فرهنگ مصادیق:مددکاری اجتماعی و تکدی گری
نویسنده: آرش توکلی
محتویات
مقدمه
یکی از موضوعات مهمی که همواره ذهن جامعه شناسان، اندیشمندان اجتماعی و برنامه ریزان اجتماعی را به خود مشغول داشته، مسایل و آسیبهای اجتماعی ناشی از تحولات سریع جوامع انسانی است. در واقع سیاست اجتماعی و جامعه شناسی از ابتدای پیدایش خود به دنبال فهم مکانیزم تحولات اجتماعی و شناخت روندهای دگرگونی، به منظور کنترل و کاهش آسیبها و معضلات اجتماعی ناشی از حرکات مذکور بوده است.
تحولات اجتماعی شتابانی همچون رشد سریع جمعیت و بالطبع رشد سریع شهرنشینی، جابجایی تودههای وسیع جمعیت و مهاجرت به شهرهای بزرگ و پیدایش شهرهایی با رشد قارچ گونه و شهرکهای اقماری و حاشیه نشینی دراطراف کلان شهرها، افزایش نابرابری اجتماعی و شکاف طبقاتی در کلان شهرها، دگرگونی در ساخت و کارکرد خانواده، فروپاشی الگوهاو هنجارهای سنتی رفتار و افزایش تنشهای اجتماعی، پیامدهای اجتماعی ناگوار را در زندگی شهری جوامع معاصر بر جای گذاشته است.
پویش شتابان تحولات اجتماعی، منجر به پیدایش ساختاردو بخش(سنتی ومدرن )در جوامع مذکور شده وطولانی شدن دوره گذار وهمینطور عدم موفقیت پروژه مدرنیزاسیون، بر وخامت اوضاع اجتماعی در این جوامع افزوده است. اساساَ روند تحولات مذکور، قدرت سازگاری و انطباق افراد و گروههای اجتماعی را در محیطهای شهری کاهش داده و در این میان بسیاری از گروههای اجتماعی درمعرض آسب پذیری بیشتری نسبت به سایرین قرار دارند. یکی از این گروههای آسیب پذیر متکدیان هستند. متکدیان از جمله گروههای اجتماعی آسیب پذیری هستند که از اقشار گوناگونی همچون زنان و مردان، نوجوانان و سالخوردگان، معلولان جسمی و حرکتی، مهاجران و حتی بومیان تشکیل شدهاند.
بررسی پدیده فوق، با توجه به تنوع و تکثر اقشار مبتلا به آن و شیوهها و ابعاد جدیدش، یک بررسی چندجانبهای را میطلبد. تنوع اقشار اجتماعی نشانگر درگیری نهاد اجتماعی متنوعی همچون خانواده، آموزش و پرورش، نهادهای مذهبی، دولت و رسانههای جمعی با مساله تکدی است. نهادهای مذکور مسئولیت ایجاد شایستگی و مهارت اجتماعی لازم برای زندگی بهنجار متکدیان را عهده دار هستند. واقعیت ملموس اجتماعی، حاکی از آن است که نهادهای مذکور - تحت فشارتحولات اجتماعی نمیتوانند به خوبی نسبت به تعهدات خود در قبال اجتماعی کردن بهینه و به هنجار -دست کم - بخشی از اقشار آسیب پذیر، عمل کنند و پیامد چنین ناتوانیهایی، در افزایش روز به روزمتکدیان در مکانهای مختلف مشهود است.بین حوزهای بودن برخورد با معضلات اجتماعی، رشته سیاست اجتماعی را نیز درگیر نموده است، چرا که تجزیه و تحلیلهای رشته سیاست اجتماعی و توجه مستقیم آن به ارتقاء شرایط زندگی یا همان بهزیستی اجتماعی است و رهیافتها و روشهای متفاوتی برای تشریح بهزیستی وجود دارد.
گروههایی که در مددکاری اجتماعی و جامعه شناسی گروههای خاص اجتماعی نامیده میشوند و دارای برنامه پژوهشی خاص خود هستند.پدیده تکدی یا گدایان شهری معضل اجتماعی شایع در کلان شهرها و اقمار کشوهای درحال توسعه است. با این تفاوت که میزان بروز این پدیده، زمینهها و عوامل گسترش آن و نحوه مقابله با آن در جوامع مختلف، برحسب ویژگیهای اقتصادی- اجتماعی- فرهنگی آنها، متفاوت است.در تمام طول تاریخ و در تمام کشورها از خاور دور تا کشورهای توسعه یافته صنعتی، تکدی همراه یا مترادف با عباراتی چون بی خانمانی، ولگردی و ... وجود داشته و به عنوان معضلی نامیمون به شهرها چهرهای زشت بخشیده است و این مساله با برانگیختن ترحم مردم به ساختار روانی جامعه آسیب میرساند. ایران نیز به عنوان یک کشور در حال توسعه همچنان با مسائل و چالشهای متعدد در دوران گذار مواجه است. عدم تعادل بین زندگی گذشته و سنتی با نیازهای ناشی از هجوم زندگی جدید و مدرن باعث بروز بی نظمی و چالشهایی از قبیل ناکارآمدی آموزش و پرورش،بیکاری، فقر و نابرابری، مهاجرت روستاییان به شهرها، توسعه ناپایدار، گسترش آسیبها ومسائل اجتماعی از قبیل اعتیاد، خودکشی، طلاق، فرار دختران، خشونت جوانان و ... است[۱]
ابعاد اجتماعی: باید اذعان داشت که برخی متکدیان، محصول نابسامانی اجتماعی هستند، بدین معنی که جامعه نتوانسته افراد سالخورده، عاجز، معلول و یتیم و امثال آن را در مراکز مناسبی سامان بخشد و برای آنان زندگی انسانی را فراهم سازد. در نتیجه آنان از فرط ناچاری برای بقای خویش به تکدی میپردازند.
ابعاد اقتصادی: پدیده تکدی باوضعیت اقتصادی جامعه رابطه تنگاتنگی دارد؛ چنانچه در جامعه فاصله طبقاتی بسیار زیاد، تکدی درآن جامعه پدیدار خواهد شد[۲]
ابعاد روانشاختی: تکدی دارای ابعاد روانشناختی است؛ آن چنان که در باربر همه عوامل موجود تعدادی خاص بدان روی باویژگیهای روانی خاص میآورند.گیلمور معتقد است تکدی یک فعالیت سازمان یافته است که در آن فرد گدایی را به کار کردن ترجیح میدهد. از این رو آدمهای تن پرور و راحت طلب بدون هیچ سرمایه و فقط با گذاشتن از آبروی خود به این کار اقدام مینماید[۳]
ابعاد فرهنگی: تکدی بر کل فرهنگ اثر میگذارد، همانطور که خود ناشی و منبعث از جامعه است، به درستی میتوان گفت از روزنه تکدی میتوان فرهنگی را شناخت و مورد ارزیابی قرار داد. تکدی از این روزنه همانند یک نماد عمل میکند. از این رو اغماض فرهنگ در برابر تکدی موجب میشود.انسانها به سادگی بدان بپردازند. حتی تن آسایی را شاخص نوعی هوشیاری و ذکاوت بپندارند و دیگران بدان جهت ترغیب کنند. به عبارت دیگر، چنانچه در فرهنگی تکدی امری زشت و ناپسند تلقی نگردد و به آن به دیده عادی نگاه شود افراد آن جامعه در مواجه با مشکلات به آسانی دست به تکدی خواهند زد و رشد تکدی در آن جامعه اجتناب ناپذیر خواهد بود[۴]
پدیده تکدی دقیقاَ پدیدهای اجتماعی باتمامی ابعاد آن است: تکدی از آن رو پدیدهای اجتماعی است که در هر جامعه صورت خاص مییابد، انواعی چند میپذیرد و با روشهای خاص تحقق مییابد[۵]
بررسی مفهوم تکدی
با توجه به گستردگی این پدیده و تاثیر و متاثر بودنش از ساختارهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی یافتن تعریفی واحد که در برگیرنده و انعکاس دهنده تمامی ویژگیها و ابعاد این معضل اجتماعی باشد، دشوار به نظر میآید. در ادامه به برخی از تعاریف اشاره میکنیم.
تکدی گری به معنای گدایی کردن، در یوزگی [۶]، تکلف در سوال و حاجت خواهی از این و آن در کوی و برزن و پافشاری بر آن بیان شده است [۷] «گیلمور» جامعه شناس معاصر غربی معتقد است: «گدایی» یک فعالیت سازمان یافته است که در آن فردی که قادر به کارکردن است، «گدایی» را به «کارکردن» ترجیح میدهد[۸]. گدایی یک فعالیت سازمان یافته است که فرد در آن گدایی را به کار کردن ترجیح میدهد، هرچند که توانایی کار کردن را دارد[۹]
گدایی را میتوان عملی دانست که شخص متکدی بدون نداشتن استحقاق و شایستگی واقعی مقداری وجه و یا کمک غیر نقدی از دیگری تقاضا میکند. گاهی اوقات عمل تکدی تحت پوشش اعمال دیگری مانند فروشندگی، دستفروشی و... انجام میگیرد. گدایان روشهای مختلفی دارند، ولی اساس آن مبتنی بر جلب محبت مردم است [۱۰]درخواست کمک و اعانه از دیگران بدون هیچ گونه ضابطهٔ اقتصادی[۱۱]. درخواست از مردم در ملأعام به منظور رفع نیازهای مادی با زیر پا گذاشتن شئون انسانی و اجتماعی [۱۲].
متکدی فردی است که معمولا در ملا عام از افراد غیرآشنا درخواست کمک مالی دارد. به عبارت دیگر، متکدی فردی است که متاعی(غالباً پول) از مردم درخواست میکند، حال آنکه اعضای جامعه مسئولیتی حقوقی در تأمین معاش وی ندارند. متکدی سربار جامعه است و بدون توسل به شیوههای مقبول اجتماعی سعی دارد به هدف خودش که همانا تأمین روزی است دست یابد[۱۳].
انواع تکدی گری
-تکدی گری پنهان: تکدی گری پنهان آن است که به طریق پنهان و آبرومندانه مانند دراویش، دعانویسان و کولیها انجام گردد و یا خواندن اشعار و روایت قصههای ملی و مذهبی.
- دراویش افرادی هستند که با کشکول میپرداختند و یا در گذشته، عمدهترین متکدیان، دراویش بودند که با استفاده از عواطف و باورهای مردم به گدایی میپردازند.
در هند و پاکستان دروایشی هستند که خود را در بدترین وضع قرار میدهند، مثلا دسته جمعی در گوشهای معتکف میشوند و نوحههای مذهبی میخوانند و اعضای بدنشان را به لرزه در میآورند و از این راه گدایی میکنند. هدف این افراد، شکستن غرور وعزت نفس در این مرحله است.
- دعانویسان:کسانی هستند که بر روی کاغذهای طومار مانندی دعا مینویسند و به عنوان نسخه شفابخش به افرادمی فروشند. این دسته در مناطقی که دارای ساختار سنتی و قدیمی است و در جوامع کوچکتر و شهرستانها - که بافت سنتی دارند - از ارزش ویژهای برخوردارند و در نقشها و به شیوههای مختلف به گدایی مشغولند.
- تکدی آشکار:کسانی که آشکارا و با استفاده از فنون و رموز روان شناسی ترحم مردم را به خود جلب و به شیوهها و صور مختلف از دیگران تقاضای کمک میکنند.
- تکدی گری سنتی: گدایی، اسفند دود کردن، شیشه ماشین پاک کردن، تنقلات فروشی، اسباب بازی فروشی، کبریت فروشی، دستمال فروشی، روزنامه فروشی، درب منازل رفتن وگدایی کردن ،زدن سازهای بادی وضربی در اتوبوسها وپیاده روها، فال فروشی و...
- تکدی گری مدرن: سی دی فروشی، گل فروشی، عکس وپوستر فروشی، لوازم جانبی ماشین فروشی، طلب پول کردن برای انجام کار یا فعالیتی، سوت زدن ونواختن موزیکها باسوت، ادای مریض درآوردن، اظهار هم دردی با خانوادههای متوفی بر سر مزار، درخواست سوخت (بنزین) و... متکدیان و دریوزگان با جلوههای مختلف در سطح جامعه آشکار میشوند و برای تاثیرگذاری بر شهروندان به منظور دریافت کمکهای مورد نظر، ابزارهای گوناگونی را دست آویز حرفه خود قرار میدهند. وجود نیازمندان واقعی در میان متکدیان سبب شده است که همواره مبارزه با این پدیده در سطح جوامع همراه با ناهماهنگی شناختی و احساس تعارض صورت گیرد. متکدیان را میتوان در کسوتهای مختلف از جمله گروه ملبس به کسوت درویشی، دوره گردان، کولی-ها، دعا نویسان و ... در سطح جامعه شناسایی کرد. در زیر به برخی از تقسیم بندیهایی که در مورد انواع متکدیان صورت گرفته است اشاره میکنیم:
- آواره: کسی که بر اثر عوامل و حوادث طبیعی مانند سیل و زلزله و یا وقایع اجتماعی مانند جنگ و درگیری قومی و قبیلهای از خانهٔ خود رانده و درمانده شدهاند.
- فقیر: کسی که به رغم توانایی جسمی موفق به یافتن کار و تأمین حداقل نیازهای اولیهٔ زندگی شامل پوشاک، سرپناه، بهداشت و درمان نشده است.
- مسکین: شخصی که شغلی برای تأمین معاش دارد، اما درآمد به دست آمده از آن برای تأمین حداقل نیاز معیشتی وی کافی نیست.
- سالمند: فرد کهنسالی که به دلیل ناتوانی در اشتغال قادر به تأمین حداقل نیازهای اساسی خود نیست.
- معلول جسمی: شخصی که بر اثر نقص عضو و معلولیت جسمی، امکان فعالیتهای عادی در اجتماع را نداشته باشد و برای تأمین نیازهای خود و خانواده با مشکل رو به رو باشد[۱۴]
- بیمار روانی: دیوانگان و آنان که تعادل قوای خود را - چه به صورت ژنتیکی و چه در اثر عوامل محیطی - از دست دادهاند، نیز از کسانی هستند که به گدایی میپردازند، بی آن که الزاما درکی اقتصادی همانند دیگر متکدیان از این عمل داشته باشند. این دسته از افراد به علت عدم پذیرش اجتماعی و تحمل نشدن از سوی وابستگان خویش، به صحنه تکدی آمدهاند و به تدریج در اثر یادگیری اجتماعی، این رفتار، به صورت یک عادت «غریزی - روانی» در آنان تکرار میشود. عموماً از حاصل گدایی خویش بهره مند نیستند، زیرا حاصل کارشان یا توسط اراذل و اوباش به غارت میرود و یا آن را گم میکنند[۱۵].
- افراد تنبل و بی قید در تأمین معاش: فردی که به دلایل فرهنگی و شخصیتی از پذیرش مسئولیت انسانی و اجتماعی خود برای امرار معاش سرباز زند و تکدی را برای برآوردن نیازهای اولیه انتخاب کند.
- معاون در تکدی: فردی که زمینهٔ تکدی دیگران را فراهم میکند و در عوض بخشی از عواید حاصل از تکدی به وی تعلق میگیرد.
- متکدی اجیر: متکدی که زیر نظر کارفرما یا کار پرداز به این عمل مبادرت میکند و در مقابل مزد نقدی یا هزینهٔ معاش اعم از خوراک، پوشاک و سرپناه دریافت میکند.
- متکدی به اجبار: در مواردی که سرپرست و کارفرمای فرد، بر خلاف میل باطنی شخص او را وادار به تکدی کند.
- صغیر متکدی: فردی که والدین یا اجیرکنندگان او را به تکدی یا مشارکت در آن وادار میکنند، در حالی که خود به علت صغر سن در این امر تصمیم گیرنده نیست.
- کولی متکدی: شخصی که دوره گردی شیوهٔ زندگی وی است، با وجود این، دارای شغل و وسایل تأمین معیشت هم هست و تکدیبرای وی به منزلهٔ راهی برای افزایش درآمد و جبران کمبود هزینهٔ زندگی است و به طور سنتی در میان آنان شایع شده است.
- تبعهٔ بیگانهٔ متکدی: ارتکاب تکدی از طرف فرد در کشور غیر متبوع خود به علل عدیده.
- تکدی به منزلهٔ پوشش: زمانی که از این عمل برای اهداف دیگری همچون قاچاق مواد مخدر، سرقت و فحشا استفاده شود[۱۶]. در نتیجه مشاهده میشود که متکدیان از شیوههای گوناگون برای تکدی استفاده میکنند و نمیتوان انگیزه و شیوه واحدی برای تمامی آنان متصور شد. بنابراین امر تجزیه و تحلیل و برررسی این معضل اجتماعی و مبارزه با آن همواره با دشواریها و پیچیدگیهایی روبه رو خواهد شد.
نقش مددکاری اجتماعی در تکدی گری
بررسی پدیده تکدی به عنوان پدیده اجتماعی، لزوم دقت وتوجه به کلیه ابعاد و زمینههای موجود و مرتبط با آن را در ارئه سیاستها و برنامههای مبارزه با آن متبلور میسازد. مددکار اجتماعی به عنوان عامل تغییر و با اعتقاد به اصول و ارزشهای حرفه ایمددکاری اجتماعیدر برخورد با تکدیگری عمل میکند. گام نخست مددکاری اجتماعی با این پدیده این است که اولاً با متکدی به چشم مجرم نگاه نکندگرچه معتقد است که تکدی گری جرممحسوب میشود ولی چون بعضی از آنها از روی نا چاری و نیاز به سوی تکدی روی آوردهاند به عنوان مجرم با آنها برخورد نمیکند بلکه یکی از اهداف این است که برای متکدی ارزش و احترام قایل شویم و علل تکدی او را ریشه یابی کنیم وبعد در رفع آن گام برداریم. زنجیره انسانی متشکل از حلقههای انسانی است وقوت و قدرت این زنجیره به حلقههای ضعیف آن بستگی دارد. نقش مددکار اجتماعی این است که ازجدا شدن این حلقهها جلو گیری کندو هر جا احساس کرد حلقههای این زنجیره جدا شدهاند به آنها یاری رساند. مددکاری اجتماعی با توجه به اصل فردیت که یکی از اصول مهم حرفه مددکاری اجتماعی است میداند که متکدیان شرایط خاص و متفاوت خود را دارندو هر متکدی دنیای خاص خود را در عین شباهتهایی که با شرایط سایر متکدیان دارد دارا است. بنابراین برخورد با متکدیان با صورتی انسان دوستانه، عمیق و مددکارانه میباشد. ارائه خدمات فردی شامل مصاحبه، بازدید از محل سکونت متکدیان، ارجاع و پیگیری و ارائه خدمات مددکاری جامعهای شامل بسیج گروهای محلی و ایجاد شبکههایی از گروههای محلی است این گروهها به مددکاران اجتماعی جهت پیشگیری و کمک به کاهش تکدی گری کمک کنند.
مددکاری اجتماعی به چندین روش میتواند فعالیت کند
۱-شناسایی و طبقه بندی (سنی، جنسی و...) و تعیین وضعیت افرادمتکدی.
۲-توضیح آسیبهای گدایی و قبح آن برای افکار عمومی و خود متکدیان.
۳-فرهنگ سازی به مردم برای کمک نکردن و پرداخت نکردن پول و کالا به گدایان .
۴-آگاهی عموم جهت کمک کردن به نیازمندان واقعی از طریق خیریهها وسازمانها.
۵-ارائه خدمات تخصصی به کودکان و نوجوانانی که در معرض گدایی هستند.
۶-پس از ندامت گدایان باید همچنان توسط مددکاراجتماعی تحت نظر باشند تا از مسیر درست و جدید آنها مطمئن شویم.
۷-تلاش در جهت شناسایی شبکهها و کانونها ی بحران و سازمانهای حمایت کننده از متکدیان.
۸-کمک به گدایان و توان بخشی آنها جهت بدست آوردن شغل سالم و استقلال اجتماعی و اقتصادی از طریق توسعه تواناییها و مهارتهای خود.
فهرست منابع
۱- ادهمی، جمال و دیگران (۱۳۹۰) کلانشهر تهران و تکدی گری، تهران: نشر جامعه و فرهنگ.
۲-بهروان ،حسین.(شیوه برخورد با مساله تکدی)،مجله مشکوه ،ش۲۹،آستانقدسرضوی،مشهد،۱۳۶۹
۳-حاجیان مطلق،محمود (۱۳۸۳) ،تأملی بر پدیدهٔ تکدی و ریشههای آن در ایران با تاکید بر کارکرد دستگاههای دولتی، روسپیگری، کودکان خیابانی و تکدی(مقالات اولین همایش ملی آسیبهای اجتماعی در ایران)، تهران: انتشارات آگاه.
۴-دهخدا، علی اکبر (۱۳۴۵)لغت نامه دهخدا، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
۵-ساروخانی ،باقر،پژوهشی در شناخت تکدی گری در تهران،سازمانبهزیستی کشور تهران،1371
۶-ستوده،هدایت الله (۱۳۸۹) آسیب شناسی اجتماعی(جامعه شناسی انحرافات)، تهران: انتشارات آوای نور
۷-سخاوت، جعفر (۱۳۶۰) آسیب شناسی اجتماعی، تهران: انتشارات دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی
۸-شیخاوندی، داور (۱۳۵۰) آسیب شناسی اجتماعی، تهران: آموزشگاه عالی خدمات اجتماعی.
۹-شرمن و وود (۱۳۷۵) دیدگاههای نوین جامعه شناسی، ترجمه مصطفی ازکیا، تهرانانتشارات اطلاعات.
۱۰-فتحی، شاهین و علیرضا عباسی (۱۳۸۰) بررسی ویژگیهای متکدیان شهر تهران، تهران: معاونت سیاسی-امنیتی استانداری تهران.
۱۱-فرجاد، محمد حسین.آسیب شناسی اجتماعی و جامعه شناسی انحرافات،بدر،تهران ،1363.
۱۲- فرهنگ دانشگاهی انگلیسی فارسی ،عباس و منوچهر آریان پور،انتشارات امیر کبیر، ج۷،تهران1368.
۱۳-کوچکیان فرد،حسین (۱۳۸۳) مفهوم تکدی و اقدامات دولت و سازمانهای غیر دولتی در برخورد با آن، روسپیگری، کودکان خیابانی و تکدی(مقالات اولین همایش ملی آسیبهای اجتماعی در ایران)، تهران: آگاه
۱۴-معین، محمد (۱۳۶۳) فرهنگ فارسی، چاپ ششم، تهران: انتشارات امیر کبیر
۱۵-مسکنی، زهره (۱۳۸۷) بررسی علل گسترش پدیده تکدی، فصلنامه مفید، سال دوم، شماره 16.
۱۶-منتظر قائم، مهدی (۱۳۸۶) تکدی گری در ایران(مجموعه تحلیلهای آسیبهای اجتماعی در ایران)، تهران: انتشارات سلمان
پانویس
- ↑ (میری آشتیانی،:37:1382).
- ↑ (کریمی درمنی،323:1382.)
- ↑ (همان: ۳۲۴ )
- ↑ (همان :325).
- ↑ (ساروخانی،51:1377).
- ↑ (معین، 1365: 1125)
- ↑ (دهخدا، 1345: 6048).
- ↑ (شیخاوندی، 1350: 87)
- ↑ (فتحی و دیگران، 1380: 16).
- ↑ (همان:15).
- ↑ (حاجیان مطلق،1383: 19)
- ↑ (همان:19)
- ↑ (فتحی ودیگران،1380: 18)
- ↑ (کوچکیان فرد،1383: 238).
- ↑ (سخاوت، 1360: 35)
- ↑ (کوچکیان فرد،1383: 239)
