فرهنگ مصادیق:مثل ربا خواران در قرآن
پرسش : قرآن کریم حال ربا خواران در دنیا و آخرت را چگونه تشبیه کرده است؟
پاسخ اجمالی:
پاسخ تفصیلی: پاسخ این سؤال در آیه ۲۷۵ سوره «بقره» بیان شده است. خدای متعال در این آیه تشبیه گویا و رسائی از حال ربا خواران مجسم کرده، میفرماید: (کسانی که ربا میخورند،[در قیامت از جای] بر نمیخیزند مگر مانند کسی که بر اثر تماس شیطان با او، دیوانه شده) نمیتواند تعادل خود را حفظ کند، گاه به زمین میخورد و گاه بر میخیزد«الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ».[۱][۲]
در این جمله شخص رباخوار، تشبیه به آدم مصروع یا دیوانه بیمار گونهای شده که به هنگام راه رفتن قادر نیست تعادل خود را حفظ کند و به طور صحیح گام بر دارد.
آیا منظور ترسیم حال آنان در قیامت و به هنگام ورود در صحنه رستاخیز است؟ یعنی آنها به هنگام ورود در عرصه محشر به شکل دیوانگان و مصروعان محشور میشوند؟
اکثر مفسران این احتمال را پذیرفتهاند.
ولی بعضی میگویند: منظور تجسم حال آنها در زندگی این دنیا است؛ زیرا عمل آنها همچون دیوانگان است، آنها فاقد تفکر صحیح اجتماعی هستند و حتی نمیتوانند منافع خود را در نظر بگیرند و مسائلی مانند تعاون، همدردی، عواطف انسانی، نوع دوستی برای آنها، مفهومی ندارد و پرستش ثروت آن چنان چشم عقل آنها را کور کرده که نمیفهمند استثمار طبقات زیر دست، و غارت کردن دسترنج آنان بذر دشمنی را در دلهای آنها میپاشد و به انقلابها و انفجارهای اجتماعی که اساس مالکیت را به خطر میافکند، منتهی میشود و در این صورت، امنیت و آرامش در چنین اجتماعی وجود نخواهد داشت، بنابراین او هم نمیتواند راحت زندگی کند، پس مشی او مشی دیوانگان است.
اما از آنجا که وضع انسان در جهان دیگر، تجسمی از اعمال او در این جهان است، ممکن است آیه اشاره به هر دو معنی باشد، آری، رباخواران که قیامشان در دنیا بی رویه، غیر عاقلانه و آمیخته با «ثروت اندوزی جنون آمیز» است، در جهان دیگر نیز بسان دیوانگان محشور میشوند.
جالب این که در روایات معصومین(علیهم السلام) به هر دو قسمت اشاره شده است در روایتی در تفسیر آیه میخوانیم: امام صادق(علیه السلام) فرمود«آکِلُ الرِّبا لایَخْرُجُ مِنَ الدُّنْیا حَتّی یَتَخَبَّطَهُ الشَّیْطانُ»؛ (رباخوار از دنیا بیرون نمیرود مگر این که به نوعی از جنون مبتلا خواهد شد). [۳]
و در روایت دیگر برای مجسم ساختن حال رباخوارانِ شکم باره که تنها به فکر منافع خویش اند و ثروتشان وبال آنها خواهد شد، از پیامبر(صلی الله علیه وآله) چنین نقل شده: «هنگامی که به معراج رفتم دستهای را دیدم به حدی شکم آنان بزرگ بود که هر چه جدیت میکردند برخیزند و راه روند، برای آنان ممکن نبود و پی در پی به زمین میخوردند، از جبرئیل سؤال کردم اینها چه افرادی هستند و جرمشان چیست؟
جواب داد: اینها رباخواران هستند». [۴]
حدیث اول، حالت آشفتگی انسان را در این جهان منعکس میسازد و حدیث دوم، حالات رباخواران در صحنه قیامت را بیان میکند و هر دو مربوط به یک حقیقت است همان طور که افراد پرخور، فربهیِ زننده و بی رویهای پیدا میکنند، ثروتمندانی که از راه رباخواری فربه میشوند، نیز زندگی اقتصادی نا سالمی دارند که وبال آنها است. [۵]
پانویس
- ↑ بقره؛ آیه ۲۷۵
- ↑ «یَتَخَبَّطُهُ» از ماده«خَبْط» به معنی عدم حفظ تعادل بدن به هنگام راه رفتن یا برخاستن است.
- ↑ تفسیر«عیاشی»، جلد 1، صفحه 152، حدیث 503( چاپخانه علمیه، 1380 ه ق)؛«بحار الانوار»، جلد 97، صفحه 120، دار الکتب الاسلامیه(جلد 100، صفحه 120، مؤسسه الوفاء بیروت)؛ تفسیر«صافی»، جلد 1، صفحه 301( مکتبه الصدر، تهران، طبع دوم، 1416 ه ق)؛ تفسیر«کنز الدقائق»، جلد 1، صفحه 664(انتشارات جامعه مدرسین، طبع اول، 1407 ه ق)؛«وسائل الشیعه»، جلد 18، صفحه 124، با تفاوت( چاپ آل البیت).
- ↑ «نور الثقلین»، جلد 1، صفحه 291، حدیث 1157( مؤسسه اسماعیلیان، طبع چهارم، 1412 ه ق)،«جواهر الکلام»، جلد 23، صفحه 333( دار الکتب الاسلامیه، طبع هشتم، 1365 ه ش)؛«وسائل الشیعه»، جلد 18، صفحه 123( چاپ آل البیت)؛«بحار الانوار»، جلد 100، صفحه 116؛ تفسیر«قمی»، جلد 1، صفحه 93، و جلد 2، صفحه 7(مؤسسه دار الکتاب، طبع سوم، 1404 ه ق).
- ↑ گرد آوری از کتاب: تفسیر نمونه، آیت الله العظمی مکارم شیرازی، دار الکتب الإسلامیه، چاپ چهل و هفتم، ج 2، ص 425.
