فرهنگ مصادیق:مانند کردن خدا به مخلوقات

مانند کردن خدا به مخلوقات

مقدمه

تشبیه مصدر باب تفعیل از ریشه «ش ـ ب ـ ه» در لغت مانند کردن چیزی به چیزیو در اصطلاحِ علم بیان مانند کردن چیزی به چیزی در صفتی و در اصطلاحِ متکلمان مانند کردن خداوند به خلق و بیشتر به انسان است. به فرقه‌ای از مسلمانان که با تمسک به ظواهر برخی از نصوص خدا را در اوصاف به انسان مانند کرده‌اند مشبّهه یا مجسّمه گویند. تجسیم گرچه معمولا در کنار تشبیه به کار رفته، و با آن قرابت معنایی دارد؛ ولی اخص از آن است.

برخی از پیشینیان که در علم ملل و نحل در برابر معطّله (نافیان صفات از خداوند) قرار داشته و به صفاتیه معروف اند در اثبات صفات مبالغه کرده و صفاتی شبیه صفات مخلوقات برای خداوند ثابت دانسته‌اند و برخی دیگر از آنان فقط به صفاتی که در خبرها آمده یا افعال خدا بر آنها دلالت می‌کند بسنده و در تأویل و تفسیر آنها توقّف کرده‌اند.

اینان به مقتضای عقل معتقدند خدا مثل ندارد؛ نه او به چیزی شبیه و نه چیزی شبیه اوست؛ و به رغم ایمان به صفات آمده در آیات و اخبار چون استوای بر عرش، داشتن دست و صورت و جز اینها می‌گویند: ما معانی این الفاظ را نمی‌فهمیم و در این باره نیز تکلیفی نداریم. البته برخی از صفاتیه به تأویل* روی آورده و الفاظ موهم تشبیه را طبق ضوابط به معانی مناسب تأویل کرده‌اند.

در این میان، گروهی از متأخران بر این گفته پیشینیان افزوده و تصریح کرده‌اند: ما ناگزیریم نصوص و الفاظ یاد شده را بر ظواهر آنها حمل کنیم و بدین گونه به دام تشبیه صرف افتاده‌اند.

گفتنی است بحث از تشبیه و نقطه مقابل آن (تنزیه) در دوره‌ای چنان اهمیت داشته است که برخی آن را نقطه آغاز تاریخ علم کلام دانسته‌اند. میل به تشبیه از فراگیرترین و کهن‌ترین گرایشهای بشر است، از این رو صورت مادی و انسانی دادن به خدا در گستره تاریخ همواره بوده و در نقاط گوناگون جهان سابقه‌ای دیرینه دارد؛ ولی به گفته برخی عقیده تشبیه ابتدا در فرقه‌ای از قوم یهود پدید آمده و سپس به طوایفی از مسلمانان چون مشبّهه حشویه، کرّامیه و غلات شیعه سرایت کرده است.

حشویه، ملامست و مصافحه را برای خداوند جایز دانسته و گفته‌اند مسلمانان مُخْلَصْ آن گاه که در ریاضت و کوشش به مرتبه اخلاص و اتحاد برسند، چه در دنیا و چه در آخرت، با خداوند معانقه می‌کنند و بعضی از آنان معبود خود را جسم، گوشت و خون و دارای دست، پا، سر، زبان، دو گوش و دو چشم دانسته؛ لیکن تصریح کرده است او جسم و گوشت و خونی است مغایر دیگر اجسام و گوشتها و خونها. به گفته وی خداوند از بالا تا سینه اش اجوف (توخالی) و بقیّه مُصْمَتْ (توپر) است.

مشبّهه آنچه را در قرآن و روایات آمده، از قبیل استواء، وجه، دست، پا، انگشت، پهلو، آمدن، فوقیّت و جز اینها بر معانی ظاهری متعارف حمل کرده و نیز از رسول خدا(صلی الله علیه وآله) نقل کرده‌اند: خدا مرا ملاقات و با من مصافحه کرد و دستش را میان دو کتفم نهاد و من خنکی انگشتان وی را حس کردم.

کرّامیه نیز در اثبات صفات، کارشان به تشبیه و تجسیم کشیده شده است و به فرقه‌های عابدیه، تونیه، زرینیه، اسحاقیه، واحدیه و هیصمیّه قسمت شده‌اند. رئیس کرّامیه (ابوعبدالله محمد بن کرّام) تصریح کرده است که معبودش بر عرش استقرار دارد و صفحه علیا مماس با آن است. وی انتقال و تحوّل و نزول را برای خدا جایز دانسته است.

همچنین غلات شیعه که در حق برخی از ائمه(علیهم السلام)غلو کرده و گاهی آنان را از حدّ مخلوق بودن خارج دانسته و گاهی هم خدا را به خلق تشبیه کرده‌اند، از تشبیه سر درآورده و به فرقه‌های سَبائیّه، کاملیّه، علبائیّه، مغیریّه، منصوریّه، خطّابیّه، کیّالیه هشامیّه، نعمانیّه، یونسیه، نُصَیریّه و اسحاقیه قسمت شده‌اند. رئیس غلات (عبدالله بن سبأ) گمان می‌کرد علی بن ابی طالب(علیه السلام) زنده‌ای است که هرگز نمی‌میرد، از این رو روزی به آن جناب گفت: تو خدایی و حضرت او را به مدائن تبعید کرد. البته برخی از محققان در وجود شخصی به نام عبدالله بن سبأ تشکیک کرده‌اند. در مقابل غالیان، پیروان واقعی امامان معصوم(علیهم السلام)هستند که نه خداوند را به خلق تشبیه کرده و نه امامان خویش را تا مرز الوهیّت و ربوبیّت بالا می‌برند، چون در روایات اهل بیت عصمت و طهارت(علیه السلام) همان طور که تأکید شده است کسی که خداوند را به خلق تشبیه کند مشرک است، یا کسی که خدا را با تشبیه بشناسد او را نشناخته، یا اخلاص با تشبیه راست نمی‌آید یا اینکه طبق گفته مشبّهه بین خلق و خالق فرقی نیست، همچنین تصریح گشته است که شیعیان

هرچند مجازند در کمالات و فضایل امامان معصوم(علیه السلام)هرچه می‌خواهند بگویند، ولی حق ندارند آنان را تا حدّ ربوبیت بالا ببرند.

قرآن کریم گرچه در برخی آیات تعابیری دارد که بر اساس فهم ظاهری موهم تشبیه‌اند؛ مانند گفتن ، آمدن، استوای بر عرش ، نفس ، دست ، وجه ، نوشتن بر لوح و...؛ ولی در مواردی دیگر صریحاً وجود مثل را برای خدا نفی و از مَثَل زدن برای او نهی می‌کند ؛ یا وی را از هرگونه وصف انسانهای محدود و ناآشنا که سرانجام با فرض شریک و دختر و پسر برای او از تشبیه سر درمی آورند، منزّه و برتر می‌داند.

هماهنگی عقل و نقل در نفی تشبیه

برخی مفسران ادعا کرده‌اند: امت اسلامی با برپایه براهین عقلی و نقلی اجماع دارند که خداوند از مشابهت با مخلوقات پیراسته است و این خود اصلی است که باید آن را در موارد مشکوک و منافی، بر هر چیزی مقدم بداریم؛ خواه در این موارد مانند پیشینیان متوقف شده، امر را به خدا واگذاریم؛ یا مانند پسینیان به طرف تأویل رفته، آنها را بر معانی مناسب تنزیه حمل کنیم.

برخی اهل معرفت نیز پس از آنکه با توجه به ادلّه عقلی و شرعی تصریح کرده‌اند خداوند نه به چیزی شبیه است و نه چیزی شبیه اوست، درباره الفاظ دالّ بر تشبیه که در قرآن و روایات آمده گفته‌اند: راه سالم تر و بهتر برای کسی که نمی‌تواند آن الفاظ را طبق ضوابط مناسب با تنزیه* معنا کند، این است که علم این گونه امور را به خداوند واگذارد، مگر خدا او را از راه پیامبر یا ولیّ محدَّثی که از الهام بهره دارد بر معنای مراد آگاه سازد. البته باید دانست خداوند آیات متشابه را جهت ابتلا و امتحان بندگان نازل فرموده و نیز آنان را پند داده که در پی متشابهات نروند که کسی جز خدا معنای آنها را نمی‌داند و اگر راسخان* در علم در این باره چیزی می‌دانند، با تعلیم و اعلام خدا است؛ نه با فکر و اجتهاد آنها، چون حقیقت امر بزرگ تر از آن است که عقول بدون اِخبار الهی در درک آن مستقل باشند، چنان که مشبّهه بی آنکه ادلّه مقتضی تنزیه را در نظر بگیرند، آیات و اخبار را بر اساس فهم خود تأویل کرده‌اند و بدین ترتیب کارشان به جهل محض کشیده است.

این طایفه را سخن خداوند آنجا که هرگونه مثل و شبیه را از خود نفی می‌کند: «لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ» بس است، بنابراین اگر حدیثی بر تشبیه دلالت کند، حتماً وجهی مناسب با تنزیه دارد که نزد خدا معلوم و جهت فهم عرب که قرآن به زبان او نازل گشته بیان شده است.

اخبار و آیات هرگز لفظی را صریح در تشبیه نمی‌یابیم، بلکه برای الفاظ در عرف عرب وجوهی محتمل است که یکی از آنها تشبیه است، از این رو حمل کردن آن الفاظ بر وجهی که به تشبیه بینجامد هم ظلم به آن الفاظ است، چون حقّ آنها بر اساس قواعد لغت و زبان ادا نشده است و هم تعدّی بر خداست، زیرا چیزی بر وی حمل شده که لایق او نیست.
براین اساس، احادیث و آیات موهم تشبیه باید هریک بر اساس قواعد به گونه‌ای معنا شوند که توهم تشبیه از میان برود؛ مثلا در حدیث معروف از رسول اکرم(صلی الله علیه وآله): «قلب المؤمن بین إصبعین من أصابع الرحمن»که «اصبع» را برای خداوند ثابت دانسته است، از آنجا که عقل اعضا و جوارح جسمانی را برای خدا محال می‌داند، لفظ اصبع نمی‌تواند به معنای انگشت متعارف جسمانی باشد، از این رو باید دید آیا در عرف لغت عرب معنای دیگری برای آن ذکر شده یا نه و با مراجعه به عرف می‌توان دریافت که اصبع همواره در معنای یاد شده به کار نمی‌رود، بلکه گاهی معنای کنایی آن یعنی سرعت در تصرف مراد است.

الفاظ و تعابیری چون قبضة: «وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»، یمین: «وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ»، غضب: «وَغَضِبَ عَلَيْهِ»، نسیان: «فَنَسِيَهُمْ» و استواء: «ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ»، «ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ»به ترتیب به تحت امر بودن، تمکّن از تصرف، مجازات جباران و مخالفان و متجاوزان، معذب ساختن به عذاب ابدی یا نجات ندادن از عذاب، قصد و استیلاء معنا می‌شود؛ همچنین عبارتهای ضحک، فرح، تعجب، نَفَس، صورت، قدم و ذراع که در روایات برای خداوند به کار رفته به گونه‌ای مناسب با تنزیه تفسیر شده‌اند.

نفی مِثْل و مَثَل از خداوند

خدای متعالی صرف وجود و عین وحدت است، از این رو وی را نه در ذات مماثل و نه در حقیقت مجانس و نه در صفات مشابه است و همچنین چیزی کُفْو، مساوی، مطابق و مناسب او نیست، چون هریک از این معانی بر چیزی عارض می‌شود که در معرض کثرت بوده، از گونه‌ای وحدت ناقص برخوردار باشد، افزون بر آن، مماثلت و مجانست بر چیزی عارض می‌شود که ماهیّت کلّی نوعی یا جنسی دارد و حقیقت وجود از اینکه برای او ماهیتی فرض شود، منزّه است.

تشبیهات برخی از متصوفه درباره خدای متعالی مانند تشبیه به نفس ناطقه در مقایسه با بدن، تشبیه به نور کلّی محیط و ... نیز تام نیست، چون تشبیهات یاد شده شاید از جهتی تبیین کننده مطلب باشند؛ ولی از جهاتی دیگر مستلزم محدودیّت و نقص اند، از این رو برخلاف رأی برخی که خدا را از مثل پیراسته می‌دانند نه از مثال، همان طور که خداوند از مِثْل منزه است، از مثال و نظیر نیز مبرّاست و مثالهایی که در قرآن، احادیث و سخنان بزرگان در مورد خداوند جهت تفهیم و تقریب به ذهن آمده، شبیه به مثال است نه مثال.

به گفته برخی مفسران ذیل آیه ۷۴ نحل/۱۶ که از مثل زدن برای خدا نهی می‌کند: «فَلا تَضرِبوا لِلّهِ الاَمثالَ اِنَّ اللّهَ یَعلَمُ و اَنتُم لا تَعلَمون» مراد از مثل زدن آن است که انسانهایی که از حقایق امور و کنه ذات خدا بی خبرند، در مقام وصف خداوند با نوعی استعاره و تشبیه، اوصافی را برای وی برشمرند و در نهایت او را به خلق تشبیه کنند.

براین اساس، آیه «فَلَا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثَالَ ...» یعنی خدا را به خلق خویش تشبیه نکنید و او را با چیزی نسنجید، چون مثل زدن در جایی است که ذاتی یا وصفی به ذات یا وصف دیگری تشبیه شود، در حالی که خداوند برتر از آن است که در ذات یا وصف شبیه داشته باشد. به نظر برخی مراد این است که در عبادت برای خدا به اشباه و امثالی معتقد نشوید، زیرا او نه شبیه دارد و نه مثل و نه احدی جز او سزاوار پرستش است.

گفتنی است میان آیه‌ای که از مَثَل زدن برای خدا نهی می‌کند و آیه‌ای که مَثَل برتر را از آن خدا می‌داند: «وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَى وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ» تهافتی نیست، زیرا اوّلا مخاطب آیه ۷۴ نحل/۱۶ انسانهایی هستند که از حقایق امور از جمله ذات خدا بی خبرند و نباید در موردی که از آن آگاهی ندارند، مَثَلی بزنند که با حقیقت امر ناسازگار است و روشن است این مطلب با اینکه خود خدا که به ذات خویش عالم است از خود خبر دهد که مَثَلِ برتر از آنِ اوست هیچ گونه منافاتی ندارد.
ثانیاً آیه ۶۰ نحل /۱۶ در جهت آیه ۷۴ این سوره و در حقیقت، بیان علّت آن است، زیرا برایند این دو آیه در مجموع، آن است که انسانهای محدود و ناآگاه در مقام وصف خداوند از مثل زدن و ذکر هرگونه اوصاف ناپسند یا پسندیده محدود بپرهیزند، چون او از همه آنچه می‌گویند و تصویر می‌کنند، ناپسند یا پسندیده محدود، برتر و بالاتر است.
صفات او محض کمال و حقیقت وی نامحدود و از هرگونه نقص و نیستی دور است. او را حیاتی است که مرگ تهدیدش نمی‌کند، قدرتی است که درماندگی و ناتوانی عارضش نمی‌شود، علمی است که جهلْ مقارن آن نیست، عزّتی است که ذلتی همراه ندارد، به چیزی جز آنچه خود وصف کرده است وصف نمی‌گرددو به امثالی جز آنچه خود بیان کرده است، مانند تمثیل آیه ۳۵ نور/۲۴، مثل زده نمی‌شود، همان گونه است که خود خبر داده یا بندگان مخلَص و برگزیده وی به اوصاف کمالش ستوده‌اند: «سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ، إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ».

این بندگان را خدا خالص ساخته و به خود اختصاص داده است و کسی جز او در آنان با وی شریک نیست؛ و چون او خود را به آنها شناسانده و دیگران را در دیدشان فراموشانده است، آنان در مرحله نخست خدا را شناخته، سپس دیگران را با او می‌شناسند و هرگاه بخواهند وی را در دل خویش وصف کنند، به چیزی وصف می‌کنند که شایسته ساحت کبریایی اوست و اگر او را با زبانشان بستایند، با لحاظ قصور الفاظ و محدود بودن معانی، به کوتاهی بیان و گنگی زبان اعتراف می‌کنند، چنان که سرور مخلَصان پیامبر گرامی(صلی الله علیه وآله) اقرار می‌کرد که از عهده ثنای الهی برنمی آید.

ربوبیت و نفی تشبیه

برخی مفسران، از آیات ربوبیت خدا نسبت به عالمیان: «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ» یا مشارق و مغارب: «فَلَا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشَارِقِ وَالْمَغَارِبِ»یا آیات مالکیت وی نسبت به مشرق و مغرب: «قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ»، «لِلّهِ المَشرِقُ والمَغرِب» استفاده کرده‌اند خداوند با هیچ یک از موجودات عالم اجسام تشابه ندارد، زیرا طبق این آیات او ربّ، خالق، موجد و مالک همه چیز از جمله زمان، مکان و جهات است و چون خالق و موجد باید قبل از مخلوقات خویش وجود داشته و نیز بعد از آنها باقی باشد، باید ذات خداوند پیش و نیز پس از زمان و مکان و جهات و از آنها پیراسته باشد و این خود قوی‌ترین دلیل بر نفی تجسیم و اثبات تنزیه است.

وی همچنین از جواب حضرت موسی(علیه السلام) به سؤال فرعون که از ماهیت و جنس و جوهر خداوند پرسید: «قَالَ فِرْعَوْنُ وَمَا رَبُّ الْعَالَمِينَ» ـ و موسی(علیه السلام) در پاسخ گفت: «رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ»؛ «رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبَائِكُمُ الْأَوَّلِينَ»؛ «رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَمَا بَيْنَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ» ـ بهره برده است که خداوند نباید جسم و موصوف به اَشکال و مقادیر باشد، زیرا در آن صورت جواب صحیح این بود که صورت و شکل و مقدار او را ذکر کند.

گفتنی است آیات فرمان به تکبیر یا تسبیح خداوند، مانند «وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ»، «وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ » و «وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ»یا آیات نفی شریک، ولیّ، فرزند، زن و کفو از او مانند «وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا»، «أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ» و «لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ، وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ» نیز هریک به شکلی عقیده تشبیه را ردّ و بر بطلان تصویر خدا به اشباه و امثال تأکید می‌کنند.

برخی مفسران ذیل آیات ۳ ـ ۴ اخلاص/۱۱۲ نفی فرزند، پدر و کفو از خداوند را بر صمدیّت وی و صمدیت او را بر وحدانیّت در ذات و صفات و افعال متفرع و این همه را بدان معنا دانسته است که او واحدی است که چیزی نظیر و شبیه او نیست. وی همچنین ذیل آیه ۳ مدثّر/۷۴ که به رسول خدا(صلی الله علیه وآله) امر می‌کند پروردگار خویش را به بزرگی یاد کند گفته است: «و رَبَّکَ فَکَبِّر» به این معناست که پروردگار خود را به کبریا و عظمت منسوب کن و این خود به معنای تنزیه وی از آن است که چیزی معادل او یا برتر از او باشد، پس چیزی نیست که شریک، غالب یا ممانع او باشد و همچنین نقصی بر او عارض نگشته، هیچ وصفی وی را محدود نمی‌سازد.
گفتنی است تسبیح، تنزیه خدا از هرگونه وصف عدمی مبنی بر نقص است و تکبیر، تنزیه وی از هرگونه وصفِ وجودی یا عدمی است.

فهرست منابع

بحارالانوار، المجلسی (م. ۱۱۱۰ ق.)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ ق.
تفسیر القرآن الکریم، صدرالمتالهین (م. ۱۰۵۰ ق.)، به کوشش خواجوی، قم، بیدار، ۱۳۶۶ ش.
التفسیر الکبیر، الفخر الرازی (م. ۶۰۶ ق.)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۵ ق.
تفسیر المنار، رشید رضا (م. ۱۳۵۴ ق.)، قاهرة، دارالمنار، ۱۳۷۳ ق.
التوحید، الصدوق (م. ۳۸۱ ق.)، به کوشش حسینی تهرانی، بیروت، دارالمعرفة، ۱۳۸۷ ق.
تهذیب الاحکام، الطوسی (م. ۴۶۰ ق.)، به کوشش غفاری.
صدوق، ۱۴۱۷ ق؛ دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر حداد عادل و دیگران، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۷۸ ش.
عبدالله بن سبأ، العسکری، توحید، ۱۴۱۳ ق.
العقائد الاسلامیه، علی کورانی، مرکز المصطفی للدراسات.
الفتوحات المکیه، محیی الدین بن عربی (م. ۶۳۸ ق.)، به کوشش عثمان یحیی، قاهرة.
الهیئة المصریة، ۱۴۰۵ ق.
الکافی، الکلینی (م. ۳۲۹ ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۷۵ ش.
کشف الاسرار، میبدی (م. ۵۲۰ ق.)، به کوشش حکمت، تهران، امیر کبیر، ۱۳۶۱ ش.
لسان العرب، ابن منظور (م. ۷۱۱ ق.)، به کوشش علی شیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ ق.
لغت نامه، دهخدا (م. ۱۳۳۴ ش.) و دیگران، تهران، مؤسسه لغت نامه و دانشگاه تهران، ۱۳۷۳ ش.
مجمع البیان، الطبرسی (م. ۵۴۸ ق.)، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۰۶ ق.
مقدمة ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد بن خلدون، به کوشش علی عبدالواحد، قاهرة، دار نهضة مصر.
مکیال المکارم، محمدتقی الموسوی الاصفهانی، به کوشش سید علی عاشور، بیروت، الاعلمی، ۱۴۲۱ ق.
الملل والنحل، الشهرستانی (م. ۵۴۸ ق.)، به کوشش سید گیلانی، بیروت، دارالمعرفه.
منتهی الارب، عبدالرحیم بن عبدالکریم صفی پور (م. قرن ۱۴)، کتابخانه سنائی.
المیزان، الطباطبایی (م. ۱۴۰۲ ق.)، بیروت، اعلمی، ۱۳۹۳ ق.

پانویس

منبع: ضیاء الصالحین - تاریخ برداشت: 95/09/09

بازگشت به تشبیه خدا به خلق