محصول را در بازار تثبیت ویا آن را حذف کند

شخصیت یک محصول ملغمه‌ای است از بسیاری چیزها مانند: نام محصول، بسته‌بندی، قیمت، نحوه تبلیغ و از همه مهمتر ذات خود محصول

هرتبلیغی باید به عنوان سهمی از تصویر نام تجاری انگاشته شود

به تعبیر دیگر تبلیغات باید مستمراً همان تصویر را به نمایش بگذارد

اگیلوی، ۱۳۸۲، ۲۰)مشتری مداری و تبلیغاتراجاکوپال (۲۰۰۲) تحقیقی تحت عنوان تأثیر گسترده مارک و نشان تجاری بر روی دیدگاه مشتری انجام داد. وی نشان داد که برخی از محصولات دارای مارک و نشان تجاری موفق هستند، زیرا مردم آنها را به محصولات معمولی ترجیح می‌دهند علاوه بر عوامل روانشناختی، مارکهای تجاری می‌توانند به مصرف‌کنندگان راه و روش انتخاب مناسب را نشان دهند

مارکهای تجاری می‌توانند از طریق هدایت مشتریان به سمت اطلاعات، افکار و عقاید آنان را تحت تأثیر قرار دهند. مارکهای تجاری فقط اسامی، واژه‌ها و عبارات، علامتها، طرحها یا ترکیباتی از اینها نیستند

گرچه این درست است که بگوییم این چیزها می‌توانند برخی تولیدات شرکتها را از بقیه متفاوت سازند

علاوه بر اینها عنصر سازنده دیگری که یک مارک تجاری موفق را به وجود می‌آورد، شخصیت است. در مورد مارک‌های خانوادگی مقوله‌های مربوط به گسترش مارک‌ها اغلب بر اساس ویژگیهای مشترک ، انتخاب می‌شوند

گسترش مارک یا توسعه یک مارک تجاری موفق، از یک بازار خانگی اولیه گرفته تا یک خط تولید خاص یا مشخص، مستلزم استفاده از طرحی است که هویت و یگانگی مارک را، به صورت یک ویژگی مکمل برای آن می‌پندارد که میل و اشتیاق مصرف‌کننده را به خرید تقویت می‌کند. تحقیق راجیوباترا (۲۰۰۴) تحت عنوان تأثیرموقعیتی اعتقاد بر تصویر ذهنی محصولات انجام شده است که چگونگی شکل گیری اعتقادات مربوط به تصویر ذهنی را مورد بررسی قرارداده است

به نظر وی تصویر ذهنی مثبت ازیک مارک تجاری منجر به افزایش سهم بیشتری از بازار می‌شود که این سهم با توجه به رقابت بین محصولات بسیار مهم است. وی این گونه نتیجه‌گیری می‌کند که آگهیهای تبلیغاتی تأثیر زیادی روی موقعیتهای خرید و مصرف محصولات خواهند داشت

به طور خلاصه خلاصه استفاده از آگهی‌های تبلیغاتی بایستی به گونه‌ای باشد که تصویر ذهنی مصرف‌کننده را تقویت کند. ویکتور فلچر(۲۰۰۵) نشان می‌دهد که در بخش مالی شرکت فرض بر این است که تمرکز مصرف‌کننده روی ویژگیهایی مانند قیمت، کیفیت، دوام وماندگاری و مصرف مجددکالاست، در حالی که تحقیقات انجام شده نشان می‌دهد که مصرف‌کننده، مارک را انتخاب می‌کند

وی همچنین معتقد بود که مارک تأثیر زیادی روی تصویر محصول شرکت خواهد داشت. راب مکویین (۲۰۰۵) معتقد است که نام تجاری می‌تواند به عنوان نقش مؤثری را درفرایند بررسی، تشخیص و انتخاب مصرف‌کننده داشته باشد

اندازه‌گیری تصویر محصولدر طول چند دهه گذشته، از ابزار و روشهای مختلف برای اندازه‌گیری تصویر محصول استفاده شده است

مک کلور و رایانز، (۱۹۶۸) فراوانی اجزای تصویر محصول را اندازه‌گیری کردند در روش آنها داده‌ها جمع‌آوری، کدگذاری، تجزیه و تحلیل شدند

نتایج بدست آمده تفاوت قابل توجهی را در نگرش افراد به تصویر محصول نشان می‌دهد

در واقع آنها ابعاد منحصر به فردمارک تجاری را اندازه‌گیری کردند

این ابعاد شامل: تصویر مارک تجاری در حالتهای رقابتی، نقاط ایده‌آل مصرف‌کننده، تصاویر آگهیهای تبلیغاتی از مارک تجاری، مشخص و آشکار بودن، واضح و دقیق بودن در برابر زمان و تفاوتهای شخصیتی بود. بویوین (۱۹۸۶) سه مرحله روش «پاسخ آزاد» برای تصویر محصول که شامل جمع‌آوری، کدگذاری و امتیازبندی کلامی آزاد بود را پیشنهاد کرد. بولمر (۱۹۸۴)، بر روی وابستگی خلق تصویر محصول با ماهیت فردی تأکید دارد

او روی این فرض که تصویر، متعلق به مارک تجاری است، تأکید و عنوان کرد که یک تصویر با تکرار، می‌تواند در ذهن مردم زنده بماند و ذهن قادراست که تصویررا خلق کند و این به وسیله تجربه‌های مصرف‌کننده برانگیخته شده است. وی معتقد بود در جایی که خلق تصویر اهمیت دارد، مصرف‌کنندگان نقش منفعل خواهند داشت و یک تصویر، برای مصرف‌کننده به وسیله فعالیتهای بازاریابی حدس زده می‌شود

انواع تصویربسیاری بر این باورند که تصویر یا شکل، واژه مبهم تعریف شده‌ای است که به احساسات یا عواطف و یا تأثیرات زیر آستانه حسی مربوط می‌شود

این یکی از همان ترفندهایی است که بازاریابان می‌کوشند، ما را قانع سازند که افرادی غیرقابل توصیف و اسرار آمیزند

ولی ساختن تصویر را شبیه هر چیز دیگری در بازاریابی، نه تنها می‌توان با روش منطقی، راهبری و نظام مند عملی کرد، بلکه دست یازیدن به آن، به این شکل امری اساسی است. برای انجام آن، شما باید به شکل عملی فکر کنید

باید تمامی عناصری را که در ساختن تصاویر دخیل اند مطالعه کنید و سپس با استفاده از آنها تصویری کلی که برای مصرف‌کنندگان هم جذاب و هم قانع کننده باشد، بسازید. پنج عنصر در تصویر سازی بیشترین اهمیت را دارند که عبارتند از :۱- تصویر علامت تجاریرنگ بسته‌ها و شکل بسته‌ها جوهر و هسته یک نام تجاری را شکل می‌دهند آنها در طی زمان ساخته شده‌اند و نیاز به تداوم دارند تا در طی زمان ساخته شوند آنها بانکی تشکیل می‌دهند که هر گاه بخواهید خط تولید را توسعه دهید و یا محصول دیگری روانه بازار کنید، می‌توانید از آن برداشت کنید

تصویر علامت تجاری در طی زمان، متناسب با اشکال، اقدامات و رویدادهایی که معنایی خاص برای مشتریان فعلی یا آتی دارند، شکل می‌گیرد. مشتری مداری۲- تصویر محصولاین تصویر، به ویژگیهای واقعی محصول بر می‌گردد

به طور خلاصه، تصویر محصول، آن چیزی است که یک محصول یا خدمت قرار است، انجام دهد. ۳- تصویر تداعی کنندهتداعی کننده تلاشی است در جهت اینکه زمینه‌ای مشترک با مصرف‌کننده پیدا کنیم و به آنان بگوییم: «ما آنچه را شما دوست دارید، دوست داریم

علائق ما همان علائق شماست و ضمناً، من کالایی دارم که ممکن است شما به آن علاقه‌مند باشید.» این بخش مهمی از مجموعه دلایلی است که به مصرف‌کنندگان برای خرید محصولتان ارائه می‌دهید

گرچه این گونه تداعی‌ها همیشه بلافاصله آشکار نمی‌شوند اما تصویر تداعی کننده، نظیر دیگر عناصر بازاریابی، باید مد نظر گرفته شود و زمینه تدوین راهبرد قرار گیرد

درست نیست از چیزی حمایت مالی شود که با راهبرد کلی نام تجاری همخوانی نداشته باشد .۴- تصویر استفاده کنندهتصویر استفاده کننده دربارة آن است که کدام دسته از مردم، محصول شما را دوست دارند و از آن استفاده می‌کنند

در اینجا، هدف این است که مصرف‌کنندگان وادار شوند تبلیغاتتان را ببینند و بگویند: «بله کسانی که در آن آگهیهای تلویزیونی یا تبلیغات چاپی هستند، شبیه من هستند

من آنها را دوست دارم و کسانی که من آنهارا دوست دارم، شبیه خودم هستند

اگر آنان از آن محصول یا خدمت استفاده می‌کنند پس این تصدیق و تأییدی است که من نیز باید از آن استفاده کنم»

به همین دلیل است که تبلیغات مربوط به ویتامین‌های قوی و مواد غذایی مکمل، افراد مسنی را نشان می‌دهند که در حال شنا، قایقرانی و شادمانی هستند. ۵- تصویر استفادهمحصول چگونه است و چگونه مصرف می‌شود؟ در یک کافه سرپایی؟ در یک خانه؟ در یک رستوران؟ آیا توسط کسب و کار کنندگان مصرف می‌شود؟ چیست و چگونه استفاده می‌شود؟ و آیا من می‌توانم مصارف دیگری برای آن پیشنهاد کنم؟ بسته به مخاطب، تنوع فوق‌العاده‌ای در «تصویر استفاده» وجود دارد

تصاویر مختلف، در مکانهای مختلف عمل می‌کنند

بنابراین نمی‌توان «تصویر استفاده» واحدی یافت که به همه جا مربوط شود

ترکیب مناسب این عناصر تصویری، همانی است که عملاً تصویر یک نام تجاری را می‌آفریند

در فراگرد تبلیغات، باید هر یک از ضعفها و قوتهای یکایک عناصر تصویری، برای حصول اطمینان از اینکه نام تجاری از تعداد بیشتری از آن عناصر برخوردار است، کشف و بر روی آنها سرمایه‌گذاری شود به نحوی که حداکثر بهره‌برداری از آنها صورت گیرد. نکته مهمی که باید به یاد داشته باشید، این است که مصرف‌کنندگان، بالاخره از شرکت و محصول شما تصویری پیدا خواهند کرد، خواه آگاهانه برای ایجاد آن تلاش کرده باشید یا خیر

بسته‌بندی، محلهای توزیع، بی ادبی یا نزاکت کسانی که به تلفن‌ها جواب می‌دهند و تمامی آنچه یک مصرف‌کننده از شرکت شما می‌بیند یا می‌شنود، در ذهن او یک تصویر خواهند ساخت و این تصویر بر تصمیم‌هایش برای خرید یا نخریدن، تأثیر خواهد گذاشت

تصویر ذهنیذهن ما متشکل از شبکة عظیمی از میلیاردها یاختة عصبی است که همگی با هم در ارتباط هستند، برخی مستقیماً و برخی به صورت مداری از طریق دیگر یاخته‌های عصبی وقتی کلمه‌ای می‌شنویم، ممکن است نقطه‌ای در شبکة ذهنی ما فعال و موجب شود که معنای آن کلمه را یادآوری کنیم

شنیدن کلمه‌ای نظیر «اتومبیل» و یا دیدن تصویر آن ممکن است معنای آن را فعال سازد

فعال سازی نظیر یک جریان الکتریکی است که از یک نقطه به سمت خارج منتشر می‌شود و آنچه را در اطراف کلمة «اتومبیل» قرار دارد فعال می‌سازد

ساترلند، ۱۳۸۳، ۲۷۰)قبل از آنکه بتوانید تصویری را در اذهان مردم به وجود آورید، باید بدانید چه افکار و تداعی‌هایی در آنان وجود دارد

در تحقیق پیرامون تصویر، توجه به موارد زیر بسیار مهم است:۱- کدام صفات در ذهن مردم در مراجعه به محصول اهمیت دارد ؟۲- کدام صفات، شرکت ما رااز دیگر شرکتها متمایز می‌کند؟ اولین گام ایجاد چیزهایی است که افراد با یک نام تجاری یا شرکت تداعی می‌کنند

این تداعیها می‌توانند مبهم، نیمه شکل یافته یا حتی کاملاً اشتباه باشند

با این حال، آنها وجود دارند

گام بعدی آن است که معلوم شود سازمان می‌خواهد بر کدامین صفات تصویری ذهنی تأکید کند وقتی مردم نام بی اچ پی را می‌شنوند، به چه چیز فکر می‌کنند؟ گر چه این پرسش بعضاً کاری پژوهشی است ولی صرفاً نباید سؤالات عجیب و غریبی دربارهٔ اینکه مردم فکر می‌کنند چه چیزی برای شرکت موردنظر مهم است، از آنان کرد نگرشهای مثبت نظیر اعتبار، ثبات منافع ملی، انسانیت مراقبت شهروند با مسئولیت گروهی ضدیت با آلودگی و حساس به محیط زیست جملگی در زمره صفاتی هستند که شرکت می‌تواند تصویر خود را بر پایه آنها بسازد

زمانی که سازمان در مورد تصویری که می‌خواهد از خود منتقل کند به تصویر مشخص می‌رسد و تأیید می‌کند که بر پایه این تصویر می‌تواند خود را عرضه کند، باید در پی آن ادراکات عمومی را ردیابی کند

همان منبع، ۱۳۸۳ ۲۵۷–۲۵۶)موقعیتتصویر یک نام تجاری، برداشتی است کلی از آنچه مردم دربارة یک محصول یا خدمت دارند

موقعیت، همان چیزی است که بازاریابان می‌خواهند دربارة آن نام تجاری فکر و احساس کنند. معنااین واقعیت که حافظة ما از طریق یک فراگرد «برانگیختگی منتشر شونده» کار می‌کند، معانی ضمنی بی شماری برای تبلیغات و بازاریابی دارد، معانی بسیار بیش از صرفاً قرار دادن یک نام در رأس ذهن

در واقع این امر تمامی اساس لازم را برای معانی چیزها، شامل معانی نامهای تجاری فراهم می‌آورد

نتیجه گیریچگونگی ارزشیابی ما از یک نام تجاری یک محصول و یا یک خدمت بستگی به نحوة ادراک ما از هر یک از آنها دارد

این امر به نوبة خود بستگی به چارچوب مرجعی دارد که بر روی آنها می‌گسترانیم چارچوب مرجع به طور عمده از تجارب ما سرچشمه می‌گیرد

درست همان گونه که برای نامهای تجاری یک دستور کار ذهنی وجود دارد که از طریق آن با یک طبقة محصول معین تداعی می‌کنیم، برای صفات نیز یک دستور کار ذهنی وجود دارد که ما از طریق آن، یک نام تجاری را تداعی می‌کنیم. تحت شرایط طبیعی، پرتو کانونی توجه ما به اندازه‌ای وسعت دارد که تنها بر معدودی از صفات نام تجاری متمرکز می‌شود. با تغییر مرکز توجه و افکندن پرتو آن بر روی دیگر صفات، ممکن است ادراک ما از محصول مورد نظر تغییر کند. از کلمات و تصاویر می‌توان برای برجسته‌تر کردن صفات مثبت استفاده کرد؛ افزون به احتمال اینکه هر گاه دربارة نام تجاری فکر می‌کنیم به آن صفات بیندیشیم

نحوة تفکرما دربارة میزان محبوبیت یک نام تجاری یکی از ابعاد مهم تصور ما از آن نام تجاری خواهد بود که این می‌تواند مبنای انتخاب و خرید ما از آن مارک خاص باشد

بنابراین، یک شرکت باید بکوشد محصولاتی را تولید و عرضه کند که با نوع نگرش کنونی افراد سازگار باشد و در صدد برنیاید نگرش آنها را تغییر دهد

بدیهی است که در موارد استثنایی، برخی از سازمانها کوشیده‌اند با هزینه‌های بسیار زیاد نگرش افراد را تغییر دهند و در مواردی هم به نتیجه نرسیده‌اند شاید بارزترین مهارت بازاریاب حرفه‌ای این باشد که بتواند نام و نشان تجاری به وجود آورد، از آن پاسداری کند مصونش بدارد و آن را تقویت کند

تعیین نام و نشان تجاری می‌تواند بر ارزش هر محصول بیفزاید و از راه‌های مختلف می‌تواند به خریدار کمک کند

نام و نشان تجاری به مصرف‌کننده کمک می‌کند محصولاتی را که مفید می‌داند شناسایی کند

خریداری که همیشه محصولی با یک نوع نام و نشان تجاری می‌خرد، خوب می‌داند که هر گاه این محصول را بخرد، آنها دارای ویژگی مزایا و کیفیت مشخصی خواهند بود

همچنین نام و نشان تجاری مبنایی می‌شود که می‌توان بر اساس آن دربارة ویژگیهای خاص یک محصول صحبت کرد

نام و نشان تجاری شرکت فروشنده باعث می‌شود که ویژگیهای منحصر به فرد محصول، از نظر قانونی مصون و محفوظ بماند، چون در غیر این صورت شرکتهای رقیب نسخه دومی از آن به بازار عرضه خواهند کرد

گذشته از این نام و نشان تجاری به شرکت فروشنده این امکان را می‌دهد که بازارها را تقسیم‌بندی کند

منابع۱- اگیلوی، دیوید، رازهای تبلیغات، ترجمه کورش حمیدی و علی فروزفر، تهران ، انتشارات مبلغان ،۱۳۸۲۲- تراوت، جک، تمایز یا نابودی، ترجمه میر احمد امیر شاهی ، انتشارات فرا ۱۳۸۴۳- رایز، ال، رایز، لورا، ۲۲ قانون ثابت برای تثبیت نام تجاری، ترجمه منیژه بهزاد، تهران،انتشارات سیته، ۱۳۸۱۴- زیمن، سرجیو، پایان عصر بازاریابی سنتی ترجمه سینا قربانلو، تهران ، انتشارات مبلغان ۱۳۸۴۵- ساترلند، ماکس، تبلیغات تجاری وذهن مصرف‌کننده، ترجمه سینا قربانلو، تهران،انتشارات مبلغان، ۱۳۸۳۶- کاتلر، فیلیپ، آرمسترانگ، گری، اصول بازاریابی. ترجمه علی پارسیان، تهران، نشر ادبستان ۱۳۸۳۷- کاتلر، فیلیپ، کاتلر در مدیریت بازا ر، ترجمه عبدالرضا رضایی نژاد، تهران ، انتشارات فرا، ۱۳۸۳
منبع: ماهنامه تدبیر-سال هجدهم-شماره۱۸۰

مدیریت استراتژیک در مصرف آب شرب

با مطالعه موردی شهر قم عبدالهادی مطهری - مدیر دفتر مدیریت مصرف و کاهش آب بدون درآمد شرکت آبفای قم: چکیده: انتقال آب از سرشاخه‌های دز، بهبود و توسعه زیرساختهای شهری و تحولات آتی دیگرمنطقه، موجب رشد فزاینده جمعیت و به تبع آن افزایش نیاز آبی در کلان شهر قم خواهد شد. با تفکر استراتژیک درشرایط محدودآبی این شهر، راهبرد مدیریت توامان عرضه و تقاضای آب شرب اجتناب ناپذیراست

استراتژی نهادینه کردن مدیریت مصرف برای شهروندان قمی، انتخابی راهبردی برای استفاده پایدار از آب خواهد بود

در این مقاله رویکردهای چهارگانه مدیریت مصرف آب؛ شامل ۱) اجتماعی- فرهنگی، ۲) فنی- مهندسی ۳) اقتصادی- تعرفه‌ای و ۴) قانونی - آئین‌نامه‌ای تشریح شده ودرادامه به معرفی استراتژی راهگشا خواهیم پرداخت این استراتژی باید در سطوح مختلف شهروندی، به صورت یکپارچه، جامع، فراگیر و پویا جهت اصلاح الگوی مصرف به کار گرفته شود

درغیر این صورت، به علت برتری تقاضای انتظاری آب نسبت به منابع آتی آن در ۲۰ سال آینده، محدودیت جدی دربرابر توسعه همه‌جانبه این شهر وجودخواهد داشت

کلمات کلیدی: آب شرب، قم، نیاز آبی، رویکردهای اصلاحی، استراتژی راهگشا

۱- مقدمه آب در بخشهای مختلف شرب، کشاورزی و صنعت به مصرف می ¬رسد

درصد مصرف آب در این بخشها به ترتیب به میزان ۶٬۹۲و ۲ درصد برای کشورمان می‌باشد

اگرچه آب آشامیدنی، سهم کمتری از مصارف عمده آب را داراست، اما شکی نیست که اولین و مهمترین بخش در تأمین آب است، زیرا که کیفیت و آسیب پذیری منابع از نقطه نظر آلودگی، حائز اهمیت زیادی است

لذا در این مقاله، مدیریت مصرف آب شرب مد نظر قرار گرفته است

آب و رقابت جهت سیطره بر منابع محدود آن، یکی از مهمترین حوزه‌های چالش برانگیز هزاره سوم خواهد بود

رشد جمعیت، توسعه صنعتی و اجتماعی و تغییرات آب و هوایی هر یک از سویی، منابع محدود آب سالم را تحت فشار قرار داده‌اند. اگر چه آب سالم در طول تاریخ بشر هرگز کالای کم ارزشی نبوده، اما تصور خطرناک فراوان انگاری آب، موجب گردیده است که بسیاری از مردم جهان بر اثر مدیریت غیر صحیح در تولید و مصرف به مرزهای تنش آب برسند

بویژه در منطقه خشک خاورمیانه؛ رشد جمعیت، تغییرات اقلیمی و کاهش شدید سرانه منابع آب در دسترس می‌تواند در صورت عدم مدیریت صحیح، زمینه ساز چالشهای بین‌المللی جدی گردیده و صلح، ثبات و توسعه پایدار منطقه را با آسیبهای جدی مواجه سازد

بحران آب زودتر از اغلب کشورهای جهان دامنگیر کشور خشک ایران شده است

کم آبی چند ساله اخیر اگر چه در نگاه بسیاری امری گذرا تلقی می‌شود، ولی در حقیقت می‌توان آنرا پیش قراول بحران گسترده آب دانست که در صورت عدم برنامه‌ریزی منسجم، لطمات جبران ناپذیری را بر پیکره آسیب پذیر اقتصاد کشور وارد خواهد ساخت

کشور ما به دلیل دارا بودن اقلیمی نیمه بیابانی در وضعیت خشک به سر می‌برد و پراکندگی و نوسان قابل ملاحظه بارش در کشور مزید بر علت شده تا اغلب اوقات با کمبود آب در کشور مواجه باشیم

میانگین بارش جهانی ۸۰۰ میلیمتر بارندگی در سال است

اما کشور ما تنها ۲۵۲٫۲ میلیمتر میانگین سالانه بارندگی دارد و این رقم کمتر از یک سوم بارش‌های جهانی است. مقدار بارش سالانه در ایران با ناهماهنگی مکانی فراوانی همراه است به طوری که فقط ۱٪ از مساحت ایران بارشی بیش از ۱۰۰۰ میلیمتر را داراست و این در حالیست که ۲۸٪ از سطح کشور، بارش سالیانه کمتر از ۱۰۰ میلیمتر دارد

از ۴۱۵ میلیارد متر مکعب بارش سالیانه در ایران، حدود ۷۰٪ آن تبخیر می‌شود

با ورود سالیانه دوازده میلیارد متر مکعب آب ورودی از مرزها به داخل کشور، کل منابع آبی تجدید پذیر ایران به ۱۳۵ میلیارد متر مکعب می‌رسد

علاوه بر محدودیت مقدار منابع آب، هزینه‌های تولید آب و محدودیتهای ملی و اعتباری نیز توسعه بیشتر منابع آب را با مشکل و محدودیت مواجه کرده است

[۳] در حال حاضر سرانه آب در دسترس هر فرد ایرانی حدود ۱۷۸۰ متر مکعب در سال است و ایران در مرز تنش آبی واقع شده است

[۱] اگرچه نقش کلیدی در فرایند توسعه در مقوله آب در کشور بر کسی پوشیده نیست، ولی عمده اقدامات صورت گرفته در جهت پاسخگویی به نیازهای آبی ایران از طریق مدیریت تولید و تأمین آب بوده و کمتر به طرف دیگر این برابری که همانا مدیریت مصرف صحیح آب است، توجه می‌شود. این در حالیست که در برنامه‌های مدیریت جامع آب، مدیریت مصرف نقش اساسی خود را به عنوان یک راه حل موازی و گاه جایگزین برای پاسخگویی به نیازهای آبی نشان داده‌اند

به منظور مقابله با چالشهای ناشی از محدودیت منابع آب در مسیر توسعه اقتصادی و اجتماعی، مدیریت استراتژیک مصرف آب راه حلی جهت جلوگیری از به بن‌بست رسیدن این توسعه، در افق بلند مدت خواهد بود

این مقاله ابتدا به معرفی مدیریت استراتژیک مصرف آب و سپس به ارایه رویکردهای مؤثر مدیریت مصرف در بخشهای چهارگانه فنی، اجتماعی، اقتصادی و قانونی پرداخته و در ادامه به بررسی و مطالعه شهر قم از این منظر می‌پردازد

و به این نتیجه دست می‌یابد که عدم به کار گیری این رویکردها به صورت یک استراتژی راهگشا (یکپارچه، جامع، فراگیر و پویا) در مدیریت مصرف آب قم - به علت برتری تقاضای انتظاری آب نسبت به منابع آتی ۲۰ ساله - بحرانهای جدی در مقوله کم آبی برای این کلان شهر در پی خواهد داشت. ۲- مدیریت استراتژیک مصرف آبمدیریترا فرایندی برای حل مسایل مربوط به تأمین هدفهای مشترک به نحو مطلوب از طریق استفاده مؤثر و کارآمد از منابع کمیاب در یک محیط در حال تغییر تعریف کرده‌اند.[۲] مدیریت استراتژیک عبارت است از برنامه‌ای هماهنگ، جامع و پیوسته که تواناییها و منابع را با محیط ارتباط می‌دهد

مدیریت راهبردی به عنوان هنر و علم تدوین، اجرا و ارزیابی تصمیماتی است که ما را قادر می‌سازد به هدفهای بلندمدت خود دست یابیم به عبارتی دیگر فرایند اتخاذ تصمیماتی که به توفیق، ادامه حیات یا مرگ منجر می‌شود

استراتژی می‌تواند به عنوان فرایند تعیین اهداف بنیادی بلند مدت، اتخاذ شیوه کار و تخصیص منابع لازم برای تحقق این اهداف، تعریف شود

برای کارآمد شدن مدیریت استراتژیک باید از ابزار ساده و مهمی به نام تفکراستراتژیک بهره برد

تفکر استراتژیک، استفاده از چارچوبهای ذهنی مختلف برای بررسی و تحلیل و در نهایت تصمیم گیری موقعیتهای استراتژیک می‌باشد

با این تفکر، می‌توان به صورت منطقی و نظام یافته در برنامه‌ریزی استراتژیک به مدل دلخواه دست یافت

مدلی که گهگاه می‌تواند منجر به بهبودهای شگرف شود

[۴] مدیریت منابع آب در سطح کلان به فرایندی از برنامه‌ریزی، ساماندهی، هدایت و کنترل جهت ایجاد توازن بین نیازهای مربوط به آب و هزینه‌های مربوطه اطلاق می‌گردد

در زیر مجموعه مدیریت منابع آب دو مفهوم دیگر با عناوین مدیریت عرضه (تأمین) و مدیریت تقاضا (مصرف) مطرح است

مدیریت تأمین را مجموعه فعالیتهایی جهت شناسایی، توسعه و استخراج آب از منابع جدید به شیوه اقتصادی و مهندسی گویند

مدیریت تقاضا به فرایندی جهت شناسایی شیوه‌های مصرف و ابزارهای موجود برای ارتقاء سطوح و الگوهای مصرف آب اطلاق می‌گردد

[۶] شکل (۱) حوزه‌های مدیریت عرضه و تقاضا را در سیستمهای آب نشان می‌دهد

با توجه به محدودیتهای موجود در منابع آب امروزه از مدیریت ترکیبی تولید و مصرف استفاده می‌گردد

مدیریت ترکیبی (توامان) دو سیاست متفاوت و یک هدف واحد است

دراین رویکرد با آب باید به عنوان یک کالای اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی برخورد شود

و همچنین مدیریت منابع آب باید در چارچوبی یکپارچه، در هر دو سو، شامل مدیریت تولید آب و مدیریت مصرف آب تحلیل شود

[۳]در تلفیق تعاریف ارایه شده برای مدیریت مصرف آب، مدیریت استراتژیک مصرف آب گزینه‌ای است که در این مقاله پیشنهاد شده است

یعنی با استفاده از تفکر استراتژیک درمدیریت منابع آب، راهبرد مورد نیاز در مدیریت مصرف اتخاذ گردد

مدیریت استراتژیک مصرف یعنی ایجاد توازن بین (ذخایرموجود و توان تولید آینده آب) با (میزان نیاز مقادیر مصرف در زمان حال و آینده) و با ویژگیهای بلند مدت، شرایط محدود و داشتن نقشی حیاتی

این ایجاد توازن با مقابله همیشگی بین تولید و مصرف رصد خواهد شد

و به کمک رویکردهای اصلاحی مصرف و ابزارهای لازم جهت ارتقای سطح مصرف به الگوی مصرف امکان‌پذیر می‌باشد

نکته مهم درارایه این نگرش مدیریتی، نهادینه شدن فرهنگ مدیریت مصرف به صورت پایدار است

زیرا استراتژی اتخاذ شده از منظری فراگیر مطرح است

مدیریت استراتژیک مصرف آب، مستلزم تخصیص منابع و صرف وقت زیاد است و اثرات عمده‌ای بر پیشرفت منطقه در بلند مدت خواهد داشت

این راهبردها، آینده نگر و در تقابل با تغییرات محیط اتخاذ می‌گردد

برنامه‌های مدیریت مصرف می-تواند به عنوان یک تکنولوژی تکمیلی یا جانشین در جهت پاسخگویی به نیازهای آبی، قابل بررسی باشد

این برنامه باید به عنوان بخشی از یک استراتژی بلند مدت برای تدارک آب شرب سالم و پایدار اجرا گردد. ۲–۱- اهداف مدیریت مصرف آب اهداف استراتژیک در مدیریت مصرف آب از جنبه‌های گوناگونی قابل بحث و گفتگوست

هدف استراتژیک، هدف بلند مدت (۱۰ تا۲۰ ساله) و بلند پروازانه‌ای است که بر شالوده منابع اصلی (منابع آبی و سرمایه‌ای) کنونی استوار می‌شود

تبیین این هدف به منطقه امکان می‌دهدکه فعالیتهای مدیریتی خود را حول آن متمرکز سازد و سرمایه گذاریهای لازم برای طرحهای مدیریت مصرف را انتخاب، و آنها را در فعالیتهای عملیاتی خود به کار گیرد

به طور کلی این اهداف در سطوح راهبردی، راهکاری و عملیاتی به صورت زیرمی‌تواندباشد:• مقابله با رشد مصرف بی‌رویه و اطمینان از وجود همیشگی منابع آب سالم و در دسترس • رفع موانع در توسعه‌های اقتصادی و اجتماعی • افزایش آمادگی در مقابل خشکسالی وسایر شرایط بحرانی• منتفی کردن، کوچک کردن و یا به تأخیر انداختن نیازهای توسعه‌ای دسترسی به منابع جدید و سیستمهای آب و فاضلاب• کاهش برداشت از منابع و تعدیل در اثرات متقابل کمی/کیفی چرخه آب• کاهش اثرات منفی زیست‌محیطی• کاهش هزینه‌های نگهداری، بهبود و توسعه تأسیسات آبی• کاهش مصرف انرژی و افزایش عمر مفید تاسیسات۲–۲- مفاهیم مدیریت مصرف آب جهت دستیابی به اهداف تعیین شده و اتخاذ راهبردهای مشخص و فرا گیرشناخت مفاهیم مدیریت مصرف آب ضروری است

این مفاهیم شامل موارد زیر است: • عوامل مؤثر در تقاضای آب• آنالیز سرانه کل• اجزای مصارف خانگی • الگوی مصرف عوامل مؤثر در تقاضای آب سه عامل اصلی شرایط اقلیمی و آب و هوائی، جمعیت و قیمت آب می‌باشد. این عوامل به طور کلی میزان تقاضای آب را در یک منطقه مشخص می‌کند؛ عوامل دیگری نظیر فشار شبکه آبرسانی، کیفیت آب، وجود کنتور اندازه‌گیری، دسترسی به شبکه‌های جمع‌آوری فاضلاب، سهولت تأمین آب، سطح درآمد مصرف‌کننده، سطح بهداشت و فرهنگ مردم، نوع مسکن، و صنعتی یا غیر صنعتی بودن شهر را هم می-توان به آنها اضافه کرد

جدول شماره(۱) تخمین برخی عوامل مؤثر بر میزان مصرف آب را نمایش می‌دهد. جدول(۱): تخمین برخی عوامل فرعی مؤثر بر میزان مصرف آبعوامل اثر برحسب درصدفشار در شبکه ۱۵ ±کیفیت آب ۵ ±نبودن کنتور ۲۰+ الی ۱۰۰+نبودن شبکه جمع‌آوری فاضلاب ۱۵-قیمت ۲۰ ± اجزای سرانه کل آب عبارتند از: مصارف خانگی، عمومی، تجاری و صنعتی، فضای سبز و هدررفت واقعی آب

مهم‌ترین نوع مصرف در سرانه کل، مربوط به مصارف خانگی است. اجزای مصرف خانگی عبارتند از: حمام، ظرفشویی، توالت، روشویی، لباسشویی و سایر مصارف

نتایج مطالعات تعیین میزان اجزای مصرف آب خانگی در تهران در سال ۱۳۸۵در جدول (۲) ارایه شده است

جدول(۲): اجزای مصرف آب خانگی شهر تهران [۲]شرح میزان مصرف (لیتر) درصد از کلماشین لباسشویی ۱۷ ۶شیر ظرفشویی ۷۷ ۲۸شیر روشویی ۲۲ ۸توالت فرنگی و ایرانی ۵۰ ۱۸حمام ۸۳ ۳۰روشویی حمام ۱۷ ۶سایر ۱۰ ۴میزان مصرف یک نفر در روز ۲۷۶ لیترطبق نتایج مطالعات میدانی در شهر مقدس مشهد، بیشترین مصرف آب در ابتدا مربوط به فعالیتهای شستشوی ظروف و لباس سپس استحمام است، بقیه فعالیتها در رتبه‌های بعدی قرارگرفته‌اند

[۱۱] که نتایج این مطالعات با جدول شماره (۲) در تهران مطابقت دارد. از مشاهده این مطالعات و با یک تفکر استراتژیک در مدیریت مصرف آب خانگی به این نتیجه می‌رسیم که کاهش مصرف در بخش شستشوی ظروف و حمام از اهمیت بیشتری نسبت به شیرهای روشویی دارد

که گاهی اوقات با استفاده از تجهیزات کم مصرف، سرمایه‌گذاری‌های اولیه در استفاده از سرشیرهای روشویی و حتی شیرآلات الکترونیکی گران‌قیمت آغاز می‌شود

و این یک راهبرد نا مطلوب خواهد بود

جداول الگوی مصرف جهت تعدیل مصارف خانگی توسط مراجع مختلف درجدول شماره (۳) ارایه شده است؛ که می‌تواند یک راهنمای کلی برای مصرف‌کنندگان باشد

البته این ارقام با توجه به عوامل مؤثر در مصرف می‌تواند برای شهرهای مختلف کشور متفاوت باشد

جدول(۳): الگوهای پیشنهادی مصرف آب خانگی[۶ و۲]ردیف نوع مصرف مقدار (لیتر به ازای هرنفر درشبانه روز) الگوی مصوب هیئت شرایطخشکسالی WHO پیشنهاد۱ آشامیدن ۵ ۵ ۵۲ پخت و پز ۱۰ ۵ ۳۳ استحمام ۵۰ ۴۰ ۳۰۴ لباسشویی ۲۰ ۱۰ ۲۰۵ ظرفشویی و نظافت ۲۵ ۲۰ ۱۵۶ دستشویی وتوالت ۳۰ ۲۰ ۸۷ کولروتهویه ۵ ۵–۸ متفرقه ۵ - -جمع کل ۱۵۰ ۱۰۵ ۸۱۳- رویکردهای مدیریت مصرف آب مدیریت مصرف آب دارای ابعاد گسترده‌ای بوده و یک اقدام کلی و همه‌جانبه است و صرفاً به یک روش و یا ابزار محدود نمی‌شود بلکه مجموعه‌ای از تکنیکهاست که هر یک از آنها به یکی از ویژگی‌های خاص مدیریت آب رسیدگی می‌کند

رویکردهای مدیریت مصرف آب شامل دامنه‌ای از تکنیکها و ابزارهایی است که می‌تواند به چهار گروه ۱) اجتماعی- فرهنگی، ۲) فنی- مهندسی، ۳) اقتصادی- تعرفه‌ای و ۴) قانونی - آئین‌نامه‌ای تقسیم‌بندی شود. به طور کلی مدیریت استراتژیک مصرف به منظور افزایش اثر بخشی و بهره‌وری بیشتر، در آغاز بر تکنیکهای اجتماعی - فرهنگی تکیه دارد و تکنیکهای قانونی-آئین‌نامه‌ای را در اولویت بعدی قرار دارد

در حقیقت استراتژیهای وابسته به رفتار مصرف‌کنندگان بر راهبردهای وابسته به تکنولوژی برتری دارد. ۴-رویکرد اجتماعی- فرهنگی مدیریت صرف این رویکرد شامل کلیه روشها، تکنیکها و ابزارهای مورد نیاز برای ارتقاء آگاهی عمومی و تغییر رفتار مصرف‌کننده به منظور استفاده بهینه و صرفه‌جویی در مصرف آب و حمایت از طرحهای مورد نظر اطلاق می‌گردد

این تکنیکها با هدف انگیزش و ایجاد نگرش مثبت و هنجارهای مناسب، به کارگرفته می‌شود

این فعالیتها پیش‌نیاز دیگر فعالیتهای مدیریت مصرف آب است

دراتخاذ این رویکرد توجه به نکات زیر دارای اهمیت است :• کاهش مصرف آب با آموزش و فرهنگ مردم مرتبط است. • کاهش مصرف آب امری مشارکتی است. • در کاهش مصرف آب باید تفاوت گروه‌ها را پذیرفت. • پارادایم حاکم بر نگرش فعلی مردم نیاز به تغییر دارد

رفتارها و نیات مردم نسبت به صرفه جویی در مصرف آب به نگرش و میزان آگاهی آنان نسبت به مسایل مربوط به آب بستگی دارد

از این روست، برای موفقیت آمیز بودن مدیریت مصرف آب، لازم است تا آگاهی‌ها و نگرشهای مردم اصلاح و ارتقاء یابد. از آنجایی که که مصرف، یک پدیده رفتاری است و چون هیچ پدیده رفتاری مستقل از فرهنگ یک جامعه نیست، از این رو برای جلوگیری از مصرف بی‌رویه آب، باید رفتارهای نامناسب فرهنگی در جامعه اصلاح گردد. رفتارمصرف کنندگان را با کمک روشهای زیر می‌توان اصلاح کرد:• استفاده از آموزه‌های دین اسلام در خصوص اهمیت آب و لزوم صرفه جویی و جلوگیری از اسراف آن• استفاده از آموزش همگانی برای اصلاح الگوی مصرف آب و نهادینه کردن فرهنگ صرفه جویی۴–۱- صرفه جویی دراسلام و اهمیت آب در قرآن اصولاً نگاه اسلام به مسئله اقتصاد نگاهی در راستای بهره‌وری مناسب و درست از امکانات و وسایلی است که خداوند در اختیار بشر به طور مستقیم و یا با تولید و کار قرار داده است

از این رو از مردم می‌خواهد که هر چیزی را درست و به شکل مناسب آن مورد استفاده قرار داده و از اسراف و تبذیر و عدم بهره‌مندی از آن خودداری ورزند؛ لذا بنیاد امور در حوزه تولید و توزیع و مصرف آب در بینش و نگرش قرآنی میانه روی است

هرگونه رفتارهای بیرون از این چارچوب از نظرقرآن نه تنها نادرست و نابهنجار بلکه گناه و گاه جرم قانونی تلقی می‌شود

خداوند در آیاتی چون آیه ۱۴۱ سوره انعام از مردم می‌خواهد که از اسراف و تبذیر دوری ورزیده و هزینه‌های خویش را در چارچوب اعتدال قرار دهند

در آیه ۳۱ سوره اعراف از مردم می‌خواهد که از نعمت‌های خداوند استفاده کرده و از آن بخورند و بیاشامند ولی اسراف نکنند؛ زیرا اسراف امری ناپسند در نزد خداوند است و اهل اسراف را خداوند دوست نمی‌دارد

در حقیقت این آیات به معنای صرفه جویی و بهینه‌سازی مصرف در اقتصاد امروز جهان است

خداوند اعتدال در مصرف و دوری از اسراف و تبذیر را اصلی مهم در هزینه کرد اموال اقتصادی برشمرده و نیز در آیه ۲۶ سوره اسراء و همچنین ۶۷ سوره فرقان برآن تأکید می‌ورزد

در اهمیت آب در قرآن کریم همین نکته بس است که کلمه «ماء» به معانی گوناگون آب در ۴۳ سوره شریفه قرآن و حدود ۶۳ بارتکرار شده است

ذکر صفات آب، تشبیهات آب در کلام الهی نیز قسمت دیگری ا زمباحث آب درقرآن مجید است

اهمیت آب درآموزه‌های دینی و تشیع نیز تا بدان جاست که حضرت علی (ع) آب را مهریه همسر بزرگوار خود به واسطه مهر وصفا و مظهر کون و مکانی آن قرار داده است

و روایات متعددی از معصومین (ع) در این خصوص وارد شده است [۱] با این تفاسیر، آب و اهمیت صرفه جویی در مصرف آن، ریشه در آموزه‌های دینی مردم مسلمان ایران دارد و استفاده و تبیین آن توسط علما و مراجع، نقش مؤثری در رویکرد فرهنگی مدیریت مصرف آب خواهد داشت. ۴–۲ - استفاده از آموزش همگانی آموزش همگانی طیف وسیعی از برنامه‌های فرهنگی و آموزشی است که باید اصلاح رفتار و ارتقاء روشهای مصرف و همچنین اصلاح الگوی مصرف آب را به دنبال داشته باشد

این روشها می‌تواند شامل گنجاندن مباحث مهم مرتبط در کتب درسی مقاطع گوناگون تحصیلی و تألیف کتب تخصصی در دانشگاه‌ها باشد

به کار گیری رسانه‌های دیداری و شنیداری، تبلیغات محیطی، برنامه‌های عمومی آموزشی، آموزش به زنان خانه‌دار و اجرای برنامه هاو جشنواره‌های مستمر صرفه جویی در مدارس و مهدهای کودک به منظور تشویق نو آموزان به صرفه جویی، استفاده از گروه‌های خاص و مردمی روشهای دیگر این رویکرد است

همچنین استفاده از کاتالوگهای آموزشی و هشدارهای تبلیغاتی در این خصوص مفید خواهد بود

نتایج یک تحقیقات میدانی بر روی۲۷۶مهدکودک در شهر اصفهان اثرات اقدامات فرهنگی- آموزشی را در راستای اصلاح الگوی مصرف آب در این مهدها، به طور گسترده و به میزان ۴۱ درصد صرفه جویی (۳۲۹۸ متر مکعب از ۸۰۱۱ متر مکعب) نشان می‌دهد

[۲۱] نتایج بررسی دیگری برروی میزان آگاهی شهروندان در خصوص بهداشت آب در قم نشان می‌دهد، مهمترین منبع کسب اطلاعات شهروندان را در این زمینه رادیو و تلویزیون است

[۲۲] برخی از پیامهای آموزشی مفید جهت مصرف بهینه آب عبارتند از:• با هر دقیقه دوش گرفتن بین ۲۰ الی ۴۰ لیتر آب مصرف می‌شود

بنابراین بهتر است زمان مورد نیاز برای دوش گرفتن را کاهش دهیم و استفاده از وان نیز ضروری نمی‌باشد. • می‌توانیم با استفاده از یک لیوان آب، دندان‌های خود را مسواک بزنیم و هنگام مسواک زدن جریان آب را قطع کنیم. • هنگام وضو گرفتن شیر آب را بدون استفاده باز نگذاریم. • مواظب خرابی سیفون توالت‌ها باشیم چون در صورت خرابی حدود ۱۵۰ لیتر در شبانه روز آب هدر می‌رود. • چکه کردن و نشت آب از شیر و لوله‌ها موجب هدر رفتن مقدار زیادی آب در هر ۲۴ ساعت می‌شود

پس همواره شیرها را بررسی کرده و در صورت خرابی در مورد رفع این مشکل و تعویض واشر آن‌ها اقدام نماییم. • هنگام شستن میوه و سبزی راه خروجی ظرفشویی را ببندیم، و آن را تا نیمه پر از آب کنیم

سپس سبزی و میوه را در آن بخیسانیم و ضد عفونی کنیم و در پایان سبزی‌ها را با دوش مخصوص آب کشی کنیم. • ماشین لباسشویی را با حداکثر ظرفیت مورد استفاده قرار دهیم، هنگامی از آن استفاده کنیم که لباس به اندازه کافی جمع شده باشد و در نتیجه ماشین با ظرفیت کامل کار کند. • چند بطری آب آشامیدنی در یخچال بگذاریم تا ناچار نشویم شیر آب را برای خنک شدن باز بگذاریم و مقادر قابل توجهی آب را هدر دهیم

استفاده از یخ نیز مفید خواهد بود. • باغچه را تنها در ساعات خنک روز آبیاری کنیم

این کار از رشد گیاهان انگلی جلوگیری کرده و تبخیر آب را به حداقل می‌رساند. • گذرگاه و پله‌ها را با جارو پاکیزه نگه داریم، اگر این کار با شیلنگ انجام دهیم، مقدار زیادی آب به هدر خواهد رفت. • برای شستن اتومبیل از چند سطل آب به جای شیلنگ استفاده کنیم. • کولر آبی را بازدید کنیم و در صورت اتلاف آب شیرهای شناور بادوام و محکم به کار ببریم

و با استفاده از سایه بان بر روی کولرها از تابش مستقیم نور خورشید به آن جلوگیری نماییم. • معمولاً کوکان بازی با آب را دوست دارند و مقدار زیادی آب را هدر می‌دهند

بنابراین توصیه می‌شود مواظب کودکان خود باشیم. • در فصل تابستان و بخصوص در گرمترین ساعات روز که مصرف آب بیشترین حد خود را دارد، سعی کنید مصارف غیر ضروری را کاهش دهید تا آب به همه تعلق گیرد و فشار آن کاسته نشود و یا قطع نگردد. • با استفاده از یک آجر و یا بطری، ظرفیت سیفون و یا فلاش تانک توالت را کاهش دهیم. • در مواردی که امکان‌پذیر است از وسایل کاهش دهنده مصرف نظیر شیرهای قطع و وصل، سر شیرهای پودر کننده و شیرهای فشارشکن استفاده نماییم. • آب را دور نریزید مگر اینکه مطمئن شوید دیگر نمی‌توان آن را مصرف نمود

[۱۹] بر اساس نتایج مطالعات صورت گرفته در مشهد، راهکارهای مؤثر در بهینه‌سازی اصلاح الگوی مصرف آب در بخش خانگی به ترتیب اهمیت عبارت از: فرهنگ سازی، تبلیغات و اطلاع‌رسانی، بهبود و اصلاح وسایل انتقال آب، تشویق و تنبیه مشترکین و افزایش قیمت می‌باشند

[۱۱] نتایج تحقیقات دیگری درکاشان نشان می‌دهد که میزان آگاهی مردم نسبت به ضرورت صرفه جویی در مصرف آب و کارایی روشهای مختلف صرفه جویی بر نگرش آنها به آب و نیز بر رفتار آنها در جهت صرفه جویی آب تأثیر معنی داری دارد

[۱۴]۵-رویکرد فنی- مهندسی مدیریت صرف این رویکرد شامل کلیه اقدامات فنی و مهندسی جهت ارتقاء و اصلاح الگوی مصرف آب شرب می‌باشد

به کارگیری تجهیزات کاهنده مصرف و روشهای بهبود لوازم و تأسیسات آب بر و اصلاح تأسیسات و تجهیزات بهداشتی منازل، در این رویکرد مورد تأکید قرار می‌گیرد

۵–۱- وسایل کاهنده مصرف بیشتر مصارف آب به کمک وسایل مختلفی مانند شیر آب، سردوشی حمام و سیفون صورت می‌گیرد

بسته به طراحی این وسایل، میزان آب مصرفی برای انجام یک فعالیت خاص، کم یا زیاد می‌شود

یکی از روشهای حفظ و صرفه‌جویی آب، ترغیب مصرف‌کنندگان به استفاده از وسایل و شیرآلاتی است که کم‌مصرف طراحی شده‌اند

از این طریق آب کمتری برای انجام یک کار معین مورد نیاز است، بدون آنکه باعث ناراحتی مصرف‌کننده شود

صرفه‌جویی آب مرتبط با مصارفی است که به شدت جریان وابسته‌اند. سرشیرهای کاهندة مصرف و محدود کنندة جریان، که روی شیرهای آشپزخانه و حمام برای ایجاد یک جریان آب محدود و کنترل شده نصب می‌شوند، از جملة این قطعات می‌باشند

این قطعات با مکانیزم مخصوص خود، مثلاً مخلوط کردن هوا با آب، کاهش فشار و پودر کردن آب، مصرف آب را کاهش می‌دهند

از جمله قطعات دیگر که برای کاهش مصرف آب به کار می‌روند، سردوشهای حمام می‌باشند

میزان مصرف آب برای دوش گرفتن از طریق وسایلی کاهش خواهد یافت که دارای دو ویژگی باشند: ۱) شدت جریان محدود ۲) سرعت زیاد و ذرات بسیار ریز مجزا

وسایل مختلفی در دنیا برای کاهش مصرف آب متداول است

متداول‌ترین این ابزار عبارتند از:• وسایل کاهنده فشار که در داخل شیرهای معمولی و نیز سردوشها نصب می‌شود. • سردوشهای پخش کننده و پودر کننده آب که آب را با هوا مخلوط می‌کنند (هم برای حمام و هم برای شیرهای مصرف معمولی)• وسایل کاهنده مصرف برای فلاش تانک ها؛ مانند دیواره‌های جداکننده• فلاش‌تانکهای کم‌مصرف• شیرهای ترموستاتی که آب گرم و سرد را بصورت متناسب مخلوط می‌کنند. • شیرها و دوشهای کم‌مصرف زمان‌دار• شیرهای دسته‌دار بجای شیرهای مجزا • شیرهای الکترونیکی قطع و وصل آب • فلاش تانک‌های دو مرحله‌ای• توالت‌های مخصوص دفع مواد زاید با هوای فشرده و یا ایجاد خلأ • ماشین لباسشویی با کنترل مصرف نسبت به میزان لباس کارخانجات مختلف تولیدکننده وسایل کاهنده مصرف، اعداد مختلفی راجع به میزان کاهش مصرف آب، که توسط این قطعات حاصل می‌شود، منتشر کرده‌اند

به هر حال برای رسیدن به کاهش قابل ملاحظه در مصرف آب توسط این وسایل دو نکته مهم زیر را باید در نظر گرفت:• نگهداری و اطمینان از نصب این وسایل که نیاز به بازرسی دارد. • تعیین ساختار تعرفه‌ای مناسب برای آب که مکمل اجرای طرح وسایل کاهنده مصرف است

[۷]مزایای استفاده از تجهیزات کاهنده مصرف آب عبارتند از:• صرفه جویی در مصرف و دست یابی به اهداف مدیریت مصرف آب• کاهش هزینه‌های آب بهاء برای مصرف‌کنندگان• افزایش رضایت مندی مردم بسیاری از مطالعات میدانی بر تأثیر نصب این قطعات بر مولفه‌های مصرف شامل، مقدار کاهش مصرف رضایت مندی تأکید دارند درنمونه‌ای از این تحقیقات که در سال ۱۳۸۳ توسط مرکز مطالعات آب و محیط زیست دانشگاه صنعتی شریف در شهر کاشان انجام شد، با نصب سرشیرها و سردوشهای کاهنده مصرف، کاهش ۲۲ درصدی در مصرف آب مشترکین مورد آزمایش حاصل شدو براساس تحلیلهای اقتصادی انجام گرفته نسبت سود به هزینه این قطعات ۵٫۸ به ۱ محاسبه شد

[۱۶] همچنین نصب شیر آلات زماندار در مدارس، مراکز آموزشی و بعضی از مساجد یزد کاهش ۲۰ تا ۸۰ درصدی در مصرف آب این اماکن را ثابت کرده است

[۱۵]۵–۲- بهبودلوازم خانگی مصرف‌کننده آب امروزه استفاده از فناوری‌های نوین در کاهش مصرف آب بسیار مؤثر بوده است

به طور مثال تولید لباسهای با الیاف نانو که باعث دیرتر کثیف شدن آن شده و بالطبع نیاز کمتری به آب برای شستشوی آنها می‌باشد

همچنین اختراع ماشین لباسشویی بدون مصرف آب؛ شرکت زیراکس به منظور کاهش مصرف آب توسط دانشمند انگلیسی پروفسور «استفن بورکنشاو» از دانشگاه لیدز دستگاه لباسشویی تولید کرده است که آب مصرف نکرده و به جای پودرهای شیمیایی از دانه‌های پلاستیکی استفاده می‌کند

به این شکل که لباسهای مرطوب در داخل ماشین لباسشویی قرار گرفته و دانه‌های پلاستیکی به عنوان مواد تمیز کننده، آنها را شستشو داده و پاک می‌کنند و در انتهای این روند، لباسها به صورت کاملاً خشک از ماشین خارج می‌شوند

[۲۰]بعضی از لوازم خانگی آب بر، که از تکنولوژیهای قدیمی استفاده می‌کنند نیز با تغییراتی در نحوه استفاده از آنها، آب کمتری را مصرف خواهند کرد

کولرهای آبی یکی از این موارد است

      نتایج یک مطالعه آزمایشگاهی توسط کمیته تحقیقات آب منطقه‌ای خراسان رضوی در سال ۱۳۸۶ نشان می‌دهد با استفاده از نصب سایه بان بر روی کولرهای آبی به منظور جلوگیری از تبخیر آب، می‌توان ۱۰ درصد در آب مصرفی این وسیله صرفه جویی کرد

طی یک گزارش تحلیلی ارائه شده درآبفای شهر قم با به کارگیری سایه بان بر روی کولرهای آبی، امکان صرفه جویی ۶۶ لیتر در ثانیه‌ای آب در فصل گرم سال خواهیم بود

[۹]۵–۳- اصلاح تأسیسات و تجهیزات بهداشتیبرای اصلاح تأسیسات و تجهیزات بهداشتی و همچنین بهبود فرایندهای کاهش مصرف آب، راهکارهای زیر توصیه می‌شود:• باز چرخانی واستفاده مجددازآب خاکستری (همه فاضلاب تولیدی خانه بجز توالت را آب خاکستری گویند) • جمع‌آوری و استفاده از آب باران برای مصارف نظافت عمومی و باغچه منازل• انجام کنترل نشت درشیرهای آب و سیستم شبکه داخلی منازل• کاهش حجم فلاش تانکهای حجیم به کمک اشیای پر کننده در مخزن آن • عایق بندی لوله‌های آب گرم و سرد• اصلاح طراحی سیستم لوله کشی ساختمان• قرائت کنتور آب و رصد میزان مصرف توسط خود مشترک۶-رویکرد اقتصادی- تعرفه‌ای مدیریت مصرف یکی از پارامترهای مؤثر بر الگوی مصرف و مدیریت در مصرف آب، نرخ آب است

تعیین قیمت مناسب برای آب هم موجب صرفه جویی آن توسط مصرف‌کنندگان و کاربرد بهینه آن در مصارف تجاری و صنعتی شده و هم درآمدی از فروش آن برای شرکتهای آب و فاضلاب حاصل می‌شود تا بخش عمده‌ای از هزینه‌های خدمات آبرسانی و تصفیه آن را تأمین نماید

از طرفی رعایت بهداشت و سلامتی شهروندان به شدت به عرضه آب بستگی دارد و گرانی آب، بهداشت عمومی را با مشکل مواجه می‌سازد

در ایران وضعیت موجود سیستم نرخ گذاری آب در درجه اول تحت تأثیر ملاحظات سیاسی- اجتماعی می‌باشد و به تبع آن عملکردهای مالی و اقتصادی از درجه اهمیت کمتری برخوردار است

کم توجهی به ارزش ذاتی وجایگاه اقتصادی آب درچرخه تقاضا و مصرف آب مهمترین مسائل بخش آب در کشور است. تلقی رایگان بودن آب مهمترین تهدید در بهره‌برداری پایدار از منابع محدود آب شیرین است

از طرفی، در بعضی از نقاط کشور از جمله شهر تهران، بی کشش بودن تقاضای آب یعنی عدم تأثیرپذیری کاهش مصرف آب با افزایش قیمت نشان داده شده است

[۵] بنابراین در این شرایط، قیمت گذاری تصاعدی آب به تنهایی سیاست مؤثری برای ایجاد انگیزه در مصرف‌کنندگان به صرفه جویی در مصرف آب نخواهد بود

مطابق تخمین جدول (۱) حداکثر میزان تأثیر قیمت آب بر کاهش مصرف آب ۲۰ درصد می‌باشد

۶–۱- استفاده از تعرفه‌های تشویقی تعرفه رایگان برای مصارف کمتر از ۷ متر مکعب درماه، و آب بهاء مخفف برای مشترکین کم مصرف و همچنین تعیین میزان الگوی مصرف (با شرایط آب و هوایی برای هر شهر) برای اعمال تعرفه‌های پله‌ای و تصاعدی روشهایی برای کنترل مصارف آبی وتوزیع عادلانه آب به مشترکین است

همچنین تعرفه‌های تشویقی می‌تواند شامل موارد زیر باشد:• اعمال تعرفه‌ای مناسب با شرایط و هزینه‌های سیستم تولید و توزیع• تفاوت قائل شدن برای مناطق شهری بزرگ و جوامع کوچک در تعرفه ها• تخفیف برای خرید لوازم کم آب بر• پرداخت تشویقی برای تعدیل مصرف به مشترکینی که قبول نمایند: - یک سهمیه مشخص را مصرف نمایند. - محدود کننده جریان در انشعاب آنها نصب شود- باغچه خود را کوچک یا حذف کرده یا از آب غیر شرب یا گیاهان کم آب بر استفاده نمایند

[۶]۷- رویکرد قانونی-آئین‌نامه‌ای مدیرت مصرف دولت با اقدامات قانونی و اعمال آئین‌نامه‌ها خواهد توانست عوامل بحران زا در مدیریت مصرف آب را کنترل نماید

 هماهنگی میان طرح جامع آب کشور با طرح آمایش سرزمین در ایران، توسعه متوازن مناطق مختلف کشورو به حداقل رساندن مهاجرت به مراکز بزرگ جمعیتی؛ کاهش چالشهای آتی در تقاضای آب را به دنبال خواهد داشت

تدوین قوانین کاربردی به همراه ضمانت اجرایی در این راستا مؤثر خواهد بود

۷–۱- استفاده از برچسب آب تهیه و به کارگیری برچسب بهره‌وری مصرف آب بر روی کلیه تجهیزات و لوازم خانگی آب بر و همچنین رتبه بندی ساختمانها بر اساس راندمان در مصرف آب از جمله اقدامات قانونی در مدیریت بهینه مصرف آب است

شکل (۲) انواع برچسبهای آب در بهره‌وری و رتبه بندی مصرف را نشان می‌دهد

این برچسبها میزان مصرف آب در ادوات آب بر را رتبه بندی می‌کند و تعداد ستاره بیشتر به معنی راندمان بالاتر محصول د رمصرف آب است

استفاده از برچسب آب بر روی انواع شیرآلات، لوازم بهداشتی، ماشینهای لباسشویی و ظرفشویی و کولرهای آبی کاربرد دارد

به طور مشابه در برخی کشورهای از برچسبهای خاص برای نشان دادن میزان مصرف آب توسط تأسیسات در ساختمانها استفاده می‌شود

و هر ساختمان با درجه راندمان بالاتر، میزان مصرف کمتر آب را نشان می‌دهد

شکل(۲): انواع برچسب آب در بهره‌وری و رتبه بندی مصرف۷–۲- نظارت بر اجرا و نصب تأسیسات داخلی آب ساختمانهاتدوین مقررات ساختمان در راستای بهینه‌سازی مصرف علاوه بر تأثیر دراقدامات فرهنگی، باعث تسریع اصلاحات ابزاری و استفاده از تأسیسات و تجهیزات کاهنده مصرف خواهد شد

وجود مبحث ۱۶ مقررات ملی ساختمان و اصلاحات لازم در فواصل زمانی مشخص برای اعمال سیاستهای مدیریت مصرف ضروری است

در حال حاضر تفاهم نامه جدیدی بین سازمان نظام مهندسی و شرکتهای آب و فاضلاب در حال اجرایی شدن است که هدفش پیاده‌سازی ضوابط و الزامات مدیریت تقاضا و مصرف وفق مدیریت یکپارچه آب در تأسیسات منازل و ساختمانهاست

مباحث مطرح شده در شیوه نامه این طرح، توصیه‌های حداقلی در رعایت الزامات فنی و مهندسی در ساختمان است. ۷–۳- استفاده از روشهای نوین و متنوع در توزیع آبتنوع بخشی به عرضه آب، ریسک آسیب پذیری سیستم توزیع را در شرایط بحرانی کاهش می‌دهد

توزیع آب بسته‌بندی، استفاده از تجهیزات آب شیرین کن و شبکه‌های دوگانه به فراخور شرایط منطقه روشهای شناخته شده‌ای در این خصوص هستندکه می‌تواند با تشویق دولت و با افزایش آزادی عمل در روشهای توزیع، توسط سرمایه‌گذاری بخش خصوصی انجام شود. ۸- مدیریت استراتژیک مصرف آب شهر قم قم شهری درحاشیه کویرباخصوصیات اقلیمی نیمه بیابانی و گرم وخشک و همچنین متوسط بارندگی سالانه (۳۰ ساله این استان) ۲/۱۶۳ میلیمتر که این رقم درحدود۷۱/۶۴ درصد بارش دراز مدت کشور (۲/۲۵۲ میلیمتر) می‌باشد

[۱۷] وجود مرقد مطهر حضرت فاطمه معصومه (س)، مسجد مقدس جمکران، حوزه‌های علمیه تشیع، قرارگرفتن درحوزه نفوذ تهران و راه‌های ارتباطی ۱۵استان بزرگ کشور و نیز تواتر روایات و احادیث متعدد معصومین (ع) در مدح و ستایش این شهر، قم را به عنوان شهری زیارتی، مهاجرپذیر و یک کانون جذب جمعیت در کشور و جهان تشیع مطرح کرده است

پیش بینی جمعیت شهری قم در افق۱۴۰۰بارشد ۲۹٫۴ درصدی برابر ۱٫۲۹۵٫۹۵۵ نفرخواهد بود.[۸] همچنین افزایش بی‌سابقه اعتبارات و توجه نظام مقدس جمهوری اسلامی به شهر کریمه اهل بیت (ع) در جهت بهبود زیر ساختهای شهری و عمرانی، احداث شهرکهای متعدد صنعتی، ورود صنایع مادر به استان و طرح انتقال آب با کیفیت عالی از سرشاخه‌های دز به قم، عواملی برای رشد فزاینده جمعیت در افق آتی این شهر است و نهایتاً افزایش نیاز آبی را به همراه خواهد داشت

مطابق سند ملی توسعه استان اولین و عمده‌ترین تنگناها و محدودیت‌های توسعه در استان قم، کمبود جدی آب (کاهش سطوح سفره‌های آب زیرزمینی، کاهش منابع آب و خاک از نظر کمی و کیفی و کمبود آبهای سطحی) و کمبود آب آشامیدنی سالم است

که برای مقابله با این محدویت بایستی با مدیریت صحیح در مصرف این کالای استراتژیک چاره‌ای اندیشید

شناخت وضعیت منطقه و دانستن اطلاعات مربوط به مدیریت مصرف در این شهر از اهمیت بالایی برخوردار است. در پژوهش علمی انجام شده با مؤلفه‌های ده‌گانه مؤثر بر افزایش مصرف آب قم [ درجه حرارت، جمعیت ساکن، جمعیت مسافرین عبوری و زائرین اقامتی، میزان نزولات آسمانی، فشار شبکه، قیمت آب، فضای سبز شهری، افزایش بهداشت و رفاه عمومی جامعه و تغییر الگوی مصرف (توسعه استفاده از دستگاه‌های آب‌شیرین‌کن، استخر، سونا و جکوزی خانگی و توالت فرنگی)، مشترکین خاص صنعتی و تلفات فیزیکی شبکه ]، نشانگر آن است که دمای هوا اثرگذارترین مولفه بر رشد مصرف می‌باشد. کشش دمایی مصرف استخراج شده ۱٫۵ بوده است

یعنی ۱٪ افزایش دما معادل ۵/۱٪ افزایش مصرف آب می‌باشد.[۱۲] اجزای سرانه کل شهر قم بر اساس اطلاعات پایه اقلام جدول بالانس ۱۳۸۷، در جدول (۴) ارایه شده است

همانگونه که مشاهده می‌شود سرانه کل این شهر ۲۳۲ لیتر درروز است

یکی از علل بالا بودن آن درصد بالای فضای سبز شهری است. جدول(۴): اجزای سرانه کل شهر قم [۱۰]شرح تعداد حجم مصرفی(m3) درصد ازکلخانگی ۱۹۸٫۲۶۰ ۵۴٫۷۴۰٫۹۹۵ ۶۳٫۸عمومی اداری و آموزشی ۲٫۱۳۲ ۷٫۱۵۲٫۶۷۷ ۸٫۳تجاری و صنعتی ۸۳۱۸ ۱٫۸۶۹٫۰۹۰ ۲٫۲ کل فضای سبز ۹۶۰ ۸٫۱۳۸٫۶۱۰ ۹٫۵هدررفت واقعی - ۹٫۷۴۵٫۶۸۸ ۱۱٫۴سایر - ۴٫۱۴۳٫۲۴۷ ۴٫۸جمع ۸۵٫۷۹۰٫۳۰۷ ۱۰۰سرانه کل (لیتر در روز) ۲۳۲ لیتر مطالعه مستقلی در خصوص تعیین اجزای مصرف خانگی در قم صورت نگرفته است، اما میزان مصرف سرانه خانگی برای جمعیت تحت پوشش خانگی با بعد۴٫۶ نفر در خانوار، در سال ۱۳۸۷ به میزان ۱۶۵ لیتر در روز است

البته این رقم بدون درنظر گرفتن میزان مصرف آب شیرین، از شبکه دوم می‌باشد

مصرف سرانه آب شیرین برای آشامیدن در سال ۱۳۸۷ بالغ بر ۲٫۸ لیتر در روز بوده که بایستی در رقم سرانه کل شبکه بهداشتی آب قم، در نظر گرفته شود

در حال حاضر سرانه خانگی این شهر بیشتر از کلیه الگوهای پیشنهادی در جدول (۳)بوده و لازم است اصلاح الگوی مصرف جدی گرفته شود. ۸–۱- پیش بینی نیاز آبی قم جمعیت فزاینده، کمبود منابع آبی و کیفیت بسیار نامناسب آب شهر قم از دیرباز همواره جدی‌ترین چالش مطرح در حوزه مدیریت شهری قم بوده و هست به طوری که در سال‌های اخیر با گرم شدن اقلیم قم و افزایش بی‌رویه جمعیت، این چالش تا مرز وقوع بحران گسترش یافته است

جدول شماره (۵)، سناریوهای محتمل برای آب مورد نیاز قم تا افق ۱۴۱۰ را نشان می‌دهد

پیش‌بینی می‌شود بهبود کیفیت آب شهر قم از طریق تأمین آب از سرشاخه‌های دز، توسعه صنعت و افزایش نرخ مهاجرپذیری و جمعیت شهری، نیاز آبی را به شدت افزایش دهد

حتی چنانچه در خوشبینانه‌ترین شرایط، رشد مصرف، از آهنگ رشد ۳ درصدی پیروی کند، نیاز آبی شهر قم در افق ۱۴۱۰، بالغ بر ۱۶۳ میلیون متر مکعب خواهد بود

این در حالی است که تخصیص آب از سرشاخه‌های دز برای شهر قم در همان افق، مقدار۱۶۰ میلیون متر مکعب تعیین شده است

از این رو در صورت عدم اتخاذ استراتژی مناسب و نداشتن برنامه‌منطقی برای پیاده‌سازی و نهادینه کردن اثربخش راهکارهای مدیریت مصرف، برنامه ریزیهای بلند مدت انجام شده در خصوص تأمین آب قم به چالش اساسی کشیده خواهد شد

بنابراین ضروری است در سیاستها و راهبردهای میان‌مدت و بلندمدت عرضه و تقاضای آب شهر قم تجدید نظر بعمل آید

جدول(۵): سناریوهای محتمل نیاز آبی تا افق ۱۴۱۰ (میلیون مترمکعب) [۱۲]درصد رشد مصرف سال۵٪ ۴٪ ۳٪ ۹۷ ۹۲ ۸۸ ۱۳۸۹۱۰۲ ۹۶ ۹۰ ۱۳۹۰۱۰۷ ۱۰۰ ۹۳ ۱۳۹۱۱۱۲ ۱۰۴ ۹۶ ۱۳۹۲۱۱۸ ۱۰۸ ۹۹ ۱۳۹۳۱۲۳ ۱۱۲ ۱۰۲ ۱۳۹۴۱۳۰ ۱۱۷ ۱۰۵ ۱۳۹۵۱۳۶ ۱۲۱ ۱۰۸ ۱۳۹۶۱۴۳ ۱۲۶ ۱۱۱ ۱۳۹۷۱۵۰ ۱۳۱ ۱۱۵ ۱۳۹۸۱۵۸ ۱۳۶ ۱۱۸ ۱۳۹۹۱۶۵ ۱۴۲ ۱۲۲ ۱۴۰۰۱۷۴ ۱۴۸ ۱۲۵ ۱۴۰۴۱۸۲ ۱۵۳ ۱۲۹ ۱۴۰۲۱۹۱ ۱۶۰ ۱۳۳ ۱۴۰۳۲۰۱ ۱۶۶ ۱۳۷ ۱۴۰۴۲۱۱ ۱۷۳ ۱۴۱ ۱۴۰۵۲۲۲ ۱۸۰ ۱۴۵ ۱۴۰۶۲۳۳ ۱۸۷ ۱۵۰ ۱۴۰۷۲۴۴ ۱۹۴ ۱۵۴ ۱۴۰۸۲۵۷ ۲۰۲ ۱۵۹ ۱۴۰۹۲۶۹ ۲۱۰ ۱۶۳ ۱۴۱۰۸–۲- انتخاب استراتژی راهگشا برای شهر قم مطالعه دلایل عدم موفقیت در مدیریت مصرف بهینه آب در سطح کشور و همچنین شهر قم، نیاز به پژوهشهای گسترده‌ای دارد ولی لازم است که توسط محققین به بررسی و تحلیل میدانی این علل پرداخته شود

در حال حاضر متولیان صنعت آب با روشهای گوناگون و پراکنده‌ای سعی در مدیریت مصرف و اصلاح الگوی استفاده از آب را در کلان شهر قم دارند

اما تاکنون اعداد کمی چشم گیری در دست یابی به این اهداف منتشر نشده است

انتخاب یک استراتژی راهگشا و پذیرش آن توسط مصرف‌کنندگان برای رسیدن به اهداف مدیریت استراتژیک مصرف آب ضروری است. این استراتژی بایستی چهار مشخصه مهم و مؤثر جامعیت، یکپارچگی، فراگیر بودن و پویایی را داشته باشد

جامعیت آن به مفهوم شامل شدن تمام تکنیکها و رویکردهای مختلف مدیریت مصرف است

و یکپارچگی به معنی ارتباط کامل بین اجزاء، روشها و راهکارهای این سیاست کلی است

چنانچه یک راهبرد توسط همه ذینفعان مورد پذیرش و اجرا قرار نگیرد قطعاً با عدم موفقیت رو برو خواهد شد، لذا یک استراتژی راهگشا برای مردم خوب قم، فراگیر بودن و استراتژی محور بودن آن است

استراتژی بهبود مصرف بایستی پویا بوده تا در دراز مدت با نیازهای آبی مصرف‌کنندگان تطبیق نماید و همیشه به عنوان یک طرح غالب در چرخه مصرف آب منطقه حضور داشته باشد

این استراتژی راهگشا برای مردم قم می‌تواند موفقیت را برای استفاده پایدار از منابع آبی منطقه برای شهروندان در پی داشته و یک توازن همیشگی بین نیازهای آبی و توان تولید در بلند مدت برقرار نماید

انتقال آب از سرشاخه‌های دز به قم، هزینه‌ای بالغ بر یک هزار میلیارد تومان در بر دارد

این پروژه با ابعاد ملی و مسافت بیش از ۳۰۰ کیلومتر و احداث حدود ۴۰ کیلومتر تونل سنگی در حال اجرا است

هزینه یک متر مکعب آب بعد ازانتقال تا تصفیه خانه آب قم با نرخ بهره ۱۰ درصد و بدون تنزیل به حال، مبلغ ۴۵۱۸ ریال خواهد بود

و این رقم شامل هزینه‌های تصفیه، انتقال وتوزیع آن تا قم نخواهد بود

[۱۳] اگر مصرف‌کنندگان و تصمیم گیرندگان اطلاع کافی از هزینه‌های اقتصادی- اجتماعی این طرح‌ها داشته باشند، علاقه‌مندی و نگرش آنها به صرفه جویی بیشتر و بهتر خواهد شد

نکته بسیار مهم درانتقال آب بین حوزه‌ای و از راه طولانی به شهر قم این است که با انتقال آب و افزایش منابع در دسترس این شهر، مسئله کمبود آب درمیان مدت حل خواهد شد و در دراز مدت با کمبود ناگهانی روبرو خواهد شد

چرا که رسیدن آب به این شهر موجب افزایش جمعیت و تقاضای آب ازطریق مهاجرت وتغییر الگوی مصرف خواهد بود.

لذا باید به مردم باوراند که آب کالایی گران بهاست و هیچ ماده‌ای جایگزین آن نمی‌شود

علاوه بر اینها، حضور مراجع دینی و فقها در فضای معنوی قم این امکان را می‌دهد که استراتژی راهگشا توسط این بزرگان و ازطرق مختلف ارتباطی خصوصاً مهمترین منبع کسب ارتباطی یعنی رادیو و تلویزیون تبیین شده و همگان در به کار گیری آن به عنوان وظیفه‌ای شرعی و قانونی کوشا باشند چرا که آموزشهای همگانی توسط فقها تأثیر مستقیم ومضاعفی در تغییر نگرشها و باورهای مردم خواهد داشت. ۱۰- نتیجه‌گیری کمبود آب درقم یکی از عوامل محدود کننده اصلی توسعه فعالیتهای فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی در دهه‌های آینده به شمار می‌رود

متأسفانه در کشور ما هنوز استفاده مطلوب از آب به شکل یک فرهنگ، جایگاه خاص خود را پیدا نکرده است، به همین جهت برای دستیابی به منابع آبی پایدار، مدیریت استراتژیک مصرف آب یک اصل اساسی و ضروری است

این مهم جز بااستفاده ازیک استراتژی راهگشا با جامعت، یکپارچه گی، فراگیری و پویایی لازم و استفاده از رویکردهای چهارگانه مدیریت مصرف آب (اجتماعی - فنی- اقتصادی - قانونی) بین شهروندان قمی میسر نیست

مجموعه اقداماتی که تاکنون در این شهردرارتباط با تأمین آب شهری انجام شده، عمدتاً در زمینه مدیریت تولید و عرضه بوده است و کمترتوجه به مدیریت مصرف آب گردیده است

به همین دلیل تجدید نظر در الگوی مصرف و صرفه جویی آب خصوصاً در بخش مصرف خانگی در این شهر از اهمیت و اولویت اول برخوردار است. مراجع۱- یونسلو، صادق، اصلاح الگوی مصرف آب، پژواک فرهنگ، چاپ اول ۱۳۸۸۲- ایران نژاد پاریزی، مهدی، ساسان گستر، پرویز، سازمان و مدیریت از تئوری تا عمل، مؤسسه عالی بانکداری ایران، چاپ پنجم، ۱۳۸۰۳- راهنمای مدیریت مصرف آب، شرکت آبفای کشور، مهندسین مشاور سما، ۱۳۸۸۴- استیسی، رالف، تفکر استراتژیک و مدیریت تحول:دیدگاه‌های بین‌المللی دربارهٔ پویایی سازمان، ترجمه جعفری، مصطفی، کاظمی موحد، مهزیار، رسا، ۱۳۸۴۵- تجریشی، مسعود، ابریشم چی، احمد، مدیریت تقاضای منابع آب درکشور، دانشگاه صنعتی شریف، ۱۳۸۳۶- دفتر مدیریت کاهش آب به حساب نیامده آبفای کشور، راهنمای مدیریت تقاضا در سیستمهای آب وفاضلاب، ۱۳۸۶۷- نظرزاده، مهدی، مدیریت جامع آب شهر کاشان با تأکید بر جنبه‌های اقتصادی و اجتماعی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه صنعتی شریف، ۱۳۸۱۸- سبزآبادی، احمد، دفتر برنامه‌ریزی و بودجه استانداری قم، پیش بینی جمعیت استان قم در افق۴۰۰ ،۲۵۹، تیر۱۳۷۸ ۹- مطهری، عبدالهادی، گزارش تحلیلی استفاده از سایه بان بر روی کولرهای آبی در شهر قم، دفتر مدیریت مصرف و کاهش آب بدون درآمد آبفای قم، ۱۳۸۹۱۰- مطهری، عبدالهادی، گزارش اقلام پایه بالانس استان قم، ویرایش ششم، ۱۳۸۷۱۱- یزدان داد، حسین،مظلوم، بی بی زهرا، مقاله بررسی عوامل موثربرالگوی مصرف آب و بهینه‌سازی آن در مصرف خانگی (مطالعه موردی:شهر مشهد)، سومین همایش ملی آب و فاضلاب، اسفند ۱۳۸۸۱۲- دبیرخانه کمیته تأمین و توزیع آب شرکت آبفای قم، گذری بر بحران آب در شهر قم، فروردین ۱۳۸۷۱۳- شرکت آب منطقه‌ای تهران، مهندسین مشاور مهاب قدس، طرح انتقال آب از سرشاخه‌های دز به قمرود، مردادماه ۱۳۸۵۱۴- نظرزاده، مهدی، ابریشم چی، احمد، تجریشی، مسعود، ارزیابی نگرش و نیات رفتاری شهروندان کاشان نسبت به آب شهری، مجله علمی- پژوهشی آب و فاضلاب، شماره ۴۶، تابستان ۱۳۸۲۱۵- پاکدل، سیاوش، مدیریت مصرف آب در شهر یزد، دفتر مدیریت مصرف و کاهش آب بدون درآمد آبفای یزد، ۱۳۸۷۱۶- ابریشم چی، احمد، تجریشی، مسعود، مدیریت جامع آب شهر کاشان، مجموعه مقالات پژوهشی، طرحهای بین دانشگاهی، دانشگاه صنعتی شریف، 138317- http://www.qmrw.ir//DorsaPax/Data/Sub_0/File/1.doc 18- http://www.qomportal.ir 19 -http://www.abfa-qom.com/fa/ro/frugality 20- http://yard.ir/post/۸۸۵۲۱- شفیعا، محسن، کاوه، حامد، حیدیری، علی، اثرات گسترده اقدامات فرهنگی انجام شده در راستای اصلاح الگوی مصرف آب: بررسی روی کودکان و نتایج حاصل از آن بر کل جامعه، مجله شهراب، ۴۳۶، فروردین ۱۳۸۹۲۲- سپهرنی، بهنام، فهیمی نیا، محمد، حسینی، ثریا، بررسی میزان آگاهی و نظرسنچی از شهروندان قمی در خصوص بهداشت آب و راهکارهای ارتقاء آن، سومین همایش ملی آب و فاضلاب، اسفند ۱۳۸۸

خلاصه‌ای از کتاب اصلاح الگوی مصرف

- تهیه و تنظیم: رضا دلبری- گزیده‌ای از فرمایشات مقام معظم رهبری خصوص اصلاح الگوی مصرف و پیام نوروزی ایشان- مقام معظم رهبری، آیت الله خامنه‌ای فرمود: ((همه ما بخصوص مسئولان قوای سه‌گانه، شخصیت‌های اجتماعی و آحاد مردم باید در سال جدید در مسیر تحقق شعار مهم حیاتی و اساسی، یعنی: «اصلاح الگوی مصرف» در همه زمینه‌ها برنامه‌ریزی و حرکت کنیم تا با استفاده صحیح و مدبرانه از منابع کشور، مصداق برجسته‌ای از تبدیل احوال ملت به نیکوترین حال‌ها ظهور و بروز یابد )) پیام نوروزی ۱۳۸۸ ((یک اقدام اساسی در زمینهٔ پیشرفت و عدالت مسئلهٔ مبارزه با اسراف، حرکت در سمت اصلاح الگوی مصرف، جلوگیری از ولخرجی‌ها و تضییع اموال جامعه است. این بسیار مسئلهٔ مهمی است )) بیانات در اجتماع زائران و مجاوران حضرت امام رضا (ع) مقدمه پیامبر اکرم (ص) ثروت و مال دنیا را بهترین یار و یاور انسان برای رشد و تعالی و نیل به تقوای الهی در ابعاد فردی و اجتماعی شمرد و فرمود: ((نعم العون علی التقوی الله الغنی)) ((ثروت و مال دنیا بهترین یاور انسان در نیل به تقوای الهی است )) الکافی، غیر مترجم ۵/۷۱ و امام صادق (ع) در کسیکه در صدد جمع مال حلال برنیاید و آن را دوست نداشته باشد، خیری ندانست و فرمود: ((لا خیر فی من لا یحب جمع المال من حلال یکف به وجهه و یقضی به دینه و یصل به رحمه)) ((در کسیکه جمع مال حلال را برای حفظ آبرو و ادای دین و صله رحم دوست نمی‌دارد؛ خیری نیست )) تمام این مفاهیم وقتی جامه همل به خود می‌گیرد که شخص تدبیر معیشت داشته و الگوی مصرف خویش را اصلاح نماید

با الطاف الهی، ما در کشوری بزرگ و سرشار از ثروت خدادادی زندگی می‌کنیم و همه می‌دانیم که مشکل کنونی مردم ما در ناحیه مصرف نامناسب مربوط به فرهنگ نهادینه شده سالیان دراز حکومت‌های طاغوت و شاهنشاهی که دست نشانده کشورهای استعمارگر بوده‌اند می‌باشد که سیدجمال الدین اسدآبادی مصلح بزرگ شیعه می‌گوید: (مردم شرق در املاک و معادن و آبادیهای خود مانند آدم سفیه مبذر، تصرف کردند و همه را هدر دادند تا کار به آنجا رسید که غرب آقابالاسر آنان شد )) اصلاح الگوی مصرف شخص و جامعه را از یوغ استعمار و استثمار می‌رهاند و بی‌توجهی و اهمیت قائل نشدن بدین امر زمینه بردگی و استعمار را برای فرد و جامعه فراهم می‌سازد

از اینرو بر همه مسئولان بویژه مسئولان فرهنگی لازم است که با مدیریت علمی و حساب شده خود، فرهنگ غلط نهادینه شده در میان مردم را در بخش تولید، توزیع، خدمات و ..

اصلاح نموده تا ضمن پیشگیری از اتلاف سرمایه‌های کشور زمینه آزادی آنان از بند فرهنگ غلط استعماری و استثماری را فراهم سازد

رهبر معظم انقلاب اسلامی نیز با درایت خاص خود، سال ۱۳۸۸ را به نام سال اصلاح الگوی مصرف نام نهادند تا همگان نسبت به فرهنگ سازی در خود، خانواده و در نهایت جامعه اقدام نموده و بستر لازم را فراهم نمایند که این اقدام معظم‌له نشان از اهمیت والای این امر در فرهنگ عمومی جامعه دارد

مصرف مصرف فرع بر تولید در آمد است؛ کسی که در آمد داشته و راه مصرف مفید را یاد گیرد بهترین یاور فتح قله‌های پیشرفت و کمال و بهترین جایگاه آخرت را با خود به همراه دارد، چرا که امیر مؤمنان، امام علی {ع} فرمودند: نعم العون علی تقوی الله المال) ثروت و مال دنیا بهترین یاور انسان در نیل به تقوای الهی است

نعمت‌های مادی و معنوی دنیا از دو ویژگی اساسی برخوردارند: ۱. وسیله بودن نعمت‌ها ۲. محدود بودن نعمت‌ها چنانچه هوا پیما وسیله‌ای است با ظرفیت محدود برای پرواز به سوی مقصدی، نه برای تماشا و نمایش و یا سکونت استقرار دائمی، تمام نعمت‌های الهی در دنیا نیز چون هواپیما وسیله‌ای حرکت و عروج و صعود بشر به بالاترین قله پیشرفت و سعادت و قرب الهی است

نیاز آشکار و نهان آدمی و رفع آن محرک اصلی برای کار و تلاش و اکتشافات جدید و تولید مصرف بوده و عامل اصلی رشد و شوکوفایی استعدادهای انسان پیشرفت جوامع بشری به شمار می‌رود

((الکمال کل التفقه فی الدین و الصبر علی النائبه تقدیر العیشه)) تمام کمال و پیشرفت انسان و جوامع بشری در سایهٔ تفقه در دین و صبر و شکیبایی بر سختی‌ها و تقدیر معیشت است

معیشت انسان دارای ابعاد گوناگونی است که مهم‌ترین آنها، زمان و عمر آدمی است

برترین و مهمترین ثرمایه و داشتهٔ انسان زمان است

قرآن کریم ((والعصر ان الانسان لفی خسر)) قسم به عصر که انسان در خسران است

و فرمودند))الا الذین آمنو و عملو صالحات و تواصوا بلحق و تواصو بالصبر)) و حضرات معصومین (ع) ضمن گوش زد نمودن ارزش آن دستور مدیریت و مصرف کار آمد و بهینهٔ آن را به مسلمانان صادر نموده‌اند: مصرف بهینهٔ زمان و لحظات عمر، زندگی برتر آدمی را به دنبال دارد، از این رو همیشه سیره و منش انسانهای هوشمند و عاقل اینگونه بوده است که با مدیریت و برنامه‌ریزی دقیق و صحیح، با کمترین سرمایه (زمان) بیشترین سود (کمال و پیشرفت دنیوی اخروی) را برای خویش به ارمغان می‌آورند

زمان سرمایهٔ یکتا و بی دلیلی است که خدای متعال بطور رایگان جهت رشد و کمال انسان در اختیار وی قرار داده است

خدای متعال در راستای عدم بهره‌وری صحیح و برتر انسان از زمان، در مقام توبیخ وی می‌فرماید)) اولم کم ما یتذ کرفیه من تذکر و جاء کم النذیر)) آیا شما را به اندازهٔ عاقلان متذکر، عمر نداده و انذار کننده به سوی شماست؟! نکته اخلاقی: استاد اخلاق آیه الله احمدی میانجی فرمودند: ((از علامه طباطبایی تقاضا کردیم که باب انسداد علم اصول را برای ما تدریس کنند ولیکن ایشان فرمودند: این اتلاف عمر است؛ من برای این اتلاف وقت و عمر شما، جوابی برای روز قیامت ندارم)) درست است که مصرف برای رفع نیازهای بشری است ولیکن غرض اصلی از این نیازها، کسب و توان و نیرو برای نیل به مقام عبدیت و بندگی در صحنه‌های فردی در صحنه‌های فردی و اجتماعی که همین نکته هدف اصلی خلقت و آفرینش بشر می‌باشد

بطور مثال، پیامبر خدا نه تنها کسانی را که با وجود همسایگان گرسنه با شکم سیر می‌خوابند بی ایمان شمرد، فرمود: ((ما آمن بی من شبعان و جارع و جائع قال و ما من اهل قریه یبیت و فهیم جائع ینظر الله الیهم یوم القیامه)) کسی که همسایه اش گرسنه و خود با شکم سیر شب سر به بالین نهد، به من ایمان ندارد

از این رو کسانیکه با مصرف بی رویهٔ خویش زمینهٔ گسترش فقر و نیازمندی جامعه را رقم می‌زنند، و یا با مصرف غیر صحیح ضمینهٔ ضرر و زیان جسمی مالی مردم را فراهم می‌آورند، مرتکب گناه ناب خوشنودی می‌شوند

اصلاح مال و ثروت در آموزهٔ مکتب اسلام ناشی از مروت و انسانیت شخص شمرده شده است؛ و امیر مؤمنان، امام علی (ع) فرمود))لم یکتسب ما لا من لم یصلحه)) کسی که مالش را اصلاح ننماید در واقع مالی بدست نیاورده است

مصرف بطور کل در رابطه با مال و ثروت و داشته‌های آدمی است که در سه بخش: ۱.انتخاب مواد مصرفی ۲. کمیت و مقدار مصرف ۳

کیفیت مصرف مورد بحث قرار گیرد بطور زبیعی اصلاح آن نیز در حیطهٔ همین سه بخش خواهد بود؛ که در هیجده بند، به اختصار بیان می‌شود که عبارتند از: ۱

 شناخت هنجارها و قواعد زندگی علم و دانش وشناخت در تمام ابعاد زندگی بشر راهگشای او بوده است

تصور زندگی با کسانی که با قاعده و هنجارهای زندگی آشنا نیستند به وضوح و سادگی تمام برای ما روشن می‌سازد که نا آشنایی مردم با هنجارها و قواعد زندگی یا مراعات ننمودن چقدر برای خود و جامعه هزینه دار می‌باشد

۲

 میانه روی و کفاف میانه روی در معیشت و اقتصاد زندگی مر بوط به بحث کمیت و مقدار مصرف است؛ نه کیفیت؛ یعنی شخص با علم و آگاهی از میزان مصرف مفید می‌تواند اندازه لازم در هر مواد مصرفی را مراعات نماید

۳

 مدیریت برتر از مواد مهمی که اصلاح الگوی مصرف را به ارمغان می‌آورد داشتن مدیریت توانمند در تمام رده‌های تولید، توزیع و مصرف، خدمات و به ویژه مدیریت بحران که به پدافند غیر عامل مشهور است می‌باشد

خدای متعال فرمودند)) لاتو توا ال سفها اموالکم آلتی جعت الله لکم قیاما)) مال و ثروتتان را که خدای متعال در آن برای شما قیام قرار داده است، به دست سفیهان می‌سپارید

سفیه اقتصادی در عرف عام و خاص به کسی اطلاق می‌شود که رشد اقتصادی نداشته و عوض رشد سرمایه و در آمد ضرر و زیان به ارمغان می‌آورد

۴. وجود قوانین و مقررات کار آمد و ضمانت اجرای آن: از ارکان اصلاح الگوی مصرف، وجود قوانین و مقررات مناسب و ضمانت اجرای آنهاست؛ چرا که زندگی فردی و اجتماعی بشر در سایه عمل به قوانین اخلاقی و فقهی از یک سو و وجود ضمانت اجرای آن قوانین، از سوی دیگر، رشد و تکامل میابد

با کمال تاسف در اکثر موارد، ضمانت اجرایی حاکم بر قوانین مقررات کشوری و لشکری، تنبیهی است؛ نه تشویقی؛ حال آنکه پروردگار متعال در بیان ضمانت‌های اجرایی برای انجام دستوراتش بیش از وعدهٔ عذاب، وعدهٔ رحمت و وصال به ساحت مقدس خود بیان فرموده است

۵

فرهنگ سازی: به مصرف از ابعاد متفاوت اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی می‌توان نگریست

در جامعه ایران بعد فرهنگی، غالب و مهم تر از ابعاد دیگر در اخلاق اقتصادی مؤثر تر است

در فرهنگ اجتماعی ما و شاید خیلی دیر از جوامع بشری، برخی از مسائل به عنوان ارزش و منزلت اجتماعی تلقی می‌شود؛ که در واقع اینگونه نیست؛ مانند ثروت و پست و مقام حال آنکه در فرهنگ غنی اسلام خدای متعال، ثروتمندان و مسئولان جامعه را با حفظ تمام ارزش‌ها و شئون اجتماعی و فرهنگی شان به انفاق که نوعی مصرف برتر است

دعوت و از جمع مال و ثروت و انفاق ننمودن پرهیزشان داد و فرمود:))والذین یکنزون والذهب والفضه ولا ینفقهونها فی سبیل الله فبشر هم بعذاب الیم)) وکسانی را که طلا و نقره جمع کرده و در راه خدا انفاق نمی‌کنند، به عذاب درناک بشارت ده

بنابراین انفاق موجب بازگشت دوبارهٔ سرمایه با فواید بیشتر به انفاق کنندگان و متمولان ثروتمند می‌گردد

یعنی مصرف سالم، تولید را به دنبال می‌آورد

۶. توزیع مناسب: یکی از نکات حائز اهمیت در اصلاح الگوی مصرف، توزیع مناسب مواد مصرفی است؛ چراکه با توزیع نا صحیح کالای مورد نیاز، مردم به ذخیره‌سازی رو آورده و پس از اصلاح سیستم توزیع، مواد ذخیره شده، دور ریخته می‌شود

۷

شرایط نگهداری مناسب: واضح است که نگهداری نامناسب یک کالا، موجب تباهی آن و تهیهٔ دوباره جایگزین آن می‌شود

پروردگار متعال در قرآن کریم فرمایش حضرت یوسف (ع) را در راستای قبول مدیریت جامعه نقل نمود که فرمود: ((قال اجعلنی علی خزائن الارض انی حفیظ علیم)) مرا مسئول امور مالی بگردان که بی تردید من نگهدارندهٔ آگاه می‌باشم

۸

به موقع انجام دادن کار: بدیهی است که انجام هر کاری زمان خود را می‌طلبد؛ و به طور طبیعی اگر کاری در وقت خود انجام نگیرد، پیامدش مصرف و هزینه گزاف برای جبران آن می‌باشد

در تکالیف عبادی نیز این گونه است؛ اگر مکلف بطور عمد، روزه ی ماه مبارک رمضان را به موقع انجام ندهد باید کفارهٔ آن را که بسیار بیشتر از خود آن است، بجا آورد

از اینروست که رسول اعظم محمد مصطفی (ص) فرمود((الامور مرهونه باو قاتها)) کارها در گرو زمان‌های خود هستند

۹

قناعت: یعنی راضی بودن به آنچه خدای متعال از حیث کمیت و کیفیت برای بندهٔ خویش مقدر نموده است و هرگز به معنای بی تفاوت بودن نسبت به بالا بردن کیفیت نمی‌باشد

امیر مؤمنان امام علی (ع) فرمودند: ((ان الله سبحانه فرض فی اموال الا غنیا اقوات الفقرا فما جاع فقیر الا بما متع به غنی و الله تعالی سائلهم عن ذلک)) ((بی تردید خدای سبحان رزق و روزی فقرا را در اموال ثروتمندان قرار داده؛ فقیری گرسنه نمی‌شود مگر به خاطر اینکه ثروتمندی سهم او را تصاحب کرده است و خدای متعال از ایشان آن را مؤاخذه می‌نماید )) به هر حال قناعت از مواردی است که فرهنگ غنی اسلام بر آن تأکید فراوان نموده و از مسائل اصلی پیشرفت و کمال همه جانبهٔ فرد و جامعه و اصلاح الگوی مصرف به شمار می‌رود که رسول خدا (ص) فرمود)) :القناعه مال لاینفد)) قناعت مال و ثروت جاودانه است

۱۰-نظم در امور فردی و اجتماعی. نظم در امور از عوامل مهم اخلاق اقتصادی است که نشانه گر برنامه‌ریزی کارشناسی شده در تمام کارها و ابعاد زندگی شخص است؛ چرا که انسان برای زندگی بهتر که با کمترین هزینهٔ زمانی و مالی انجام پذیرد، نیاز به برنامه و نظم صحیح در زندگی خود دارد و از اینروست که امیر مؤمنان امام علی (ع) در بستر شهادت، امام حسن (ع) و امام حسین (ع) وهمهٔ فرزندان خویش وکسانی که این مطلب به گوش ایشان می‌رسد، درکنارتقوای الهی به نظم درکارها سفارش نمود وفرمود: اوصیکما وجمِیع ولدی واهلی ومن بلغه کتابی بتقوی الله ونظم امرکم ۱۱. عادت‌ها: تعریف واحدی ازعادت نمی‌توان ارائه داد:چراکه انسان عادات متعددی داردکه هرکدام تعریف خاص خودرامی طلبدکه عبارتنداز: ۱. عادات عضوی یا عملی مانند تایپ و حروفچینی ودوچرخه سواری واتومبیل رانی ومانند اینها ۲. عادات غریزی مانند مکیدن شیرو انگشت در نوزادان ۳. عادات بیولوژیکی وحیاتی مثال:شخصی که در منطقهٔ سردسیر بزرگ شده باشد وبخواهد وارد منطقهٔ گرمسیر شود ۴. عادات روحی ومعنوی:عبارت از انس روحی به یک کار ویا تابلو ومانندآن

دراصلاح الگوی مصرف عادات غریزی نقشی ندارد ولیکن سه قسم دیگر از عادات در کم وکیف مصرف نقش بسزایی ایفاء می‌کنند؛ چرا که با عادت دادن خود به زمینه‌های مصرف غیرمفید مانند عادت به استفاده نابجا ازماشین شخصی و یا عادت به رژیم غذایی خاص ویا پوشاک خاص، ومانند اینها، موجب رشدمصرف ناکارآمد شده وموجب تحمیل هزینه‌های گزاف برفرد وجامعه می‌گردد

امیرالمومنان، امام علی (ع) فرمود: ((غیر مدرک الدرجات من اطاع العادات)) ((پیروعادات به درجات عالی نائل نمی‌گردد

۱۲. دوری ازحرص وآز حرص وآز بنابر فرمایش امام سجاد (ع) بدین معناست که ادمی به دنبال داشتن چیزی باشد که به آن نیاز ندارد واین پدیده وروحیهٔ پلید، از عوامل مهم مصرف زیاد به شمار می‌آید که بد فرجامی در دنیا و آخرت را به دنبال دارد واز اینروست که در آیات وروایات، حضرات معصومین (ع) به شدت از آن منع نموده‌اند؛ چنان‌که پیامبر اعظم (ع) فرمود: ((من علامات الشقا...

وشده الحرص فی طلب الدنیا والاصرار علی الذئب)) از نشانه‌های شقاوت ...

شدت حرص وآزدرامور دنیوی واصرار برگناه می‌باشد

۱۳. دوری ازاسراف وتبذیر: اسراف ازگناهان کبیره است وحذف آن ازتمام ابعاد زندگی ازاحکام کلی اسلام بوده وازعوامل مهم اصلاح الگوی مصرف به شمار می‌رود؛ چراکه آفت بزرگ سرمایه‌های بشری، به ویژه زمان، درطول تاریخ، حیات فرد وجامعه رابه هلاکت سوق داده است

خدای متعال ضمن بیان اینکه تمام آفریده‌های روی زمین برای انسان هاست دستور استفادهٔ بهینه وبدون اسراف ازنعمت‌های خویش را داد وفرمود))کلوا واشربوو لاتسرفوا)) بخورید وبیاشامید واسراف مکنید. ((ان المسرفین هم اصحاب النار))بی تردیداسراف کنندگان همدم وهمنشین آتش اند

۱۴. تنبلی وکسالت: تنبلی درهمهٔ ابعاد زندگی موجب ضرروزیان به خود واضراربه جامعه می‌باشد؛ امام خمینی (ره) درایام تبعید درنجف اشرف به طلاب علوم دینی فرمودند))اگرخدای نخواسته درس نخوانیدحرام است درمدرسه بمانید))

امیر مؤمنان، امام علی (ع) فرمود))ان الاشیا لما ازدوجت ازدوج الکسل والعجز فنتجا بینهما الفقر))

با درآمیختن تنبلی و ناتوانی فقربه وجود می‌آید. ((آفه النج الکسل))

تنبلی وکسالت آفت پیروزی است

۱۵. چشم وهم چشمی: معمولاً برخی مدار زندگی خود را داشته‌های دیگران قرارمی دهند؛ به این معنا که وقتی می‌بینند که دیگران چه خریده‌اند

بی درنگ درصد د خرید همان برمی آیند؛ در حالی که معیار وملاک صحیح زندگی در امور مادی نگاه به کسانی است که از تمکن مالی آنچنانی برخوردار نیستندکه امام صادق (ع) فرمود((یا حمران انظر الی من هو دونک فی المقدره ولاتنظرالی من هو فوقک فی المقدره فان ذلک اقنع لک بما قسم لک واحری ان تستوجب الزیاده من ربک))

ای حمران !در امور مادی ودنیوی به پایین‌تر ازخود بنگر؛ تا به حظ وقسمت خود قانع تر گشته وشا یستهٔ این باشی که پروردگار متعال ترا نعمت زیادی مرحمت فرماید

۱۶. وسواس: وسواس روحیه‌ای منفی ویژهٔ انسان است که به واسطه آن، آدمی در برخی امور مثل پاکی وناپاکی یادرستی اعمال وکارهای روزانه به خود واطرافیان بی‌اعتماد می‌شود وهمین امر موجب اتلاف سرمایه و هزینه‌های گزاف زندگی می‌گردد؛ فقیه بزرگ اسلام، فیض کاشانی (ره) می‌گوید ((سبب الو سواس اما فساد فی العقل او جهل بالشرع)). سبب وسواس یا فساد عقل ویا جهل ونادانی نسبت به مسائل شرعی است

شخص وسواس با داشتن این روحیه هم دستور الهی را زیر پانهاده وهم نامش در گروه اسراف کنندگان ومرتکبان گناه کبیره ثبت می‌شود؛ چراکه حضرات معصومین (ع) وسواس در طهارت ونجاست وهمچنین در عبادات راازشیطان دانستند

۱۷- ارزیابی در لغت نامه دهخدا ارزیابلی، عمل یافتن ارزش هر چیز است؛ به عبارت دیگر ارزیابی نوعی قضاوت دربارهٔ کیفیت‌های یک علم، صنعت ف تجارت و غیر آن می‌باشد

ضرورت ارزیابی: ارزیابی در همهٔ امور، علمی و اخلاقی و صنعتی و غیر آن، هم حکم عقل است و هم بنای عقلای عالم بر آن استوار شده است؛ همچنانکه رسول خدا (ص) فرمود: ((حاسبوا انفسکم قبل ان تحاسبو)) قبل از حساب کشی، خود را ارزیابی کنید

و امام علی (ع) فرمود: ((کسی که خویش را ارزیابی نماید، سعادتمند می‌گردد )) در تبیین هدف کلی ارزیابی می‌بایست به این نکته توجه کرد که عقلا برای هر کاری، کارایی آن را در نظر می‌گیرند؛ یعنی راهی را برمی گزینند که علاوه بر صرفه جویی در هزینه‌ها، بیشترین برون داد را در پی داشته و نزدیکترین طریق به مقصد باشد و انجام هر کاری بدون ارزیابی، این برون داد را نخواهد داشت

بنابراین: ۱- پیشرفت‌های سریع مدیون ارزیابی دقیق هستند

۲- تحرک کاری و ایستا نبودن رهروان، مدیون ارزیابی مستمر است

۳- ارزیابی ضامن تداوم وجود یک نهاد، برنامه و طرح و غیر آن می‌باشد

۴- ارزیابی موجب شناخت دقیق از کاستی‌ها و یا نقاط قوت مورد ارزیابی شده می‌شود

۵- از آنجا که پیشگیری مقدم بر درمان است، آسیب‌شناسی و درمان و یا پیشگیری، مبتنی بر ارزیابی دقیق و مستمر می‌باشد

۶- نه تنها رفع نیازها بلکه ایجاد نیازهای علمی و صنعتی و اقتصادی و غیر آن مرهون ارزیابی‌های علمی می‌باشد

۷- ارزیابی‌ها نشانگر وجود آزادی است؛ هر جا آزادی وجود دارد، می‌بایست نظام ارزیابی شکل گیرد؛ هرچه آزادی بیشتر باشد؛ ارزیابی دقیق تر و بطور مستمر می‌بایست انجام پذیرد؛ پس ارزیابی و آزادی لازم و ملزوم هم هستند

با توجه به موارد هفتگانه فوق، ارزیابی بطور خودکار، موجب مصرف بهینه و پایین آمدن هزینه مصرف و خدمات و تولید می‌گردد

۱۸- وقف و انفاق بهترین مصرف مازاد: پس از رفع نیازهای خود و خانواده، وقف و انفاق بهترین مورد مصرف است که از شاخص‌های مهم اقتصاد سالم به شمار می‌آید

انفاق در تطهیر و تزکیه جامعه بشری، تقویت ارزش‌های انسانی، زدودن فقر و تهیدستی از قشرها محروم جامعه، عزت و اقتدار نظام اسلامی و اصلاح الگوی مصرف نقش بی بدیلی دارد

خداوند در قرآن کریم (سوره منافقون آیه ۷) می‌فرماید: (آنها (منافقان) می‌گویند به افرادی که نزد رسول خدا هستند انفاق مکنید تا پراکنده شوند )) و خداوند متعالی در بیش از صد آیه قرآن کریم، مردم را به وقف و انفاق دعوت و کسانی را که با وجود تمکن مالی از انفاق استنکاف می‌ورزند، به عذاب دردناک تهدید فرمود: ((و کسانی که طلا و نقره را انبار و احتکار کرده و در راه خدا انفاق نمی‌کنند، عذاب دردناک را به ایشان مژده ده )) سوره توبه، آیه ۳۴ در مکتب اسلام، انسان کسی است که در سایه درد دین، درد دیگران را داشته باشد؛ اگر انسان از گرسنگی، فقر، محرومیت و مظلومیت و دیگر ناراحتی‌های مردم، خوابش نبرد، انسان است، این دردی است که به انسان شخصیت می‌دهد؛ سعدی چه خوش می‌گوید: خنک آن که در آسایش مرد و زن گزیند بر آسایش خویشتن نکردند رغبت هنرپروران به شادی خویش از غم دیگران من از بینوایی نیم روی زرد غم بینوایان رخم زرد کرد فهرست مطالب گزیده‌ای از فرمایشات مقام معظم رهبری خصوص اصلاح الگوی مصرف و پیام نوروزی ایشان مقدمه مصرف نکته اخلاقی

شناخت هنجارها و قواعد زندگی میانه روی و کفاف مدیریت برتر

وجود قوانین و مقررات کار آمد و ضمانت اجرای آن فرهنگ سازی توزیع مناسب شرایط نگهداری مناسب به موقع انجام دادن کار قناعت نظم در امور فردی و اجتماعی عادت‌ها دوری ازحرص وآز دوری ازاسراف وتبذیر تنبلی وکسالت چشم وهم چشمی وسواس ارزیابی وقف و انفاق بهترین مصرف مازاد

خرید تفننی وتاثیرآن بر رفتار مصرف‌کننده

امین اسداللهی
در این گونه خریدها متأسفانه نارضایتی پس از خرید بسیار زیاد است و اکثریت خریدارانی که این گونه خرید کرده‌اند از خرید خود چندان راضی نیستند

این بحث دارای وجوه متفاوتی است از جمله این که چرا افراد به این نوع خرید می‌پردازند، چه قشرها و طبقاتی از جامعه در معرض این نوع خرید قرار دارند، آسیب و عارضه این نوع خرید چیست؟ اشخاص یا مصرف‌کنندگان چگونه می‌توانند از این نوع رفتار خرید مصون بمانند. همه ما بارها این اتفاق برایمان افتاده است که ناگهان وارد یک پاساژ می‌شویم و بدون برنامه‌ریزی قبلی اقدام به خرید کالایی می‌کنیم. این نوع خرید که آن را Impulse Baying یا خریدهای تفننی یا از دیدگاه روان شناسان «خریدهای تکانه‌ای» می‌گویند، در حقیقت نوعی حالت ذهنی- روانی است که اکثریت انسان‌ها حداقل یک بار دچار این حالت شده‌اند

در این گونه خریدها متأسفانه نارضایتی پس از خرید بسیار زیاد است و اکثریت خریدارانی که این گونه خرید کرده‌اند از خرید خود چندان راضی نیستند

در این نوع خریدها این حالت در ذهن متصور می‌شود که مصرف‌کنندگان همیشه براساس تصمیم گیری عقلایی و مدل AIDA (توجه- علاقه- تمایل و خرید) اقدام به خرید نمی‌کنند، بلکه تنها برای سرگرمی، خیال پردازی، هیجانات و احساس مبادرت به خرید کالاها وخدمات می‌کنند

اکثر تحقیقات روی این خریدها، متمرکز بر جوانب موقعیتی مؤثر بر خرید تفننی شده است

برای مثال روک صاحب نظر بازاریابی، در فعالیت مقدماتی اش بنیاد اصلی خرید تفننی را کشف کرد و بعدها روی تأثیرات طبیعی مؤثر بر آن متمرکز شد

«روی» و «گاردنر» دو صاحب نظر دیگر در مورد تأثیر آن اثر روی خرید تفننی به آزمایش و مباحثه پرداختند

اخیراً خرید تفننی به عنوان یک متغیر تفاوت فردی مورد توجه قرار گرفته است که احتمالاً روی افراد در موقعیت‌های گوناگون تأثیرگذار است. یک تعریف از خرید تفننی این است که بدون برنامه بوده و مشمول تجربه کردن یک اضطرار در خرید است

این اضطرار به طور اتفاقی و به‌ناچار پیش می‌آید و غالباً اجتناب ناپذیر است

تعریف روک در مورد خرید تفننی به این صورت است: «حالتی که یک مشتری ناگهان با یک اضطرار شدید و اکید برای خریدی فوری مواجه می‌شود.» کم‌کم این تعریف را بسط می‌دهیم، خرید تفننی یک خرید ناگهانی و فوری بدون هیچ قصد و پیشینه است که یا در مورد یک محصول خاص یا دستیابی به یک اقدام خرید ویژه است

این موضوع پس از پیشامد یک اضطرار در خرید پیش می‌آید و بدون هیچ بازخوردی نیاز به فوریت دارد

آن مشمول خرید یک مقوله ساده نیست بلکه چیزی است که در خانه چندان مورد نیاز نیست. یکی از مولفه‌های اصلی در خرید تفننی، «مغازه گردی» است، همین که یک فرد بیش تر بگردد و گشت بزند، با محرک‌های بیشتری مواجه خواهد شد که احتمال مواجه شدن با اضطرارهای خرید تفننی را افزایش می‌دهد. احساس اضطرار به خرید تفننی موجب می‌شود که توجه فرد به طور ناگهانی به طرف احساس نیاز به خرید مبذول شود، با وجود این اگرچه غالباً یک اضطرار یا خواسته به طور اکید و شدید احساس می‌شود و گاهی هم غیرقابل اجتناب، اما همیشه جدی گرفته نمی‌شود. هوک و لوانستین اظهار داشتند همین که خواسته پیش بیاید، تمایل مشتری تغییر می‌کند؛ بنابراین گشت و گذار درون مغازه سبب می‌شود با محصولات دوست داشتنی مواجه شوند و مجبور به خرید شوند که چشم پوشی از آن کاری دشوار است. یکی دیگر از عوامل مؤثر در خریدهای تفننی، مدیریت ضعیف مالی مصرف‌کننده است

اینگونه مصرف‌کنندگان به دو دسته تقسیم می‌شوند

اشخاصی که درآمد بالایی دارند و اشخاصی که توانایی مدیریت درآمد خود را (هر چند کم باشد) در هنگام مواجهه با اضطرار خرید ندارند

در هنگام مصاحبه با اشخاص طبقه اول معمولاً وقتی از آن‌ها پرسیده می‌شود که چرا اقدام به خرید فلان کالا کردید؟ پاسخ می‌دهند «خوشم آمد و خریدم» ولی اشخاص طبقه دوم معمولاً می‌گویند: «نمی‌دانم چه اتفاقی افتاد که فلان کالا را خریدم؟» تحقیقات نشان داده است که نارضایتی اشخاص طبقه دوم پس از خرید به دلیل درآمد کم‌تر آنها نسبت به طبقه اول بیش تر است

از راهکارهای مؤثر برای پرهیز از اینگونه خریدها و عواقب پس از آن همچون نارضایتی پس از خرید می‌توان به داشتن عزت نفس بالا در هنگام خرید، پرهیز از خیال پردازی، پرهیز از افسردگی و مقابله با اضطراب و هیجان در هنگام خرید و تحت تأثیر قرار نگرفتن فروشنده نام برد

هر چند خریدهای تفننی به خودی خود نمی‌تواند مضر باشد ولی آنچه که در اینجا برای ما اهمیت دارد مقابله باحالت روانی پس از خرید است یعنی همان نارضایتی پس از خرید و کاهش دادن و از بین بردن این حالت در خریدار و دستیابی به حالتی است که ما آن را لذت خرید می‌نامیم

منبع:امین اسداللهی کارشناس ارشد مدیریت بازرگانیروزنامه سرمایه

راهکارهای صرفه جویی مصرف انرژی درصنعت لبنیات ایران

مؤلف: شهرام فاتح (مطالعه موردی کارخانه لبنیات مغان)
چکیده: این تحقیق با هدف الف- بررسی میزان پتایسیل صرفه جویی انرژی در صنعت لبنیات ایران و کارخانه لبنیات مغان و ب- بررسی توجیه‌پذیری سرمایه‌گذاری در پروژه گازسوز نمودن کارخانه لبنیات مغان انجام شده است

در این پژوهش به دلیل وجود تعداد زیاد کارخانه لبنیات داده‌های آماری برخی کارخانه‌های مذکور در تجزیه و تحلیل مورد استفاده قرار گرفته است

و همچنین به دلیل موردی بودن پژوهش روی آمارهای کارخانه لبنیات مغان تمرکز شده است

روش مطالعاتی این پژوهش هزینه - فایده است که در ابتدا براساس مطالعات کتابخانه‌ای به جمع‌آوری مبانی نظری اقدام شده است

سپس با استفاده از روش ارزش فعلی صرفه‌جویی‌های آتی فرضیه پژوهش مورد آزمون قرار گرفته است

داده‌های آماری پژوهش حاضر از آرشیو کارخانه لبنیات مغان استخراج گردیده است. مقدمهبه دلیل افزایش روزافزون مصرف انرژی و نیز کاهش مداوم منابع آن در جهان بخصوص در ایران بحث انرژی و راهکارهای صرفه جویی و استفاده بهینه از آن می‌تواند نقش مهمی در حفظ ذخایر انرژی کشورها داشته باشد افزون بر این مسائل چنانچه تمایل به ارائه محصولات خود به بازارهای جهانی می‌باشیم ملزم به ارائه تولیداتی قابل رقابت از نظر قیمت هستیم از طرفی انرژی یکی از عوامل مهم تعیین کننده اقتصادی و صنعتی کشورهاست در واقع یک فاکتور اساسی در جهت رسیدن به هدف‌های اقتصادی و صنعتی می‌باشد هدف همه جوامع بشری به ویژه دولت‌ها دست یافتن به میزانی از رشد اقتصادی است که بتواند رفاه جامعه را تأمین کند

رسیدن به این هدف مستلزم برخورداری و بهره‌وری از عامل انرژی هست که بین میزان مصرف انرژی و رشد اقتصادی یک رابطه مستقیم می‌باشد که هرچه قدر رشد اقتصادی بالاتر را تجربه کنیم میزان انرژی مصرفی نیز بالا خواهد بود اما موضوع حیاتی شدت مصرف انرژی است

در کشورهای توسعه یافته هرچند میزان انرژی مصرفی بیشتر است اما شدت مصرف انرژی پایین‌تری را دارند در این کشورها در حقیقت بازده انرژی بالا است یعنی در یک سطح معینی از تولید نسبت به قبل، انرژی کمتری را مصرف می‌نمایند که مفهوم کارایی انرژی را می‌رساند اما در کشورهای درحال توسعه رشد اقتصادی وشدت مصرف انرژی هم جهت باهم و سیر صعودی را طی می‌کنند این شدت انرژی بالا، افزایش بهای تولیدات و وابستگی به سایر کشورها و کسری تراز تجاری ناشی از آن یک مشکل اساسی جهت حرکت کشورهای درحال توسعه در مسیر توسعه اقتصادی ایجاد نموده استفاده بهینه از انرژی‌های موجود از قبیل صرفه‌جویی در مصرف آن و تولید یا خرید و نصب تجهیزات صنعتی با انرژی بری کمتر و بازدهی بیشتر در صنایع می‌تواند مشکلات این قبیل کشورها را حل نماید

که در این مسیر اولین قدم می‌تواند شناخت صنایع که مهم‌ترین بخش انرژی بر در اقتصاد می‌باشد وبررسی راهکارهای صرفه‌جویی در این صنایع می‌باشد زیرا کشورهای صنعتی با اعمال این سیاست توانسته‌اند با استفاده بهینه از منابع انرژی شدت مصرف انرژی خود را پایین بیاورند. صنعت لبنیات که جزو صنایع انرژی بر می‌باشد که عمده مصرف انرژی آن از نوع برق است کارخانجات لبنی، برق مورد نیاز خود را از شبکه خریداری می‌نمایند در این صنعت ۳ درصد هزینه‌های تولید در سال ۸۱ مربوط به سوخت‌های فسیلی و در سال ۸۵ این رقم به ۵/۴ درصد رسیده است که عمده علت آن عدم توجه به صرفه جویی و بهینه‌سازی انرژی به دلیل ارزان بودن سوخت‌های فسیلی و فرسوده بودن صنایع لبنی در ایران می‌باشد در حالی‌که هزینه سوخت به هزینه تولید در کشورهای اروپایی با اینکه سوخت‌ها با قیمت‌های بین‌المللی عرضه می‌شود ۲ درصد می‌باشد

۱–۲- اهداف تحقیق:۱- بررسی پتانسیل‌های موجود برای صرفه جویی انرژی در صنایع لبنیات و اهمیت بازیافت انرژی۲- شناسایی عوامل مؤثر بربالا بودن مصرف انرژی درصنایع لبنی۳- تعیین جایگاه کارخانه صنایع لبنیات مغان در صنایع غذایی ایران ۱–۳- موضوع تحقیق:صرفه‌جویی انرژی با توجه به اهمیت انرژی در اقتصاد کشورها و اهمیت فوق‌العاده آن در بخش صنعت می‌تواند تأثیر مهمی در حجم فعالیت‌های اقتصادی بگذارد با توجه به ماهیت و ساختار بخش‌های مختلف اقتصادی، صرفه جویی و بهینه‌سازی در فعالیت‌های بخش صنعت به صورت مرتبط بهم مورد بررسی قرار گیرد در این راستا جهت بررسی صرفه‌جویی انرژی در فعالیتهای صنعتی که مهمترین مصرف‌کنندگان انرژی این بخش از اولویت خاص برخوردار است و با تناسب نوع کالا و انرژی که مصرف می‌کنند و با توجه به اینکه صنعت نیز جز پرمصرف‌ترین بخش اقتصاد می‌باشد اهمیت توجه به موضوع صرفه جویی درصنایع چه در صنایع با انرژی بری بالا مانند صنایع شیشه، فولاد در سیمان وجه انرژی بری کمتر دوچندان می‌شود باید تجربه و تحلیل شود تا اثر صرفه‌جویی انرژی بر ساختار، فعالیت هم بر ماهیت و نحوه ارتباط با سایر بخش‌ها و انتقال اثر این ارتباط مورد بررسی قرار گیرد

۱–۴- سوالات تحقیق:۱- آیا امکان صرفه‌جویی مصرف انرژی در شرایط فعلی وجود دارد گزینه‌ها کدامند؟ ۲- با تغییر سوخت چه مقدار صرفه‌جویی در مصرف انرژی صورت می‌گیرد؟ چه سناریوهایی در این رابطه می‌تواند مطرح باشد؟ ۱–۵- فرضیه‌های تحقیق:۱- در شرایط فعلی تولید لبنیات با اتلاف انرژی همراه است. ۲- گاز سوز کردن تولید در کارخانه دارای صرفه اقتصادی است

۱–۵-۱- توضیحاتی در مورد متغیرهای تحقیق:قیمت برق: عبارت است از هزینه‌ای که بابت برق مصرف شده در محل کارخانه لبنیات مغان پرداخت می‌شود. هزینه انرژی: بهای پرداختی برای استفاده از انواع حامل‌های انرژی مورد نیاز در محل کارخانه موردنظر

شدت انرژی: میزان انرژی مصرفی به ازای واحد تولید محصول. نرخ سود بانکی: هزینه تأمین سرمایه برای پروژه تغییر سوخت کارخانه براساس نرخ بهره متعارف در بانک‌های تجاری ایران. قیمت گاز: هزینه استفاده از گاز طبیعی برای تولید در کارخانه براساس قیمت‌های عرضه داخلی و بین‌المللی

۱–۶- پیشینه تحقیق:بررسی بر روی راهکارهای صرفه‌جویی انرژی در برخی صنایع همانند قند و شیشه در پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد تحقیقاتی انجام گرفته است که بطور نمونه در پایان‌نامه محمد سلامت با موضوع بررسی راهکارهای صرفه‌جویی مصرف انرژی در صنعت قند در دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، دانشکده اقتصاد و حسابداری در سال ۱۳۸۷ کار شده است

در این پایان‌نامه با توجه به فرضیه‌هایش که مبتنی بر وجود، اتلاف انرژی در تولید قند وجود دارد در آن تحقیق به این نتیجه رسید که تولید قند در ایران و کارخانه قند مغان با اتلاف انرژی همراه است و پروژه گاز سوز نمودن کارخانه قند مغان بر اساس تغییرات نرخ بهره و قیمت سوخت دارای توجیه اقتصادی می‌باشد که مدت زمان برگشت سرمایه با نرخ بهره رابطه عکس و با قیمت سوخت رابطه مستقیم دارد

دیرترین زمان لازم برای برگشت سرمایه زمانی است که نرخ بهره در حداکثر خود و قیمت سوخت‌ها در قیمت فعلی ثابت بماند با توجه به سناریوهای مطرح شده و عمر مفید پروژه سرمایه‌گذاری دارای توجیه اقتصادی بود؛ و در پایان‌نامه کاکی با موضوع صرفه‌جویی مصرف انرژی در صنعت شیشه در دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، دانشکده اقتصاد و حسابداری در سال ۱۳۸۵ که فرضیه‌های آن عبارت بود از آیا راهکارهای ارائه شده بر اساس نرخ‌های داخلی دارای توجیه اقتصادی است یا نه، جواب داده شد و مشخص شد که تمامی راهکارها اقتصادی بود، ولی با افزایش نرخ بهره فقط راهکار بازیافت حرارتی از گازهای خروجی در رکتی فایر گازی دیگر، توجیه اقتصادی نخواهد داشت و در فرضیه دوم که آیا راهکارهای ارائه شده با توجه به قیمت‌های منطقه‌ای دارای توجیه اقتصادی می‌باشد یا نه؟ نتایج بدست آمده نشانگر آنست که تمامی راهکارها دارای توجیه اقتصادی می‌باشد

و در تحقیقی دیگر با عنوان تحلیل و برآورد ساختار هزینه صنایع ایران توسط ساجد کیاکجوری با راهنمایی و مشاوره دکتر حسین پیراسته و دکتر رحمان خوش‌اخلاق در دانشگاه تبریز، دانشکده علوم انسانی در سال ۱۳۸۴ وهمچنین پایان‌نامه‌ای با عنوان تخمین سهم انرژیهای متفاوت در بخش صنعت استان اصفهان توسط پروین بهبهانی فرد در دانشگاه تبریز، دانشکده علوم انسانی در سال ۱۳۸۴ با راهنمایی دکتر حسین پیراسته کار شده است

و مقاله‌ای با موضوع بررسی میزان مصرف و شدت انرژی در صنایع ایران توسط مجید نورایی‌پور در وزارت‌نیرو در سال ۱۳۷۸ که در آن میزان و شدت مصرف انرژی به تفکیک الکتریکی و فسیلی برای صنایع ایران و درصد هزینه انرژی به هزینه تولید و هزینه انرژی به ارزش افزوده برای کلیه صنایع محاسبه، جدول و نمودارهای هر یک از آنها را استخراج و سپس تحلیل بر روی آن را انجام داده است

و در کارخانه لبنیات مغان هیچ‌گونه کار پژوهشی در زمینه صرفه جویی انرژی انجام نگرفته است

۱–۷- روش تحقیق:روش گردآوری اطلاعات، کتابخانه‌ای، اسنادی و نیز از طریق مصاحبه با مدیران کارخانه لبنیات مغان می‌باشد

روش تحقیق تحلیلی- توصیفی است و برای این منظور از روش هزینه- فایده استفاده می‌کنیم

چون بسیاری از سرمایه‌گذاریها که در زمان حال انجام می‌شود موجب بوجود آمدن وجوهی در آینده می‌شود که تصمیم به انجام یا عدم انجام آن از طریق مقایسه ارزش فعلی وجوه حاصله با سرمایه‌گذاری فعلی امکان‌پذیر خواهد بود

نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش به این صورت استخراج گردید که تولید لبنیات در ایران و کارخانه لبنیات مغان با اتلاف انرژی همراه است و پروژه گاز سوز نمودن کارخانه لبنیات مغان بر اساس تغییرات نرخ بهره و قیمت سوخت دارای توجیه اقتصادی می‌باشد که مدت زمان برگشت سرمایه با نرخ بهره رابطه عکس و با قیمت سوخت رابطه مستقیم دارد دیرترین زمان لازم برای برگشت سرمایه زمانی است که نرخ بهره در حداکثر خود و قیمت سوخت‌ها در قیمت فعلی ثابت بماند با توجه به سناریوهای مطرح شده و عمر مفید پروژه سرمایه‌گذاری دارای توجیه اقتصادی می‌باشد

منابع و مآخذ۱- مدرس، احمد، مدیریت مالی، ۱۳۸۵، چاپ ششم، تهران، چاپ و نشر بازرگانی. ۲- گلستانی داریانی، نادر، مدیریت مصرف برق، ۱۳۸۳، چاپ دوم، تهران، امیرکبیر. ۳- ساحتی مهر، عظیم، پیشگیری از بحران با مدیریت تولید و مصرف بهینه انرژی. ۴- سبوحی، یدا... ، راه‌اندازی آزمایشگاه سیار صرفه‌جویی انرژی، دانشگاه صنعتی شریف، ۱۳۷۶٫۵- مجیدیان، داود، ارزیابی طرحهای صنعتی، تهران ۸۵٫۶- شکیبایی، علیرضا، اقتصاد انرژی، ۱۳۸۱، چاپ اول، دانشگاه شهید باهنر کرمان. ۷- کاشفی، کاظم، مدیریت انرژی در صنایع، مؤسسه مطالعات بین‌المللی انرژی. ۸- مقالات پنجمین همایش بهتر سازی مصرف سوخت در ساختمان، ۱۳۸۵

همایش بهتر سازی مصرف سوخت در ساختمان، ۱۳۸۵

منبع: پایگاه مقالات علمی مدیریت www.system.parsiblog.com

راهکارهای اصولی حمایت از مصرف‌کننده

نویسنده:حمید بوستانی فر
در روزگاری که مصرف‌کننده نقش اساسی و تعیین کننده در تمامی فعالیتهای تولیدی داشته و سودآوری و ادامه حیات اقتصادی بنگاه‌ها در گرو جلب رضایت آنهاست و در دورانی که تمام تلاش بنگاه‌ها در این جهت است که کالایی که دقیقاً مد نظر مصرف‌کننده است، تولید شده و در زمان مشخصی که مصرف‌کننده تعیین کرده، تحویل داده شود، جای بسی تعجب است که در همین زمان کشورهایی نیز مشاهده می‌شوند که به دلیل ساز و کارهای اقتصادی نامناسب و ساختار حقوقی ناکارامد، مصرف‌کنندگان آنها از حداقل حقوق خود نیز بی بهره بوده و تمام تلاشهای آنها در جهت استیفای حقوق مسلم خود، راه به جایی نمی‌برد. متأسفانه کشور ما نیز به نوعی در دسته دوم قرار می‌گیرد و موارد متعددی مشاهده می‌شود که بنگاه‌ها حتی در صورت وارد آوردن خسارت جانی به مصرف‌کننده (به علت تولید کالای معیوب) نیز هیچ مسوولیتی را متقبل نمی‌شوند

این مسئله در جامعه ما به یک معضل اساسی تبدیل شده است و لزوم توجه جدی به حقوق مصرف‌کننده را ایجاب می‌کند. مسلم این است که برای حمایت از مصرف‌کننده نیز، همانند دیگر مسائل اقتصادی باید روندی اصولی را طی کرد

بدین مفهوم که ابتدا حقوق مصرف‌کننده بطور دقیق و صریح شناخته شده و سپس راهکارهای اصولی در جهت تحقق آن در پیش گرفته شود

ملاحظه می‌شود که سیاستهای غیراصولی از جمله تثبیت قیمتها و پرداخت یارانه که جزو مهمترین فعالیتهای سازمان حمایت از مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان بوده و هست، نه تنها وضع مصرف‌کنندگان را بهبود نداده بلکه به شیوه‌های مختلف از جمله تولید کالاهای بی کیفیت و نامرغوب، ایجاد الگوی مصرف غلط و افزایش آلودگی و ... ، مصرف‌کننده را در شرایطی بس ناگوارتر از سابق رها کرده است. در این مقاله حقوق مصرف‌کننده و لزوم توجه به آن بررسی شده و در نهایت راهکارهای اقتصادی و حقوقی مناسب جهت حمایت همه‌جانبه از مصرف‌کننده بیان می‌شوند. از دیرباز روابط میان افراد بر توافق‌های انجام شده میان آنها استوار بود و اصل آزادی قراردادها در عرصه‌های گوناگون حاکمیت داشت

با پیچیده‌تر شدن ارتباطات اجتماعی، انجام اصلاحات حقوقی و اقتصادی ضرورت یافت. به علت فقدان برابری و تعادل در شرایط تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان، دولتها به یاری مصرف‌کننده که طرف ضعیف تر رابطه محسوب می‌شد، پرداختند

مصرف‌کنندگان از جنبه‌های گوناگون در معرض بی عدالتی و آسیب دیدگی قرار داشتند مانند ناآگاهی از فرایند تولید کالاها و ترکیبات آنها و عوارض و خطرهای ناشی از مصرف کالاهای زیانبار، تبلیغات نادرست تولیدکنندگان، شرایط غیرمنصفانه معامله و..

بنابراین، در کشورهای بهره‌مند از آثار صنعتی شدن، حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان در زمرهٔ اهداف مهم دولتها قرار گرفت

یکی از روشهای حمایت از مصرف‌کننده، تدوین و اجرای قوانین خاص ناظر بر روابط میان تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان بوده است. لازم است ذکر شود که پیدایش استانداردها و نظامهای کیفیتی کمک شایانی به تحقق حقوق مصرف‌کننده کرده‌اند، اما علی رغم وجود مقررات گوناگون ناظر بر تولید کالاها و نظامهای کنترل کیفیت، ممکن است در رعایت الزامات پیش بینی شده برای تولید کالاها سهل انگاری شود و به سبب نقص در طراحی یا ویژگیهای موردنظر در مواد اولیه، یا وجود نقص در هر یک از مراحل تولید، کالاهایی ناقص، معیوب، خطرآفرین یا فاقد کیفیت لازم تولید گردد؛ بنابراین باید روشن شود که اگر کالاهای مذکور برای عرضه به مصرف‌کننده ارائه شده و مصرف‌کننده در اثر استعمال آنها آسیب ببیند، در این صورت، شخص یا اشخاص مسئول چگونه باید شناسایی شوند؟ آیا اساساً در این مورد مسئولیتی بر دیگری تحمیل می‌شود؟ حدود مسئولیت اشخاص چگونه تعیین می‌گردد؟ حق انتخاب کالاها و خدمات موردنیاز، حق استفاده از محصولات دارای کیفیت مناسب و متناسب با انتظارات مصرف‌کننده، حق آگاهی از اطلاعات لازم برای استفاده از کالاها، حق دادرسی برای جبران خسارت، حق برخورداری از محیط زیست سالم از این دسته هستند که در واقع همگی جزو حقوق مصرف‌کننده به شمار می‌آیند. به همین جهت سالهاست که برخی از حقوق به عنوان حقوق اساسی انسانها شناخته شده و حمایت اصولی از آنها در راس برنامه‌های دولتها قرار گرفته است

حق انتخاب کالاها و خدمات حق استفاده از محصولات دارای کیفیت مناسب و متناسب با انتظارات مصرف‌کننده، حق آگاهی از اطلاعات لازم برای استفاده از کالاها، حق دادرسی برای جبران خسارت، حق برخورداری از محیط زیست سالم از این دسته هستند که در واقع همگی جزو حقوق مصرف‌کننده به شمار می‌آیند. لزوم توجه جدی به حقوق مصرف‌کنندگان گذشته از بی‌پناه بودن آنان در مقابل سرمایه و ابزارهای تبلیغاتی عظیم گروه‌های تولیدکنندگان و عرضه‌کنندگان کالا و خدمات، نقش نظارتی و هدایتگرانه مصرف‌کنندگان در یک بازار آزاد عرضه و تقاضای کالاهای متنوع است. به دیگر سخن، مصرف‌کنندگان که شکل دهنده تقاضا در بازار کالا و خدمات هستند، در صورتی که از ابزارها و حمایتهای لازم حقوقی برخوردار باشند، می‌توانند با انتخاب صحیح، تولیدات و خدماتی که به هر نحو از استاندارهای لازم برخوردار نیستند را از صحنه بازار حذف نمایند، و بدینوسیله رقابت هر چه بیشتر را در میان عرضه‌کنندگان کالا و خدمات جهت ارایه محصولات بهتر ایجاد نمایند. از این رو در چند دهه گذشته بویژه در کشورهای سرمایه داری تلاش وسیعی در تعریف و تبیین حقوق مصرف‌کننده و حمایت از آن مبذول گشته و هر روز نیز بر تقویت آن افزوده می‌گردد که بنا به روشهای در پیش گرفته شده در آن کشورها بر حسب شدت دخالت دولت یا بهره‌گیری از توان آحاد جامعه نتایج متفاوت لیکن بسیار مفیدی حاصل گردیده است

آنچه در تمام این تجربیات و تلاشها مشترک است حول سه محور عمده قابل بیان می‌باشد:اولین مورد، دسترسی مصرف‌کننده به اطلاعات کامل قبل از خرید و یا ورود به بازار و آگاهی از مولفه‌های مختلف تولید و عرضه کالاها و خدمات می‌باشد

مورد دوم، فراهم آوردن امکانات انتخاب و افزایش قدرت انتخاب و دست یابی به کالا و خدمات مورد تقاضای مصرف‌کننده است؛ و بالاخره محور سوم حمایت جدی دولت از مصرف‌کننده در تحقق دو مرحله اول و دوم و برخورد با تخلفات موردی صاحبان واحدهای صنفی (تولیدکننده و عرضه‌کننده) را شامل می‌شود. ملاحظه می‌شود که تحقق مورد دوم تنها در گرو وجود یک اقتصاد رقابتی قابل حصول خواهد بود

مورد اول و سوم نیز با دخالتهای مستقیم دولت و وجود یک سیستم حقوقی و قضایی مناسب دست یافتنی است. در کشور ما نیز تلاشهایی برای حمایت از حقوق مصرف‌کننده و تولیدکننده از سال ۱۳۵۹ و با تأسیس «سازمان حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان» انجام گرفته است

دو رسالت اصلی این سازمان، تعیین و تثبیت قیمتها و پرداخت یارانه‌ها بوده است که هر در نهایت به ضرر مصرف‌کنندگان ختم شده است

همچنین هیچ قانون منسجم و شفافی که به معنای واقعی حمایت کننده حقوق مصرف‌کننده باشد نیز وجود ندارد. اقتصاد ما یک اقتصاد غیر رقابتی است و یکی از بزرگترین معضلات اقتصاد انحصاری و غیر رقابتی، نبودن اصول، نگرش و حتی بینشی مشخص برای حمایت و پشتیبانی از مصرف‌کننده است

در این شرایط مشتری چه پیش از خرید و چه پس از خرید در استثمار تولیدکننده و چه بسا واسطه‌های فروش خواهد بود و هیچگاه صدای ناراحتی و شکایت وی از ضعف کیفی و مشکل فنی محصول به گوش مدیران و مسئولان مربوطه نرسیده و یا در صورت رسیدن، نتیجه‌ای در بر نخواهد داشت. آنچه باعث شکسته شدن این ساختار خواهد شود و کفه ترازو را به نفع مشتری سنگین تر خواهد کرد توسعه بازار رقابتی برای محصولات است

در شرایط رقابت، متغیر مهمی که توضیح دهنده سودآوری و ادامه حیات تجاری بنگاه‌ها است، رضایت مصرف‌کننده است

در واقع می‌توان گفت در شرایط رقابتی، رفتار بهینه تولیدکنندگان خود منجر به کیفیت بهتر، قیمت مناسب تر و در نهایت افزایش رفاه و رضایت مصرف‌کننده خواهد شد. با این وجود حتی در شرایط رقابتی نیز امکان تولید محصولات معیوب وجود داشته و برای حمایت جدی از مصرف‌کننده، نیاز مبرم به تعیین و تبیین حقوق مصرف‌کننده در سیستمهای حقوقی و قضایی وجود دارد. در سیستمهای حقوقی مبنای مسئولیت تولیدکنندگان به جای نظریه تقصیر و یا تضمین، باید بر مسئولیت محض قرار گیرد، نتیجه‌ای که کشورهای توسعه یافته پس از سالها تجربه در این زمینه به آن پی برده‌اند. طبق نظریه تقصیر، مصرف‌کننده باید تقصیر تولیدکننده را اثبات کند تا بتواند خسارت وارد شده به خود را مطالبه کند

بر اساس نظریه تضمین نیز تولیدکننده موظف است سلامت کالا را هنگام عرضه به بازار تضمین کند تا در صورت معیوب بودن کالا به دلیل عدم رعایت این تعهد، مسئول شناخته شده و دیگر نیاز به اثبات تقصیر وی نباشد

ولی طبق نظریه «مسئولیت محض» در صورت وجود عیب در کالا و وارد شدن خسارت به مصرف‌کننده، نیاز به اثبات تقصیر تولیدکننده نیست و تولیدکننده مسئول شناخته شده و باید جبران زیان کند. همان‌طور که ملاحظه می‌شود، نظریه تقصیر یک بار اثباتی دارد

بار اثباتی که بر دوش مدعی قرار می‌گیرد و در نتیجه طبق این قانون به عهده خریدار قرار گرفته که باید تقصیر تولیدکننده را ثابت کند

به این ترتیب در صورت وجود عیب در کالا، تولیدکننده در گوشه امن دعوا قرار گرفته و همه مسئولیت دعوا بر عهده خریدار است تا مثلاً ثابت کند سیستم سوخت رسانی خودرو از ابتدا اشکال داشته است. در نظریه تضمین نیز اشکالاتی وجود دارد اعم از اینکه امکان شرط خلاف آن یعنی ندادن تضمین وجود دارد و بنابراین برای تکمیل حمایت همه‌جانبه از مصرف‌کننده، تولیدکننده باید مسئولیت محض داشته باشد، بدین معنا که عواقب ناشی از عیب در کالا در هر شرایطی برعهده تولیدکننده است. با توجه به آنچه ذکر شد اهم حقوق مصرف‌کننده شامل موارد زیر می‌شود: آگاهی از اطلاعات لازم در زمینه خصوصیات کالاها، بهره‌مندی از قدرت انتخاب و مهمتر از همه حق دادرسی برای جبران خسارت در اثر استفاده از کالای معیوب و سهولت هر چه بیشتر این روند برای مصرف‌کننده

تحقق موارد فوق نیز تنها در فضای رقابتی تولید و وجود ساز و کارهای حقوقی مورد نیاز که ذکر شد، قابل حصول خواهد بود و هر گونه سیاستهای غیراصولی در جهت حمایت از مصرف‌کننده از جمله تثبیت قیمتها و پرداخت یارانه (بنحوی که در کشور انجام می‌شود) نه تنها وضع مصرف‌کننده را بهبود نمی‌بخشند بلکه این مصرف‌کننده است که باید هزینه‌های ناشی از سیاستگذاریهای غلط همانند افزایش آلودگی، استفاده از محصولات نامرغوب و.

را نیز بپردازد. منبع:رستاک حقوق مصرف‌کننده امروزه به دلیل تنوع نیازها و تخصصی شدن مشاغل، حتی اعضای یک خانواده نیز برای تأمین حداقل مایحتاج مصرفی خود نیازمند استفاده از کالاها و خدمات عرضه شده توسط دیگران هستند

از این‌رو نیاز به کالاهای مصرفی و خدمات، نیازی ضروری و اجتناب‌ناپذیر است که هرگونه اختلال در تولید و توزیع آنها می‌تواند جامعه و مدیریت آن را به چالش بکشاند و علاوه‌بر زیان‌های مادی، صدمات و زیان‌های معنوی را نیز متوجه مصرف‌کننده کند. همچنین با توجه به تنوع محصولات و نظریه جهانی شدن اقتصاد، خطر ناشی از مصرف کالاهای نامرغوب و ناآشنا از مرزهای ملی نیز می‌گذرد و در این میان مصرف‌کننده معمولاً نه از کیفیت کالا آگاه است و نه بر موارد زیان‌آور آن وقوف کامل دارد و ممکن است از قیمت واقعی کالا نیز مطلع نباشد. بی‌گمان عدالت اجتماعی و حفظ حقوق اولیه شهروندان ایجاب می‌کند، برای پیشگیری از رخداد چنین حوادث و معضلاتی، تدابیری اندیشیده شود

اولین گام، وضع قوانین مناسب است که نظام تولید، توزیع و مصرف را سامان بخشد و از وقوع صدمات و خسارات مادی و معنوی به دلیل عدم رعایت حقوق مصرف‌کننده، پیشگیری کند و در صورت بروز خسارت، مرجعی وجود داشته باشد تا از طریق آن و با آسان‌ترین و سریع‌ترین روش بتوان برای جبران خسارت وارده به مصرف‌کننده و مجازات مؤثر متخلف اقدام کرد. دولت به عنوان مظهر حاکمیت ملی، نسبت به حفظ حقوق ملت، تکالیفی برعهده دارد که برقراری نظم و امنیت اجتماعی، تأمین اجتماعی و تدارک رفاه عمومی، بخشی از آن تکالیف را در برمی‌گیرد

به موجب اصل سوم قانون اساسی، پی‌ریزی اقتصاد صحیح و عادلانه طبق ضوابط اسلامی یکی از وظایف دولت به‌شمار می‌رود

بنابراین، دولت با انجام برنامه‌ریزی درست اقتصادی و لحاظ کردن حقوق تمام عوامل درگیر در فرایندهای اقتصادی می‌تواند زمینه را برای برقراری عدالت اجتماعی فراهم کند

یکی از راه‌کارهای برقراری عدالت اجتماعی توسط دولت، حمایت از حقوق تولیدکننده، توزیع‌کننده و مصرف‌کننده است

دولت وظیفه دارد برای پیشگیری از نابسامانی‌ها و معضلات اقتصادی با راه‌کارهای حقوقی، قانونی و فرهنگی دست به‌کار شده و به حمایت از حقوق توأم این سه گروه بپردازد

در ادامه کم و کیف حمایت دولت از حقوق مصرف‌کننده و دیگر عوامل دخیل در فرایند اقتصادی از منظر تازه‌ای، بررسی می‌شود. مطابق آمار اعلام شده از سوی وزارت بازرگانی، در حال حاضر نزدیک به ۵/۱ میلیون واحد صنفی فعال در سطح کشور وجود دارد که در چرخه اقتصادی تولید، توزیع و مصرف، مسئولیت بخش تولید و توزیع کالا و خدمات مورد نیاز قریب به ۶۵ میلیون مصرف‌کننده را برعهده دارند

تشکل‌ها و اتحادیه‌های صنفی مطابق قانون نظام امور صنفی در مراحل مختلف سیاست‌گذاری، تعیین خط‌مشی‌ها و تصمیم‌گیری‌های محلی و سراسری، از حقوق، منافع و مناسبات گروه‌ها و واحدهای صنفی مربوطه حمایت می‌کند. اما در مقابل آیا خیل عظیم مصرف‌کنندگان حقیقی و حقوقی و قشرها آسیب‌پذیر نیز در عمل از حمایتی همه‌جانبه، کارامد و نظام‌مند برخوردارند یا خیر؟ در چرخه اقتصادی تولید، توزیع و مصرف، مناسبات و روابط میان شخصیت‌های حقیقی و حقوقی درگیر در مراحل تولید و توزیع به سبب اندک بودن شمار آنها، روشن بودن اهداف و منافع آنها و سرانجام وجود اتحادیه‌ها و نمایندگانی که در مراحل مختلف قانونگذاری و تصمیم‌گیری از گروه‌های ذینفع در تولید حمایت کرده‌اند، موجب شده حقوق، مناسبات و روابط طرف‌های درگیر در این مراحل به نحوی تبیین و تعریف شود

به سبب فقدان دلایل فوق در خصوص خیل عظیم و متنوع مصرف‌کنندگان، حقوق مربوط به این گروه به‌رغم وجود شواهدی پراکنده در طول تاریخ، به صورت همه‌جانبه تنها در سی سال گذشته مورد توجه جدی قرار گرفته است. در واقع یکی از دلایل توجه جدی به حقوق این افراد، گذشته از بی‌پناه بودن مصرف‌کنندگان در مقابل سرمایه و ابزار تبلیغاتی عظیم گروه‌های تولیدکنندگان و عرضه‌کنندگان کالا و خدمات، نقش نظارتی و هدایتگرانه مصرف‌کنندگان در یک بازار آزاد عرضه و تقاضای کالاهای متنوع است

به بیان دیگر، مصرف‌کنندگان که شکل‌دهنده تقاضا در بازار کالا و خدمات می‌باشند

در صورتی که از ابزار و حمایت‌های لازم حقوقی برخوردار باشند می‌توانند با انتخاب صحیح، تولیدات و خدماتی را که به هر نحو از استانداردهای لازم برخوردار نبوده‌اند از صحنه بازار حذف کنند و به این وسیله رقابت مفیدی را در میان عرضه‌کنندگان کالا و خدمات برای ارائه محصولات بهتر ایجاد کنند. مصرف‌کننده حمایت شده، بهترین کنترل‌کننده کیفیت کالاها و خدمات و در نتیجه بهره‌وری تولید آنها خواهد بود و به اینوسیله نظامات تولید و عرضه محصولات را به مناسب‌ترین وجه، شکل خواهد بخشید. از این‌رو در سه دهه گذشته بویژه در کشورهای سرمایه‌داری تلاش وسیعی در تعریف و تبیین حقوق مصرف‌کننده و حمایت از آن مبذول شده و هر روز نیز بر تقویت آن افزوده می‌شود

بنابر روش‌های در پیش گرفته شده در آن کشورها برحسب شدت دخالت دولت یا بهره‌گیری از توان آحاد جامعه، نتایج متفاوت و مفیدی به دست آمده است

آنچه در تمام این تجربیات و تلاش‌ها مشترک است پیرامون ۳ محور عمده قابل بیان است:۱. مهم‌ترین محور، ارائه اطلاعات کامل به مصرف‌کننده پیش از ورود به بازار و آگاهی از مؤلفه‌های مختلف تولید و عرضه کالاها و خدمات است. ۲. دومین محور، فراهم آوردن امکانات انتخاب و افزایش قدرت انتخاب و دستیابی به کالا و خدمات مورد تقاضای مصرف‌کننده است. ۳. محور سوم، حمایت جدی دولت از مصرف‌کننده در تحقق دو مرحله قبل و برخورد با تخلفات موردی صاحبان واحدهای صنفی (تولیدکننده و عرضه‌کننده) توسط دولت است. به‌طور کلی می‌توان حقوق زیر را برای مصرف‌کنندگان در نظر گرفت:- حق به دست آوردن کالاها و خدمات با کیفیت سالم و استاندارد- حق برخورداری از اطلاعات لازم در مورد کالاها و خدمات (نظیر: تاریخ تولید و مصرف، کاتالوگ‌ها، فهرست بها و دفترچه راهنما و مشخصات کالا)- حق رویت و دستیابی به نمونه کالاها- حق برخورداری از حمایت دولت در صورت وقوع برخی تخلفات از سوی صاحبان واحدهای صنفی (نظیر: ارائه کالا به قیمت نامناسب، افت کیفیت، عدم درج قیمت، عدم رعایت استاندارد و غیره)- حق دریافت کالاها و خدمات بهداشتی و سالم- حق شکایت از متخلفان اقتصادی به مراجع ذیربطامروزه در بیشتر کشورهای توسعه یافته ضمن پشت‌سر گذاشتن مراحلی چون نفی تراست‌ها و کارتل‌ها و انجام حمایت‌های قانونی از مصرف‌کنندگان بر ۳ محور یاد شده پای فشرده و شیوه‌های متنوعی را در اجرای نقش حمایتی دولت از مصرف‌کننده در پیش گرفته‌اند

از جمله این شیوه‌ها تشکیل اتحادیه‌ها و تشکل‌های مصرف‌کنندگان با اختیارات قانونی لازم و چاپ و نشر انتشارات و حق استفاده از دیگر رسانه‌ها برای ارتقاء اطلاعات مصرف‌کنندگان و در نهایت ایجاد برخی سازمان‌های اداری- حقوقی دولتی برای برخورد مناسب با متخلفان است. متأسفانه در ایران به جز رگه‌های ضعیف و پراکنده از این مبحث (حمایت از مصرف‌کننده) در قوانین متفاوت تا پیش از تصویب قانون تعزیرات حکومتی و اجرای کامل آن در سال ۷۳، اقدام جدید و علمی در این خصوص انجام شده است

اقدامات متعددی از سوی وزیران در قالب لایحه‌ای به منظور مرتفع ساختن موانع قانونی توسعه، باعنوان لایحه حمایت از مصرف‌کنندگان و همچنین ارائه لایحه اصلاحی قانون نظام صنفی مصوب ۱۱/۴/۵۹ انجام شده است. به‌تازگی لایحه جدید در زمینه اصلاح نظام صنفی کشور به مجلس شورای اسلامی ارسال شده و مراحل نهایی تصویب را می‌گذراند و امیداریم با تصویب آن و همچنین تصویب قوانین مناسبی در زمینه حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان در کنار حقوق تولیدکنندگان و توزیع‌کنندگان (که به نوعی و در سطحی خود نیز مصرف‌کننده دیگر کالاها و خدمات هستند) کالا و خدمات، معضلات موجود در این زمینه بر طرف شود. به‌نظر می‌رسد راهکار مطلوب در این زمینه، تعریف و تبیین و پیاده‌سازی نظام جامع حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان با در نظر گرفتن تمام جوانب باشد. نظام جامع حمایت از حقوق مصرف‌کنندهطرح تعزیرات حکومتی و اقدامات انجام شده دو سازمان بازرسی و نظارت و تعزیرات حکومتی یکی از مؤثرترین طرح‌ها و فعالیت‌های موفق در حمایت از مصرف‌کننده درسال‌های گذشته است و بررسی‌های آماری و عملکرد دو سازمان و همچنین ملاحظه وضعیت عادی در چرخه تولید، توزیع و مصرف و آرایش حاکم بر این سیستم نیز مؤید این ادعا است. با عنایت به کاستی‌های موجود در قانون تعزیرات حکومتی و مشکلات فراوان در اجرای کامل این قانون و از سویی با توجه به عدم اعاده کامل برخی از حقوق مصرف‌کننده، لزوم تجدید نظر و اصلاح قانون وجود دارد. بر این اساس لازم است تصمیم‌گیران با ملاحظه تمامی جوانب و توجه به نتایج کار کارشناسی در این زمینه، نظام جامع حمایت از حقوق مصرف‌کننده را مجدداً طراحی کرده و به عنوان ابزاری در اعمال نظارت بر فعالیت واحدهای صنفی و حمایت همه‌جانبه از حقوق مصرف‌کنندگان، در اختیار دولت قرار دهند. در این نظام حمایتی بایستی به نقش و مسئولیت هر یک از عناصر زیر توجه شود:- تشکل‌ها و اتحادیه‌های صنفی به عنوان کارشناس و حامی واحدهای صنفی زیرمجموعه. - آحاد مردم و مصرف‌کنندگان برای شناسایی و اعلام تخلفات اقتصادی به سازمان‌های مسئول- سازمان‌های نظارت‌کننده نظیر بازرسی و نظارت، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و غیره- سازمان کارامد رسیدگی کننده به تخلفات اقتصادی (سازمان تعزیرات حکومتی)- نهادها و دستگاه‌های تصمیم‌گیر و برنامه‌ریز (نظیر هیئت دولت، وزارت دادگستری، وزارت بازرگانی، استانداری‌ها، فرمانداری‌ها و...)- واحدهای صنفی عمده و خرده فروش به عنوان تولیدکنندگان و توزیع‌کنندگان کالا و خدمات- ضابطان اجرایی سیستم حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان نظیر نیروی انتظامی، وزارت اطلاعات و...)- مراجع قانونگذار مانند مجلس شورای اسلامی، شورای اسلامی شهرها و... - سازمان‌ها و ارگان‌های دولتی و اجرایی برای همکاری در اجرای احکام صادره مانند سازمان آب، شرکت توانیر، مخابرات و... - نهادهای مدنی و تشکل‌های مردمی (NGO) به عنوان حامیان حقوق مصرف‌کننده.

بازگشت به کتب معروف اداری