فرهنگ مصادیق:قبرستان - وقف
مقدمه
۷۲۶. به مالکیت در آوردن قبرستان عمومی مسلمانان و ساختن ساختمانهای شخصی در آن و ثبت آن بعنوان ملک به نام اشخاص چه حکمی دارد؟ و آیا قبرستان عمومی مسلمانان وقف محسوب میشود؟ و آیا تصرّفشخصی در آن غصب است؟ و آیا تصرّفکنندگان در آن باید اجرتالمثل تصرّفات خود را بپردازند؟ و بر فرض ضمان اجرتالمثل، آن اموال در چه موردی باید مصرف شوند؟ و ساختمانهایی که در آن ساخته شدهاند چه حکمی دارند؟
بسمه تعالی
مجرّد گرفتن سند مالکیّت قبرستان عمومی مسلمین، حجّت شرعی بر مالکیّت و یا دلیل بر غصب کردن آن نیست، همانگونه که دفن اموات
درقبرستان عمومی هم حجّت شرعی بر وقف بودن آن نیست بلکه اگر قبرستان از نظر عرف از توابع شهر برای استفاده اهالی جهت دفن اموات و غیره شمرده شود و یا دلیل شرعی وجود داشته
باشد که برای دفن اموات مسلمانان وقف شده است، تصرّفات شخصی که متصرّفین فعلی در آن برای خودشان انجام میدهند غصب و حرام است و باید از زمین قبرستان رفع ید کنند و ساختمان و هر چیزی که در آن ایجاد کردهاند خراب نموده و آن را به حالت قبلیاش برگردانند، ولی ضمان اجرتالمثل تصرّفات ثابت نیست.
۷۲۷. مقبرهای وجود دارد که عمر قبرهای آن تقریبا به سی و پنج سال میرسد و شهرداری آن را تبدیل به پارک عمومی کرده و در دوران حکومت سابق ساختمانهایی در قسمتهایی از آن ساخته است، آیا نهاد مربوطه میتواند ساختمانهای مورد نیاز خود را مجددا در این زمین بسازد؟
بسمه تعالی
اگر زمین قبرستان برای دفن اموات مسلمانان وقف شده باشد و یا احداث بنا در آن موجب نبش یا هتک حرمت قبور علما و صلحا و مؤمنین شود و یا زمین از مکانهای عمومی و مورد نیاز شهر جهت استفاده اهالی باشد، ساخت تأسیسات و همچنین تصرّفات خصوصی در آن و تغییر و تبدیل آن جایز نیست و در غیر این صورت آن کار فینفسه اشکال ندارد، لکن قوانین مربوطه در این زمینه باید مراعات گردد.
۷۲۸. زمینی برای دفن اموات وقف شده است و در وسط آن ضریح یکی از فرزندان ائمه «علیهم السلام» قرار دارد و در این اواخر اجساد تعدادی از شهدای عزیز در آن قبرستان دفن شده است، با توجّه به نبود زمین مناسبی برای بازیهای ورزشی جوانان، آیا جایز است با مراعات آداب اسلامی، در داخل قبرستان بازی کنند؟
بسمه تعالی
تبدیل قبرستان به مکان بازیهای ورزشی و تصرّف در زمین موقوفه در غیر جهت وقف جایز نیست و همچنین هتک حرمت قبور مسلمانان و شهدای عزیز هم جایزنیست.
۷۲۹. آیا جایز است زائران یکی از فرزندان ائمه «علیهم السلام» وسایل نقلیه خود را داخل یک قبرستان قدیمی که در حدود صد سال از عمر آن میگذرد پارک کنند؟ با علم به اینکه قبرستان مزبور در گذشته محل دفن اموات اهالی قریه و غیره بوده و در حال حاضر مکان دیگری را برای دفن اموات خود برگزیدهاند؟
بسمه تعالی
تا زمانی که این کار از نظر عرف، هتک قبور و مسلمانان محسوب نشود و مزاحمتی هم برای زائران مرقد آن امام زاده «علیه السلام» ایجاد نکند، اشکال ندارد.
۷۳۰. اشخاصی در قبرستانهای عمومی از دفن اموات در کنار بعضی از قبور جلوگیری میکنند، آیا مانع شرعی برای دفن اموات در آنجا وجود دارد؟ و آیا آنها حق دارند از این کار جلوگیری کنند؟
بسمه تعالی
اگر قبرستان وقف باشد و یا دفن میّت برای هر فردی در آن مباح باشد، کسی حق ندارد حریمی در اطراف قبر میّت خود در قبرستان عمومی ایجاد کند و از دفن اموات مؤمنین در آن جلوگیری نماید.
۷۳۱. در کنار مقبرهای که ظرفیت قبرهای آن تکمیل شده، زمینی وجود دارد که توسط دادگاه قضائی از شخص زمینداری مصادره شده و در حال حاضر به شخص دیگری واگذار شده است، آیا استفاده از آن زمین برای دفن اموات با کسب اجازه از صاحب فعلی آن جایز است؟
بسمه تعالی
اگر صاحب فعلی آن کسی است که مالک شرعی آن محسوب میشود، تصرّف در آن با رضایت و اذن او اشکال ندارد.
۷۳۲. شخصی زمینی را برای دفن اموات وقف کرده و آن را قبرستان عمومی مسلمانان قرار داده است، آیا جایز است هیئت امناء آن پول را از کسانی که اموات خود را دفن میکنند، بگیرند؟
بسمه تعالی
آنان حق مطالبه چیزی در برابر دفن اموات در قبرستان عمومی موقوفه را ندارند ولی اگر خدمات دیگری را به قبرستان یا صاحبان اموات برای دفن مردههای خود ارائه میکنند، گرفتن مبلغی به عنوان اجرت در برابر آن خدمات اشکال ندارد.
۷۳۳. ما قصد داریم مرکز مخابراتی در یکی از روستاها ایجاد کنیم و به همین دلیل از اهالی روستا خواستهایم زمینی را برای ساخت مرکز مخابرات در اختیار ما بگذارند، با توجّه به عدم وجود زمینی در وسط روستا برای این کار، آیا جایز است این مرکز در قسمت متروکه قبرستان قدیمی ساخته شود؟
بسمه تعالی
در صورتی که قبرستان عمومی مسلمانان وقف برای دفن اموات باشد و یا ساخت مرکز مخابرات در آن موجب نبش قبر یا هتک حرمت قبور مسلمانان شود جایز نیست و در غیر این صورت اشکال ندارد.
۷۳۴. ما تصمیم گرفتهایم که در کنار قبور شهدای مدفون در روستا سنگهایی بعنوان یادبود دیگر شهدای روستا که در مناطق دیگر دفن شدهاند، گذاشته شود تا در آینده مزار آنها باشد، آیا این کار جایز است؟
بسمه تعالی
ساخت صورتهای نمادین قبر به نام شهدای عزیر اشکال ندارد، ولی در صورتی که آن مکان وقف برای دفن اموات باشد، ایجاد مزاحمت برای دیگران در دفن امواتشان جایز نیست.
۷۳۵. ما قصد داریم که یک مرکز بهداشتی در قسمتی از زمین بائری که در جوار یکی از قبرستانهاست بسازیم، ولی بعضی از اهالی ادّعا میکنند که این مکان جزئی از قبرستان است و برای مسئولین تشخیص اینکه زمین مذکور قبرستان هست یا خیر مشکل شده و بعضی از سالمندان آن منطقه شهادت میدهند که در آن زمینی که عدّهای مدعی وجود قبر در آن هستند، قبری وجود نداشته است، البته هر دو گروه شهادت میدهند که در اطراف زمینی که برای ساخت مرکز بهداشتی در نظر گرفته شده قبر وجود دارد، تکلیف ما چیست؟
بسمه تعالی
تا زمانی که احراز نشود آن زمین وقف برای دفن اموات مسلمانان است و زمین مزبور از مکانهای عمومی مورد نیاز اهالی در مناسبتها نباشد و ساخت مرکز بهداشتی در آن هم مستلزم نبش قبر و هتک حرمت قبور مؤمنین نباشد، ایجاد آن مرکز در زمین مزبور اشکال ندارد و در غیر این صورت جایز نیست.
۷۳۶. آیا جایز است قسمتی از قبرستان که هنوز مردهای در آن دفن نشده و خود قبرستان هم وسیع است و کیفیت وقف آن هم بطور دقیق معلوم نیست، برای استفاده در مصالح عمومی مانند ساخت مسجد یا مراکز بهداشتی برای فرزندان منطقه اجاره داده شود. به این شرط که پول اجاره به نفع خود قبرستان استفاده شود؟(قابل ذکر است که این منطقه به علت عدم وجود زمین خالی برای ساخت مراکز خدماتی در آن، نیاز به این قبیل خدمات دارد.)
بسمه تعالی
اگر زمین به صورت وقف انتفاع برای خصوص دفن اموات در آن وقف شده باشد، اجاره دادن و استفاده از آن برای ساخت مسجد یامرکز بهداشتی یا غیره در آن جایز نیست، ولی اگر از قرائن ثابت نشود که آن زمین برای دفن اموات وقف شده و از مکانهای عمومی و مورد نیاز منطقه برای استفاده اهالی جهت دفن اموات و مانند آن نباشد و خالی از قبر هم باشد و مالک خاصی هم برای آن شناخته نشود، در این صورت انتفاع از آن در مصلحتی از مصالح عمومی اهالی منطقه اشکال ندارد.
۷۳۷. وزارت نیرو در نظر دارد چند سد آبی و تولید کننده برق بسازد که از جمله آنها سدّی در مسیر رود کارون برای ایجاد نیروگاه برق است، تأسیسات اولیه طرح، ایجاد شده و هزینههای آن هم تأمین شده است ولی در مرکز منطقه طرح، یک قبرستان قدیمی وجود دارد که قبرهای نسبتا قدیمی و قبرهای جدید در آن وجود دارد و اجرای طرح هم متوقف بر تخریب این قبور است، حکم این مسئله چیست؟
بسمه تعالی
تخریب قبور قدیمی که جسدهای موجود در آنها تبدیل به خاک شدهاند اشکال ندارد، ولی تخریب و نبش قبور غیر مندرس و آشکار کردن جسدهایی که هنوز تبدیل به خاک نشدهاند، جایز نیست، البته اگر اجرای طرحهای تولید برق در آن مکان ضرورت اقتصادی و اجتماعی داشته باشد بطوری که چارهای جز اجرای آنها نباشد و انتقال از آن مکان به مکان دیگر یا انحراف از قبرستان، کار سخت و مشکل و یا طاقت فرسایی باشد، ایجاد سدّ در آن مکان اشکال ندارد، ولی واجب است قبرهایی که تبدیل به خاک نشدهاند با پرهیز از تحقق نبش قبر به مکان دیگری انتقال داده شوند هر چند با کندن خاک موجود در اطراف قبر و انتقال آن به مکان دیگر بدون تحقق نبش قبر باشد و اگر در اثناء کار، جسدی آشکار شود واجب است به مکان دیگری انتقال یابد و در آنجا دفن شود.
۷۳۸. زمینی در کنار یکی از قبرستانها وجود دارد که هیچ اثری از قبر در آن دیده نمیشود و احتمال دارد که یک قبرستان قدیمی باشد، آیا تصرّف در این زمین و ساختمان سازی در آن برای فعالیتهای اجتماعی جایز است؟
بسمه تعالی
اگر احراز شود آن زمین، جزئی از قبرستان عمومی موقوفه برای دفن اموات است و یا از نظر عرف حریم آن محسوب شود حکم قبرستان را دارد و تصرّف در آن جایز نیست.
۷۳۹. آیا جایز است انسان در دوران حیات خود قبری را به قصد تملک بخرد؟
بسمه تعالی
اگر مکان قبر، ملک شرعی دیگری باشد خریدن آن اشکال ندارد ولی اگر جزئی از زمینی باشد که وقف برای دفن اموات مؤمنین است، خرید و نگهداری آن برای خود انسان، چون بطور قهری مستلزم منع دیگران از تصرّف در آن برای دفن اموات است، صحیح نیست.
۷۴۰. اگر ایجاد پیادهرو در یکی از خیابانها متوقف بر تخریب تعدادی از قبور مؤمنینی باشد که قبل از بیست سال پیش در قبرستان مجاور خیابان عمومی دفن شدهاند، آیا این کار جایز است؟
بسمه تعالی
اگر قبرستان مذکور وقف نباشد تبدیل قبور به عنوان محل عبور افراد پیاده تا زمانی که مستلزم نبش قبور مسلمانان و هتک حرمت آنها نباشد، اشکال ندارد.
۷۴۱. قبرستان متروکی در وسط شهر وجود دارد که وقفیت آن معلوم نیست، آیا ساخت مسجد در آن جایز است؟
بسمه تعالی
اگر قبرستان مذکور زمین وقفی و ملک خصوصی کسی نبوده و همچنین از مکانهای عمومی و مورد نیاز و استفاده اهالی در مناسبتها نیز نباشد و ساخت مسجد هم در آن موجب هتک یا نبش قبرهای مسلمانان نشود، اشکال ندارد.
۷۴۲. قطعه زمینی وجود دارد که تقریبا از صد سال پیش تاکنون قبرستان عمومی بوده و چند سال پیش در عملیات حفاری چند قبر در آن مشاهده شده و بعد از عملیات حفاری و بردن خاکها بعضی از قبرها آشکار شدهاند و استخوان هم در داخل آن دیده شده، آیا جایز است شهرداری این زمین را بفروشد؟
بسمه تعالی
اگر قبرستان مزبور وقف باشد، خرید و فروش آن جایز نیست و به هر حال اگرعملیات حفاری موجب نبش قبور شود، آن هم حرام است.
۷۴۳. وزارت آموزش و پرورش قسمتی از یک قبرستان نسبتا قدیمی را بدون کسب موافقت اهالی، برای ساخت مدرسه، تصرّف کرده و مدرسهای را در آن ساخته است که دانشآموزان در آن نماز میخوانند، این کار چه حکمی دارد؟
بسمه تعالی
تا زمانی که دلیل معتبری بر اینکه زمین مدرسه برای دفن اموات وقف شده، اقامه نشده است و از مکانهای عمومی و مورد نیاز شهر برای دفن اموات و غیره و همچنین ملک خصوصی کسی نباشد، استفاده از آن برای مدرسه و خواندن نماز در آن با مراعات ضوابط و مقرّرات قانونی اشکال ندارد.
۷۴۴. قبرستانی در کنار زمین کشاورزی قرار دارد به گفته شاهدان محل به قدمت ۱۵۰ سال. الان متروکه شده و میتی در آن دفن نمیشود و جایگاه حیوانات چون مار و عقرب و موش گردیده که موجب آزار و اذیت کشاورزان محل شده است آیا میشود این قبرستان را به زمین کشاورزی تبدیل کرد و استخوانهای مردگان به صورت پودر درآمده است؟
بسمه تعالی
اگر به هیچ نحو قابل استفاده برای دفن مردگان نیست میتوانند از آن در کارهای خیر استفاده کنند، والله العالم.
۷۴۵. زمینی است موقوفه که وقف خاص برای دفن مؤمنین و مؤمنات شده است و وقفنامه زمین با مشخص کردن کامل حدود در سنگ نوشتهای در درب ورودی مسجد محل موجود میباشد. سؤال بنده به عنوان یک طلبه و به نمایندگی از طرف تمام مردم محل این است که: آیا این زمین موقوفه میتواند تبدیل به چیزی دیگری غیر از قبرستان گردد یا خیر؟ با توجه به اینکه شهردار محترم آن شهر به قصد انتفال قبرستان به خارج میخواهند قبرستان را تبدیل به پارک کنند.
بسمه تعالی
اگر عمل به وقف امکان دارد باید به آن عمل شود و تغییر جایز نیست بلی اگر ممکن نیست، استفاده از موقوفه در سبل خیر اشکال ندارد، والله العالم.
۷۴۶. درقبرستانی مدتها اموات مسلمین دفن میگردیده و وقفیت آن هم به اثبات رسیده است بعد از مدتی به جهت رعایت مسائل بهداشتی یا جهات دیگر ازدفن اموات ممنوع و قبرستان متروکه گردیده است. گورستان مذکور در موقعیتی بوده که صاحبان نفوذ در صدد تصرف برآمده و در آن ساختمان تجاری، مسکونی و غیره ساختهاند و این عمل در زمان طاغوت انجام گرفته، لذا از آن مرجع بزرگوار استدعا داریم ارشاد فرمایند که متصرفین، از نظر شرعی چگونه میتوانند بری الذمه گردیده و از دَین خارج شوند؟
اجاره بهای موقوفه – که در آن ساختمانهای متعدد ساخته شده – بر چه مبنائی اخذ میگردد، به قیمت کارشناسی فعلی یا زمان تصرف؟
با بیان شرعی مسئله تکلیف شرعی متصرفین را روشن و متولی موقوفه هم به وظیفه شرعیش آشنا خواهد گشت.
بسمه تعالی
میزان، قیمت زمان تصرف است ونسبت به تفاوت ارزش پول احتیاط در مصالحه است و اگر در این زمینه قانون و مقرراتی وجود داشته باشد باید مراعات گردد.
۷۴۷. ساختن مهدیه و حسینیه در قبرستانی که قسمتی از آن به حالت تعطیل درآمده چه صورتی دارد؟
بسمه تعالی
در صورتی که وقف به عنوان قبرستان نباشد و نیز نبش قبر صدق نکند با اجازه مراجع قانونی ذی ربط اشکال ندارد.
۷۴۸. در روستائی قبرستان قدیمی وجود دارد که محل دفن مردگان مؤمنین از گذشته تا کنون است، در گوشهای از آن حسینیهای قرار دارد که در عزای حضرت سید الشهداء(ع) استفاده میشود، آیا افزایش مساحت حسینیه از حیث تصرف در زمین قبرستان ممنوعیت شرعی خواهد داشت؟ البته با توجه به این که وقفنامهای در ارتباط با این قبرستان و حسینیه در دست نیست، لذا خواهشمندیم وظیفه شرعی ما را در ارتباط با توسعه حسینیه بیان فرمایید.
بسمه تعالی
در حکم به وقفیت، داشتن وقفنامه لازم نیست اگر در محل معروف به وقف است به نحوی که موجب اطمینان باشد حکم به وقف بودن آنها میشود بنابراین از قبرستان نمیتوانند جزء حسینیه قرار دهند، والله العالم.
۷۴۹. زمینی در مجاورت روستا میباشد که طبق اظهارات بزرگان اهل محل وقف بر قبرستان بوده است در مکان یاد شده بیش از پنجاه سال است که جنازه دفن نگردیده است. با عنایت به اینکه مردم روستا نیاز مبرم به حدود صد متر زمین جهت تأسیس مکان مخابرات دارند که از نظر تناسب و ضعف اقتصادی اهالی منحصر به تصرف بخشی از کنار قبرستان یاد شده است، ضمناً مکان یاد شده سالهاست که عملاً تبدیل به مکان توقف وسائل نقلیه و یا ریختن بار و ابزار و ادوات شده است. مستدعی است حکم مورد مزبور را بیان فرموده و در صورت مقدور راه حلی برای رفع معضل اهل محل مبذول فرمائید.
بسمه تعالی
زمین اگر وقف برای دفن اموات مسلمین است احداث ساختمان مخابرات یا چیزی دیگر در آن جایز نیست.
۷۵۰. در اجرای طرح عظیم سد البرز رقباتی از موقوفات و اماکن متبرکه ازجمله قبور مطهر پنچ تن از امامزادههای مورد اکرام و احترام خاص اهالی منطقه به زیر آب سد خواهد رفت. سؤال این است در این رابطه تکلیف شرعی و قانونی اداره اوقاف چیست و نحوه عمل و برخورد با مسئولین اجرای طرح سد چگونه باید باشد؟
بسمه تعالی
این کار شرعاً جایز نیست، مگر در صورتی که در این باره قانون جمهوری اسلامی اقتضا نماید.
۷۵۱. با احترام به استحضار حضرتعالی میرساند شهرداری به منظور ساخت و عمران یکی از خیابانهای محلات شهر با مشکلی مواجه است که نیاز به حکم کتبی شرعی دارد تا بتواند بدون دغدغه نسبت به اجراء و آسفالت آن اقدام نماید، صورت مسئله بدینگونه است:
قبرستان حصارکشی شده در بر این خیابان واقع است تعدادی قبور خارج از حصارکشی با قدمتی بیش از سی سال در مسیر تعریض و بازگشائی قرار دارند که در معرض ریخت و پاش زباله میباشد و چهرهای نامناسب و ناهنجار را به وجود آورده است ضرورت ایجاب مینماید که هرچه سریعتر نسبت به عمران و آبادانی اقدام شود تا یکی از قدیمیترین محلات شهر به شبکه آسفالت شهری بپیوندد، حال با عنایت به این مسئله راهی جز نبش قبر وجود ندارد لذا بنا به ضرورت و نیاز شدید و ایجاد تسهیلات در امر عبور و مرور و ایاب و ذهاب عمومی و نزدیک بودن فصل زمستان و بارندگی و نیاز شدید اهالی، متمنی است حکم لازم شرعی اعلام فرمایند و قبلاً در جهت جلب رضایت بازماندگان متوفیات مذاکرات لازم حضوراً صورت پذیرفته است.
بسمه تعالی
نبش قبر مسلمان جایز نیست، و تصرف در قبرستان بر خلاف جهت قبرستان جایز نیست و چنانچه در جمهوری اسلامی قانونی باشد، لازم المراعات است، والله العالم.
۷۵۲. اخذ سند مالکیت بر روی قبرستان عمومی مسلمین و احداث ساختمانهای شخصی و اختصاصی در زمان طاغوت شرعاً چه حکمی دارد؟ و آیا قبرستان عمومی مسلمین وقف است یا خیر؟
آیا ید متصرفین غاصبانه بوده و نسبت به اجرت المثل تصرفات خود ضامن هستند یا خیر؟
در فرض ضمانت وجوه مذکور باید به چه مصرفی برسد؟ و تکلیف ساختمانهای احداثی چیست؟
بسمه تعالی
مجرد اخذ سند مالکیت در مورد قبرستان عمومی مسلمین حجت شرعی بر ملکیت نیست، کما اینکه مجرد قبرستان عمومی بودن و سابقه دفن اموات حجت شرعی بر وقفیت زمین قبرستان برای دفن اموات نیست، اگر قرائن و شواهد مفید یقین به وقفیت و یا شیاع مفید علم به وقفیت و یا سابقه معامله وقفیت از سوی مؤمنین محل و مطلعین و یا مدارک و اسناد معتبر شرعی دال بر وقفیت در مورد مذکور در بین باشد، باید حکم به وقفیت زمین مذکور نمایند، و در اینصورت ایدی متصرفین فعلی در آن زمین غصب شناخته میشود و تصرفات آنان غصب و حرام است، و در آن صورت با توجه به چگونگی وقفیت موقوفه موجب ضمان اجرت المثل نیست، فقط شرعاً مکلفند از زمین وقفی رفع ید نمایند و آن را به حال سابق برگردانند، و لازم است جهت جلوگیری از اختلاف و نزاع رسیدگی و احقاق در این باره را به دادگاه صالح ارجاع نمائید.
۷۵۳. ۲۲ سال قبل شخصی دارای علم و فضل بوده فوت نموده او را در زمین موقوفه دفن نمودهاند، حال بعد از گذشت ۲۲ سال عدهای میگویند : که دفن در زمین موقوفه جایز نبوده لطفاً جواز و عدم جواز دفن مزبور را مشخص فرمایید. آیا در صورت عدم جواز میتوان در عوض زمین موقوفه پول پرداخت نمود؟
بسمه تعالی
در صورتی که دفن میت در زمین موقوفه منافات با جهت وقف موقوفه نداشته اشکال ندارد، ولی اگر دفن میت در زمین موقوفه منافات با جهت وقف داشته باشد جایز نیست، و چنانچه احیاناً میتی را در چنین زمین موقوفهای دفن کرده باشند، احوط آن است که جنازه را در صورتی که تا به حال خاک نشده باشد از آنجا نبش و در جای دیگر دفن کنند مگر آنکه نبش قبر حرجی و یا موجب اهانت و هتک مؤمن باشد و در هر صورت با پرداخت پول یا زمین مشکل قضیه حل نمیگردد.
۷۵۴. قطعه زمینی در جوار قبرستان متروکهای با سابقه حدود ۲۰۰ سال در کنار ملک اینجانب قرار دارد وجود آن باعث در معرض تعرض قرار گرفتن کشت و زراعت بنده به دلیل عدم مالک مشخص و استفاده عمومی به عنوان محل خرمنکوبی و تردد گردیده، با توجه به اینکه مرجعی به عنوان تصمیم گیرنده برای اینگونه موارد وجود ندارد.
اینجانب در صورت صلاحدید و امر مقام ولی امر حاضرم زمین یاد شده را کشت نموده عاید آن را به هر ترتیبی که دستور فرمایند واریز نمایم، کسب تکلیف موجب آسودگی خاطر و ادای وظیفه میباشد.
بسمه تعالی
قبرستان را نمیشود تصرف کرد و باید برای دفن مؤمنین از آن استفاده شود.
۷۵۵. اولاً زمینی وقف قبرستانی شده با نظر به اینکه قبرستان احتیاج به دستشوئی و امثال آن دارد آیا میشود تصرف نمود و احداث امثالهم نمود؟
بسمه تعالی
اگر از مرافق مورد قبرستان برای رفع حاجت زائرین اهل قبور باشد مانع ندارد.
ثانیاً بر فرض مشمول اگر شرط شده باشد فقط قبر در آن احداث شود، آیا چنین وقفی به عنوان وقف خاص صحیح است یا نه؟ توضیح بفرمائید.
بسمه تعالی
اگر واقف در وقف تصریح کرده باشد غیر از دفن اموات در آن زمین استفاده دیگری نشود احداث توالت در این صورت جایز نیست و باید تخریب شود.
ثالثاً اگر چاه دستشوئی مذکور در کنار قبری احداث شده باشد وارثین قبر راضی نباشند چه حکمی دارد؟
بسمه تعالی
رضایت بستگان میت در این باره شرط نیست.
۷۵۶. خواهشمند است نظر مبارک را در مورد مسئله ذیل مرقوم فرمائید: حکم فروش قبرستانهای وقفی توسط اشخاص حقیقی یا حقوقی چه میباشد در حالی که در بعضی از آنها قبر علمای اسلام بوده و نیز هنگام انجام عملیات ساختمانی بقایای اجساد مسلمین از زیر خاک ظاهر میگردد.
بسمه تعالی
قبرستان عمومی قابل خرید و فروش نیست.
۷۵۷. قبرستانی است جنب جاده اصلی (ورود شهر) دارای سند رسمی و جزء موقوفات هست و در این وادی مؤمنین دفن شده و بعضی از صلحاء نیز در این قبرستان مدفونند، شهرداری قصد دارد در این مکان برای جلوگیری از تصادفات عدیده احداث فلکه (میدان) نموده و دکاکینی نیز به طور رایگان برای صاحبان دکانهای تخریب شده در زمین مذکور بنا نماید و آنها را اسکان دهد و پیاده کردن این نقشه و طرح مصادف است با نابودی تمام آثار این قبرها و خود قبرستان، آیا این حرکت شهرداری مطابق با شرع مقدس اسلام هست یا خیر؟ مستدعی است نظر مبارک حضرتعالی را در زیر این ورقه مرقوم فرمائید.
بسمه تعالی
تغییر و تبدیل قبرستان که وقف برای دفن اموات مسلمین است جایز نیست.
۷۵۸. در مجاورت روستا قطعه زمینی است نسبتاً وسیع که قبرستان و به اصطلاح اهل محل خرمن گاه بوده و رفت و آمدهای مختلف صورت میگرفته است، طبق اظهارات بزرگان اهل روستا حدود سی سال است که بخشی ازاین زمین یاد شده تبدیل به اماکن مسکونی اعم از شخصی و عمومی از قبیل مدرسه، شرکت تعاونی در چند سال اخیر نانوائی شده است، به گونهای که قسمت مرکزی قبرستان در وسط مجموعه قرار گرفته ضمناً در بخشی از مجموعه یاد شده طبق اظهارات افراد مسن و قدیمی در قرن اخیر حداقل از بیست و پنج سال قبل گذشته جنازهای دفن نشده است.
با عنایت به مسائل یاد شده و ضرورتهای پیش آمده، استدعا دارد نظر شریف را نسبت به تکلیف مردم در مورد استفاده از نانوائی برای پخت و خرید نان و رفت آمد به مدرسه و منازل شخصی و شرکت تعاونی و نماز خواندن در هر یک از اماکن با توجه به ناگزیر بودن از تردد از روی قبرستان و قبور مسلمین مشروحاً بیان فرموده تا وظیفه اهل محل اعم از مالکین و شاغلین و سایر افراد روشن گردد.
بسمه تعالی
زمین اگر وقف برای دفن اموات مسلمین یا از مرافق عمومی روستا جهت استفاده عمومی اهالی باشد، استملاک و تصرف آن و احداث ساختمان در آن جایز نیست.
۷۵۹. در این محل رسم است که اگر کسی بخواهد سنگ قبری از سیاه به سفید تبدیل کند مطالبه یکصد تا یکصد و پنجاه هزار تومان، صرفاً فقط برای مجوز نصب میگیرند، با سادگی و دشمنی میخواهند مردم را از حکومت اسلامی بدبین نمایند که فاصله طبقاتی در مزار مسلمین هم مشهود باشد خواهشمند است دستور فرمائید چنانچه این امر خلاف است یا مجاز در هر صورت دستور شرعی آن را ذیلاً مرقوم فرمائید که اهالی وظیفه اسلامی خود را بدانند.
بسمه تعالی
در قبرستان عمومی که وقف برای دفن اموات مسلمین باشد، کسی حق مزاحمت مسلمین ندارد، مگر آنکه شهرداری محل جهت مصالح عمومی مقرراتی داشته باشد.
۷۶۰. با متروکه اعلام نمودن قبرستان شهرداری روی آن سند مالکیت گرفته است و سپس به اشخاص حقیقی و حقوقی فروخته شده و با خاکبرداری و تخریب قبور مسلمین ساختمان سازی گردیده است. با توجه به اینکه زمین مذکور بیش از سی سال تحت تصرف غاصبین بوده و بر روی آن حدود ۲۰۰۰ باب مغازه احداث گردیده و کل سرقفلی و اجاره آن در طول این سالیان توسط خریداران دریافت شده است مرقوم فرمائید:
الف) آیا غاصبین زمین ضامن اجرت المثل منافع فوت شده آن از زمان تصرف هستند یا از زمان صدور حکم وقفیت؟
ب) با توجه به اینکه سرقفلی ماخوذه توسط آنان به مجموع عرصه و اعیان مغازهها تعلق میگیرد و با دریافت سرقفلی متصرفین اجاره ناچیزی میپردازند و حقوق برای آنان ایجاد میشود. آیا غاصبین ضامن پرداخت بخشی از سرقفلی ماخوذه به نسبت سهم زمین موقوفه هستند یا خیر؟
در فرض پرداخت آیا باید قیمت یوم الاداء سرقفلی را بپردازند یا یوم الاخذ؟
ج) با لحاظ این امر که تاکنون استفاده از زمین جهت دفن اموات ممکن نیست تکلیف اعیانی احداثی بر روی زمین چیست؟
د) منافع زمین در چه طریقی باید به مصرف برسد؟
بسمه تعالی
غصب و تصرفات غاصبانه مقابر موقوفه موجب ضمان اجرت المثل و منافع و درآمدهای استحصالی از آن نیست بلکه با فرض وقفیت عرصه برای دفن اموات، باید مالکین بنا با قلع بنای احداثی در مقابر موقوفه عرصه را به حال سابق برگردانند و تحویل جهت وقف و متولی شرعی دهند و آنچه بابت فروش مستغلات و سرقفلی که بابت زمین مقابر گرفتهاند به پرداخت کنندگان از مستأجرین و غیر هم باید برگردانند، و عرصه مقابر اگر فعلاً به جهتی قابل برای دفن اموات نباشد، استفاده از آن در سایر خیرات زیر نظر متولی شرعی مانع ندارد.
۷۶۱. زمینی است موقوفه جهت قبرستان که اخیراً هیئت امناء مسجد محل، زمین مزبور را به سه قسم تقسیم کردند و اقدام به آماده سازی قبر میکنند و به تناسب موقعیت آن به قیمتهای ۲۰-۱۵-۱۰ هزار تومان به مردم میفروشند شایان ذکر است هزینه ساخت هر قبر پنج هزار تومان میباشد الباقی مبلغ را جهت ساخت مسجد و بقعه آنجا به مصرف میرسانند در صورتی که مردم راضی به این مسئله نباشند مرقوم فرمائید شرعاً چه حکمی دارد و کسانی که قبلاً این مبلغ پرداخت نمودند چه صورتی دارد؟
بسمه تعالی
زمین اگر وقف عام جهت دفن اموات مسلمین باشد فروش قبر در آن زمین به متقاضیان صورت شرعی ندارد، و دریافت هزینه حفر و ساختمان قبر موکول به توافق طرفین است و ربطی به فروش قبر ندارد.
۷۶۲. به استحضار میرساند قطعه زمینی حدود صد سال پیش جهت دفن اموات مسلمین تعیین وعملی میشود. بیش از پنجاه سال است که میت دفن نمیشود حال از محضر عالی استعلام میشود با توجه به اینکه گورستان موقوفه متروکه گردیده است و آثار قبور از بین رفته است و با عنایت به نیاز اهالی به مسجد جهت انجام فرایض الهی، آیا اهالی میتوانند در گورستان مذکور یک باب مسجد احداث نمایند یا خیر؟
در صورت عدم امکان احداث مسجد در گورستان موقوفه، آیا اهالی میتوانند با پرداخت بهاء متناسب به عرصه گورستان اقدام به احداث مسجد نمایند یا خیر؟ ضمناً هیچگونه نبش قبری به عمل نخواهد آمد.
بسمه تعالی
اگر قبرستان وقف است مسجد نمیشود و تغییر آن هم جایز نیست.
۷۶۳. قبرستانی که محل دفن اموات عمومی است، تصرف و فروش و بنای احداث عمومی یا خصوصی در زمین قبرستان عمومی و یا تغییر آن جائز است یا خیر؟
بسمه تعالی
قبرستان عمومی حکم وقف را دارد و تصرف و تغییر آن جایز نیست.
۷۶۴. حریم یک امامزاده متبرکه محل قبرستان عموم مسلمین است و اهالی دو روستا که در جوار هم قرار دارند به صورت مشترک از سالیان متمادی دور تاکنون برای دفن اموات خود از آن استفاده میکردند بدین منظور چند نفر افراد خیر زمینهایی را خریداری و وقف قبرستان برای عموم مسلمین کردهاند.
سؤال از آن مقام محترم این است با عنایت به موارد فوق آیا یکی از روستاها مجاز است مانع استفاده روستای دیگر از این قبرستان عمومی گردد؟ لطفا نظر و فتوای شریف را مرقوم فرمایید.
بسمه تعالی
باید به همان طور که قبلاً استفاده میشده فعلاً هم استفاده شود و جلوگیری از آن جایز نیست.
۷۶۵. عدهای از اهالی یک روستا محلی را جهت قبرستان عمومی وقف نمودهاند و قبرستان محل منحصر به همان است.در این صورت آیا جائز است که از گوشه و کنار همان زمینهای وقفی که فعلاً دفن اموات با آن نقطه نرسیده خاکبرداری نموده و به جای دیگر مانند جاده سازی و غیره مصرف نمایند (به ادعای اینکه خاک آنجا با شن مخلوط است و جهت راه سازی خوب است) در صورتی که این کار موجب تغییر یافتن زمین وقفی از صورت اصلی بوده و بسیار ناهموار و نامرغوب شده و هموار نمودن آن هزینه زیادی خواهد داشت به علاوه واقفین زمین هم هیچ وقت به این عمل راضی نخواهند بود.
بسمه تعالی
با فرض اینکه واقفین مالک زمین بوده و آن را وقف کردهاند تصرف مزبور جایز نیست، و موجب ضمان است، والله العالم.
۷۶۶. قبرستانی است که هم اکنون متروکه شده بعضی افراد فرصت طلب و سودجو بخشی از قسمتهای قبرستان را مورد خرید و فروش قرار دادهاند و بعضی به بهانه اینکه حاشیه زمین ایشان است تصرف کردهاند و موجبات هتک و حرمت قبرستان مسلمین را به وجود آوردهاند، حال ما تقاضا داریم که از آن مقام عظمای ولایت حکم این مسئله را دریابیم باشد که با روشن شدن حکم مسئله هتک حرمت قبرستان مسلمین پایان پذیرد و اگر شرع مقدس اجازه میدهد اقداماتی در جهت رفع نیاز و احتیاجات عموم مردم از قبیل احداث مدرسه، بهداشت، شرکت تعاونی و... صورت گیرد.
بسمه تعالی
خرید و فروش و تصرف قبرستان جایز نیست و رسیدگی موکول است به مسئولین محترم ذیربط در جمهوری اسلامی، والله العالم.
۷۶۷. اداره آموزش و پرورش یک قطعه زمین موقوفه را با نظارت اداره اوقاف جهت احداث نمازخانه برای یکی از مدارس راهنمائی دخترانه از متولی اجاره کرده است در هنگام عملیات ساختمانی به چند قبر برخورد کردهاند که از زمانهای قدیم بوده و آثاری از آن بر سطح زمین وجود نداشته است.
مستدعی است بیان فرمائید که آیا جایز است بدون نبشر قبر و بدون هتک حرمت آنها ساختمان نمازخانه مزبور ادامه پیدا کند یا نه؟
بسمه تعالی
اگر قبرستان بودن آن معلوم نیست و از متولی شرعی اجاره شده با مراعات عدم نبش قبر و عدم هتک اشکال ندارد، والا جایز نیست.
۷۶۸. قطعه زمینی که قبلاً گورستان بوده و اکنون بیش از ۴۰ سال از این قبرستان میگذرد و هیچ نوع آثاری از قبر مشاهده نمیگردد و زمین مسطح میباشد، اما در حین خاکبرداری به استخوان و در بعضی نقاط جسد مدفون شده مشاهده گردیده است.لذا استدعا میگردد به سؤالات زیر پاسخ داده شود تا اقدام مقتضی به عمل آید :
۱-آیا در چنین زمینی که قبلاً گورستان بوده و بیش از ۴۰ سال از آن گذشته است میتوان ساختمان بنا نمود؟
۲-آیا خاکبرداری زمین میتوان ساخت و ساز نمود؟
۳-آیا ایجاد پارک و یا فضای سبز بر روی چنین زمینی امکان پذیر است یا خیر؟
بسمه تعالی
۱-۲ نبش قبر مسلمان به هیچ وجه جایز نیست اگر چه چهل سال از دفن گذشته باشد.
۳- تبدیل گورستان موقوفه جایز نیست و غیر موقوفه اگر نبش قبر نباشد بلامانع است.
۷۶۹. اولاً: آیا ساختن دستشوئی و وضوخانه در شش یا هفت متری قبر تعدادی از شهداء (حدود شش قبر) در امامزاده یا قبرستانی که متعلق به عموم مردم و محل زیارتگاه مردم بوده و احداث آن از ضروریات محل است و نیز تنها مکان بکر امامزاده و قبلاً هم دستشوئی بوده است، شرعاً بی احترامی به قبر شهداء است؟
ثانیاً: آیا بعضی از این خانوادهها شرعاً حق ممانعت از احداث این ساختمان را دارند؟
بسمه تعالی
احداث ساختمان دستشوئی در محلی که وقف دستشوئی بوده مانع ندارد به شرطی که هتک حرمت محسوب نشود و تشخیص هتک احترام و عدم آن با عرف است.
۷۷۰. به استحضار رسانده میشود، یک قبرستان قدیمی داریم که وقف بودن یا نبودن آن معلوم نبوده ولکن جای خالی ندارد و آثار ظاهری قبرها نیز معلوم نیست آیا میشود غسالخانه در آن قبرستان قدیمی ساخت؟
بسمه تعالی
قبرستان اگر مشهور به وقفیت برای دفن اموات است به چیزی دیگر تبدیل نکنند.
۷۷۱. مسجدی در کنار گورستانی واقع شده که این گورستان بایر افتاده و مدتی است که میتی در آن دفن نمیکنند و شهرداری این شهر نیز درصدد تصاحب این گورستان میباشد. این کار با مخالفت بعضی از مردم شهر روبرو شده است (شهرداری میخواهد آن را به فضای سبز تبدیل نماید) و این گورستان مکانی است برای تجمع افراد ناپاک آیا حضرتعالی اجازه میفرمائید قسمتی از این گورستان را جهت حیاط مسجد تصاحب نمایند در ضمن اضافه میکنم ورثه اکثر امواتی که در این گورستان دفن هستند راضی به این کار میباشند و حتی تعدادی زیادی از آنها مبلغی قابل توجه جهت این امر اختصاص دادهاند اضافه میکنم که در این گورستان مقبره چند شهید نیز میباشد که خانواده شهداء نیز به این امر راضی میباشند، والسلام.
بسمه تعالی
اگر به هیچ وجه استفاده گورستان از آن نمیشود با اجازه حاکم شرع و مراعات مقررات جمهوری اسلامی مانع ندارد.
۷۷۲. یک قبرستان قدیمی داریم که نزدیک به ۶۰ سال است که متروکه مانده و در آن هیچ دفنی صورت نگرفته آیا از نظر شرعی مجاز به ایجاد اماکن عمومی یا فضاهای ورزشی یا اینکه فروش و استفاده از بهای آن در هزینههای عمومی و خیریه روستا هستیم ،نظر حضرتعالی چیست؟
بسمه تعالی
امر وقف با متولی شرعی آن است و با نبود شخص خاص حاکم شرع تولیت دارد و در هر صورت با امکان انتفاع به وقف در جهت وقف، فروش و استفاده در غیر جهت وقف جایز نیست و با عدم امکان میتوانند در مطلق خیرات با صلاحدید متولی از آن استفاده کنند.
۷۷۳. پدر بزرگ اینجانب در حدود ۸ سال قبل قبری از اداره اوقاف خریداری نموده است در حالیکه در آن زمان قبرها به صورت مطلق و بدون در نظر گرفتن طبقه خاصی بوده است ولی اکنون بخشی از این قبرها دو طبقه و توسط اوقاف تصاحب شده، خواهشمند است با توجه به شرایط موقع خرید مقدار حق شرعی این ملکیت را در خصوص این مورد مرقوم فرمائید.
بسمه تعالی
اگر مورد معامله زمین مشخص و عرض و طول معینی بوده زمین و طبقات متعارف آن، ملک خریدار است و بعد از او به عنوان ارث منتقل به ورثه او میشود ولی اگر زمین فروخته نشده (خصوصاً در صورت وقف بودن زمین و عدم جواز فروش آن) بلکه حق دفن به خریدار واگذار شده در این صورت خریدار حق بیش از یک قبر را ندارد و چنانچه زمین تحمل قبرهای متعدد داشته باشد اختیار سایر قبرها مربوط به مالک یا متولی شرعی در وقف است.
۷۷۴. قبرستانی است که ۴۰ سال میباشد متروک شده بسیاری از سنگهای قبور از بین رفته است. مؤسسه خیریه سید الساجدین از مسئولین شهرستان قسمتی را جهت کارهای عام المنفعه درخواست نموده است خواهشمند است حضرتعالی نظرتان را در این خصوص بیان فرمائید.
بسمه تعالی
چنانچه قبرستان وقف اموات و یا ملک شخصی افراد نباشد و احداث بنا موجب نبش قبر مسلمین نشود مانع ندارد.
۷۷۵. آیا این درست است که از یک قبر بعد از گذشت چند سال میتوان مجدداً استفاده کرد؟ لطف کنید مدت سال را ذکر کنید.
بسمه تعالی
نبش قبر مسلمان جائز نیست مگر اینکه علم داشته باشیم که جسد از بین رفته و خاک شده باشد و سال معتبر نیست.
۷۷۶. احتراماً، به استحضار میرساند مؤسسه خیریه سیدالساجدین در شرف تأسیس میباشد، لذا نیاز به یک قطعه زمینی جهت احداث بنا دارد قسمتی از یک گورستان متروکه که قریب به سی و پنج سال از آن میگذرد را جهت تملک تقاضا شده است با توجه به نیاز این شهر به این گونه مؤسسات و این که زمین مذکور در اختیار شهرداری وبلااستفاده میباشد و بسیاری از بازماندگان صاحبان قبور اعلام موافقت نموده خواهشمند است توضیح فرمایید آیا تخریب این قسمت از گورستان جهت ساخت بنای مؤسسه خیریه عامالمنفعه از نظر شرع مقدس اسلام چه حکمی دارد؟
بسمه تعالی
اگر گورستان وقف است تغییر وقف جایز نیست، والله العالم.
۷۷۷. آیا هیئت امناء مساجد اجازه فروش زمین قبرستان به منظور دفن افراد را دارند یا خیر؟
فروش زمین قبرستان چه حکمی دارد؟
بسمه تعالی
زمین اگر وقف قبرستان باشد قابل خرید و فروش نیست.
۷۷۸. جهت حفظ احترام اموات در نظر است قبرستان محل و گلزار شهداء را حصار نمایند، و تعدادی میخواهند وسط قبرستان خیابان کشی کنند، که اگر این کار اجرا شود قبرستان عملاً به دو قسمت تقسیم میشود.
از محضر حضرتعالی تقاضا داریم که حکم شرعی را مرقوم فرمائید که آیا میتوانیم کل قبرستان را به عنوان یک مجموعه خیابان کشی نموده و حصار نمائیم، حکم شرعی چیست؟
بسمه تعالی
اگر قبرستان وقف است، احداث خیابان در آن جائز نیست و اگر جزء زمینهای عمومی دیگر است، تابع قانون مربوطه است و دیوارکشی اگر خلاف وقف یا مقررات دولتی نباشد به اختیار مردم است و باید از هرگونه عملی که موجب اختلاف میگردد پرهیز شود.
۷۷۹. جمعی پیدا شدهاند به نام گروه... و قسمتی از قبرستان مسلمین را علناً تصاحب کردهاند و حصارکشی میکنند و ایجاد اختلاف مینمایند. آیا تکلیف ما سکوت و مشاهده است؟
بسمه تعالی
تصاحب قبرستان و تغییر آن جایز نیست، و مؤمنین از وقوع هرگونه اختلاف و درگیری باید بپرهیزند، والله العالم.
۷۸۰. مسجد قبلی به دلیل خیلی کوچک بودن کفاف جماعت را نمینماید و کلیه اطراف مسجد قبلی قبرستان قدیمی است آیا میشود جهت گسترش مسجد از قبرستان قدیمی استفاده نمود؟
بسمه تعالی
تبدیل قبرستان وقفی به مسجد جایز نیست.
۷۸۱. آیا احداث سرویس دستشوئی در انتهای مسجد که قبرستان قدیمی میباشد اشکال شرعی دارد یا نه؟ اگر به صورت زیرزمین و پائینتر از قبرها سرویس احداث گردد چه حکمی دارد؟
توضیح اینکه هیچگونه امکان جهت احداث سرویس بهداشتی در محل دیگر وجود ندارد.
بسمه تعالی
گذشت که تغییر وقف است و جایز نیست، والله العالم.
۷۸۲. شورای اسلامی و شهرداری شهر به جهت تقاضای مکرر جمعی از شهروندان تصمیم به احداث جاده از وسط آرامگاه جهت تردد و رفاه حال عدهای از شهروندان این شهر دارد لازم به ذکر است که هیچ قبری در وسط جاده واقع نشده فقط دو مورد در حدود بیست الی سی سانتی متری گوشه آن در کنار جاده افتاده است که به صورت پل مانند بازسازی شده لذا به جهت محترم شمردن آرامگاه دو طرف جاده دروازه مناسبی نصب و با نردههای آهنی محصور شده است لذا خواهشمند است نظر شرعی آن را مرقوم و ارائه طریق فرمایند.
بسمه تعالی
احداث جاده در قبرستان جایز نیست، بلی ضوابط و مقررات جمهوری اسلامی لازم المراعات است، والله العالم.
۷۸۳. در جوار امامزاده قبرستان قدیمی شهر میباشد که بجهت احترام و اعتقاد فوق العادهای که مردم برای این مکان شریف و مقدس قائل میباشند مایل به دفن اموات خود در این مکان مقدس و شریف میباشند لذا تعداد بیشماری در زمان حیات خود مبادرت به تهیه قبر مینمایند از آنجا که دفن اموات از لحاظ شرعی و بهداشتی کاملاً مد نظر قرار میگیرد خواهشمند است پاسخ استفتائات ذیل را مرقوم فرمائید :
۱-آیا واگذاری قبر در زمان حیات به متقاضی جایز است؟
۲-دفن کردن در صحن امامزادههایی که در شهر واقع شدهاند مثل امامزاده ابراهیم و امامزاده احمدبن قاسم و دهها امامزاده دیگر در قم و امثال آن در شهرستانها چه حکمی دارد؟
۳-دفن کردن در قبری که میت آن متلاشی شده و پوسیده است بعد از چه مدتی جایز است؟
۴-چنانچه حیاط قبرستان و زیارتگاه بر اثر تعمیرات و کف سازی، یک متر از کف حیاط سابق بالاتر بیاید، الف: آیا در این یک متر میتوان قبر جدید ساخت؟ ب: ملکیت این قبرهای جدیدالاحداث که روی قبرهای زمین است به چه کسی تعلق دارد؟ ج: آیا تولیت زیارتگاه حق تصرف در این قبور جدیدالاحداث را دارد؟ د: آیا صاحبان قبور زیرین حق در این قبور جدیدالاحداث دارند یا خیر؟
بسمه تعالی
۱-۲- اگر زمین وقف دفن اموات مؤمنین است هر شخصی فوت کند میتوانند در آن زمین دفن نمایند و پیش از آنکه شخص بمیرد حق واگذاری قبر به او اگر خلاف وقف و نظر واقف باشد جائز نیست، بلی اگر در مورد دفن اموات در شهر مقررات خاصی وجود دارد لازم الاتباع است.
۳- نبش قبر میت مسلمان اگر چه متلاشی شده باشد جائز نیست و همانطور اگر محل دفن میت ملک شخصی باشد بدون اذن مالک شرعی آن تصرف در آن جائز نیست اگرچه نبش قبر نشود.
۴- حکم مسأله از جواب سؤالهای ۱و۲و۳ معلوم گردید و هرگونه تصرف در وقف متوقف بر اذن متولی موقوفه و صلاح وقف است و اگر میت مسلمانی را در زمین وقف برای دفن اموات دفن نمودهاند، زمین از وقف بودن خارج نمیشود ولی نبش قبر به هیچ وجهی جائز نیست و زمین متعلق به وقف است و دفن میتی در زمین وقف حقی ایجاد نمیکند.
۷۸۴. قبرستانی است در محله سادات که بسیار مورد توجه است، با توجه به اینکه آن محل از نداشتن فضای مناسب و حسینیه جهت عزاداری ماه محرم و صفر دارای مشکل اساسی است، آیا میشود از محل فروش قبر پول آن را جهت ساخت حسینیه محل مصرف کرد؟
بسمه تعالی
اگر مردم با رضایت پول برای این کار بدهند مانع ندارد ولی قبر را نفروشند و برای آن پول نگیرند.
۷۸۵. قبرستان قدیمی در محلهای وجود دارد که حدود ۲۹ سال هیچ میتی در آن به خاک سپرده نشد و اکنون بخشی از این قبرستان در معرض جاده عمومی قرار گرفته بقیه به شکل محل عبور درآمده است، آیا اجازه میدهید جهت استفاده مطلوبتر، قبرستان مذکور فروخته شود و پول آن در قبرستان اصلی محل یا ساخت حسینیه محل استفاده گردد؟
بسمه تعالی
قبرستان قابل فروش نیست.
۷۸۶. پیکر مطهر شهیدی به عنوان شهید گمنام در سالهای گذشته در یکی از شهرهای مرزی کشور مدفون گردیده است اکنون پس از گذشت ۲۰ سال مشخص گردیده که شهید متعلق به خانواده محترمی است که مصراً تقاضای انتقال پیکر مطهر شهید به گلزار شهدای این شهر را دارند مقتضی است نظر معظم له در خصوص انتقال پیکر شهید و یا انتقال قبر بگونهای که نبش قبر بر آن صدق ننماید امر به ابلاغ فرمائید.
بسمه تعالی
در فرض مرقوم نبش قبر جایز نیست و نقل اگر بدون نبش قبر محقق شود اشکال ندارد، والله العالم.
۷۸۷. قطعه زمینی از طرف افراد خیر محلی شهر طی سنوات قبل به امر دفن مسملین اختصاص یافته که در جوار مرقد مطهر حضرت امامزاده عبدالله قرار دارد و قسمتی از زمین مذکور که در ایام قدیم محل دفن بوده به ارتفاع ۵ متر خاکبرداری گردیده تا تسطیح شود و در ضلع شمال شرقی آن مدرسه راهنمائی و پایگاه بسیج احداث شده است و طبق طرح هادی مصوب شهر قسمتی از زمین که سالهای گذشته خاکبرداری شده و در حاشیه پایگاه بسیج و مدرسه میباشد به عنوان محل احداث کتابخانه عمومی در نظر گرفته شده و در حال حاضر به علت خاکبرداری در سنوات قبل هیچگونه آثاری از قبر در محل موجود نمیباشد خواهشمند است نظریه حضرتعالی را ذیل این ورقه مرقوم فرمائید که محل حاجت است، ضمناً محل خاکبرداری شده قسمتی از مجموعه قبرستان موقوفه میباشد و طبق طرح هادی مصوب شهر محل گورستان به خارج از محدوده شهر انتقال خواهد یافت و مدرسه و پایگاه بسیج احداث شده در محل واگذار شده فوق میباشد.
بسمه تعالی
در صورتی که وقف بودن قبرستان شرعاً ثابت نباشد تصرفات مذکور مانع ندارد.
۷۸۸. یک نفر مالک شرعی و قانونی، یک قطعه زمین را جهت دفن اموات واگذار نموده است که مورد گواهی معتمدین محل و مورد تأیید میباشد و در قسمت زیادی از آن اموات دفن گردیده و قسمتی نیز برای آینده باقی مانده است و چگونگی واگذاری، که آیا وقف است یا غیر وقف برای اهالی و ورثه معلوم نمیباشد آیا :
احداث ساختمان شخصی در قسمت اموات دفن شده یا نشده جایز است یا خیر؟
احداث ساختمان عامالمنفعه از قبیل بهداری و مدرسه و غیره در قسمتهای اموات دفن شده یا نشده جایز است یا خیر؟
با گذشت زمان به طوری که ظاهر قبور از بین برود و با توجه به اینکه زمین جهت دفن اموات واگذار گردیده احداث ساختمان شخصی یا عامالمنفعه جایز است یا خیر؟
بسمه تعالی
با فرض اینکه زمین برای دفن اموات واگذار شده است و اموات هم در آن دفن شدهاند حکم وقف بر زمین مزبور مترتب است، و ساختمان سازی در آن به هیچ یک از وجوه ذکر شده جایز نیست، والله العالم.
۷۸۹. شخصی زمینی را صد سال قبل برای دفن اموات مسلمین وقف نموده و دفن اموات صورت گرفته ولی در زمان رژیم منحوس پهلوی قسمتی از آن زمین را شهرداری و قسمتی دیگر را شهربانی وقت تصاحب نموده است در قسمت دوم نیروی انتظامی با توجه به تصرف شهربانی سابق به تازگی اقدام به ساخت و ساز مینماید و خود معترف به وقفیت زمین میباشد لذا بیان فرمائید آیا میشود با شهرداری و نیروی انتظامی قرارداد اجاره منعقد و وجهالاجاره را صرف مایحتاج قبرستان نمود یا خیر؟
بسمه تعالی
در فرض مرقوم، انعقاد اجاره صحیح نیست.
۷۹۰. قبرستان کهنه شده به واسطه کمی زمین آن قبرستان را میکنند استخوان کهنه پیدا میشود گوشت و پوست یا مو در آنجا نیست استخوان خشک و خالی است اگر دست بزنی خاک میشود آیا دفن اموات جدید در آن محل جایز است؟
بسمه تعالی
اگر هیچ اثری از میت قبل در قبر نمانده باشد و بدن او خاک شده باشد دفن میت جدید در آن مانعی ندارد.
۷۹۱. زمینی محل دفن اموات بوده و به عللی بعد از چند سال متروکه میشود تا اینکه اهالی در چند سال قبل برای دفن مجدد و احیاء قبرستان قدیمی اقدام میکنند متوجه میشوند شخصی از کارمندان سازمان مراتع و جنگلداری زمین مذکور را به شخصی جهت بناء منزل و پرورش طیور فروختهاند.
آیا اصل خرید و فروش قبرستان به اشخاص خصوصی جایز است؟
آیا با گذشت چند سال و فرسوده شدن اجساد به طوریکه قسمتی از استخوانهای پوسیده موجود باشد آیا میشود قبرستان را خرید و فروش کرد؟
آیا در قبرستان بعد از چند سال میشود تغییر و تحول به صورت پارک و شهربازی کودکان و درخت کاری نمود؟
ساختن مسجد و حسینیه و مصلی نماز و یا گسترش بقعه امامزادگان که موجب تصرف و تخریب در قبرستان میشود چگونه است؟
افرادی که به صورت عدوانی یا ابتیاع قبرستانی را تصرف و در آن بنای خصوصی ایجاد میکنند یا ایجاد کردهاند خانهها و بناهای آنها چه حکمی دارد؟ و چه باید بکنند؟
وظیفه شرعی مؤمنین و مسلمین یا متصرفین چه میباشد؟
بسمه تعالی
حکم کلی مسئله روشن است که خرید و فروش قبرستان و تبدیل و تغییر آن به چیز دیگر جائز نیست ولی موضوع خاص و مسائل اختلافی نیاز به رسیدگی دارد و موکول است به مسئولین محترم ذیربط.
۷۹۲. زمینی را مالک برای دفن اموات مسلمین در معرض دفن قرار داده و به مرور زمان اموات دفن گردیده است و از اینکه هیچ گونه ردع و منعی از هیچ کس نسبت به دفن در تاریخ ثبت نگردیده و از شواهد و قرائن تاریخی هم اطمینان حاصل میگردد که مالک قصد تحبیس و وقف زمین را برای این عمل داشته است، الحال ارشاد فرمائید که آیا با دفن اموات در زمین مذکور وقفیت آن تحقق پیدا میکند یا خیر؟
و به عبارت دیگر با دفن اموات در زمین موصوف الذکر وقفیت گورستان ثابت میگردد یا خیر؟
بسمه تعالی
اگر مالک زمین را به نیت وقف برای دفن اموات مسلمین در اختیار دیگران قرارداده باشد و با اذن او اموات در آن دفن شده باشند زمین مذکور حکم وقف را دارد.
۷۹۳. روستائی دارای قبرستانی به مساحت تقریبی ۵۰۰۰ متر میباشد که توسط چند نفر از اهالی وقف گردید که بعضی از آنها دارفانی را وداع کرده و بعضی در قید حیات میباشند آیا میشود به خاطر هزینههای جانبی مانند دیوارکشی و هزینه نگهداری مبلغی را به عنوان حق دفن دریافت نمود؟
بسمه تعالی
برای دفن اموات مؤمنین در قبرستان وقفی جائز نیست، چیزی دریافت شود ولی برای ارائه خدمات اشکال ندارد.
۷۹۴. مقرر گردید در قبرستان مکانی جهت انجام مراسمات احداث شود که تعدادی قبر در داخل ساختمان قرار میگیرد در صورتی که بیاحترامی به مکان قبور نشود آیا جایز است یا خیر؟
بسمه تعالی
فرض مرقوم اگر منافات با جهت وقف نداشته باشد و بیاحترامی به قبور هم نباشد اشکالی ندارد وگرنه جائز نیست، انشاء الله موفق باشید.
۷۹۵. قبرستان قدیمی شهر سالها است متروکه گردیده و حدود ۴۰ سال است، هیچ دفنی در آن صورت نگرفته و آثار ظاهری قبور قدیمی هم از بین رفته و به طور کلی از حیز انتفاع خارج گشته است، در حال حاضر شهرداری بنا دارد بخشی از آن را جهت ایجاد فضای سبز تسطیح نموده و بخش دیگر آن را در معرض تعویض جاده شهر به قبور مطهر شهداء و قبرستان فعلی قرار دهد.
لذا با توجه به رفاه حال مردم بخصوص خانوادههای معظم شهداء مستدعی است نظر مبارک خود را در خصوص این مسئله ذیلاً مرقوم فرمائید که آیا شرعاً این عمل جائز است یا خیر؟
بسمه تعالی
اگر از قبرستان مزبور در جهت دفن اموات استفاده نمیشود، جایز است از آن در مطلق کارهای خیر استفاده شود ولی باید با اجازه حاکم شرع باشد، والله العالم.
۷۹۶. یکی از مشکلات این شهر وجود قبرستانهای پراکنده موقوفه میباشد که مردم جهت تدفین متوفیان با مشکل مکان مناسب و آبرومندانه مواجه میباشند تا جائی که در اکثر موارد با نبش قبر مبادرت به دفن متوفی مینمایند. لذا استدعا میشود اجازه فرمایند شورای اسلامی شهر به عنوان متولی با فروش بعضی از موقوفات پراکنده با مساحت اندک در جهت حل مشکل به منظور تهیه زمین مناسب تجمیع نمایند.
بسمه تعالی
خرید و فروش وقف جائز نیست و هرگونه تصرف در وقف باید زیر نظر متولی شرعی و صلاح وقف باشد.
۷۹۷. روستایی دارای قبرستانی میباشد که سالیان سال در آن مرده دفن کردهاند. حال میخواهند در همان مکان یک غسالخانه بنا کنند، مشخص نیست که در آن مکان مرده دفن هست یا نه.
سؤال : آیا بنا کردن آن غسالخانه اشکال دارد یا نه؟
بسمه تعالی
اگر آن مکان وقف است برای دفن اموات نمیتوانند در آن غسالخانه بسازند.
۷۹۸. موقع احداث مسجد فعلی، به علت کمبود زمین و عدم آگاهی مقداری از زمین وقفی قبرستان به مسجد الحاق گردید حالیه جهت تجدید بنای مسجد جدید به علت اضافه شدن زمین خریداری شده از پشت مسجد، از زمین وقفی الحاقی قبرستان بینیاز شدهایم و قصد داریم زمین الحاقی قبلی وقفی را به قبرستان سابق، ملحق نمائیم آیا این الحاق جایز است؟
بسمه تعالی
جایز بلکه واجب است.
۷۹۹. مردم روستا زمینی را در خارج از روستا جهت گورستان تعیین کرده و با همیاری غسالخانه را هم ساختهاند ولی به جهت بعد مسافت و به جهت اینکه در وسط روستا قبرستان وجود دارد که تا چند سال آینده قابل استفاده است و به هیچ وجه از غسالخانه و قبرستان جدید استفاده نشده،
۱-آیا شرعاً فروش زمین مربوط به گورستان و غسالخانه جدید جایز است؟
۲-در جنب مسجد محل، زمینی که مربوط به مسجد است میتوان از این وجه برای ساختن کتابخانه و کلاس و امور مربوط به مسجد هزینه و خرج نمود؟
۳-آیا متولی امر صرف و خرج کردن این امر، هیئت امناء مسجد و حسینیه میتواند باشد؟
بسمه تعالی
۱-اگر زمین و غسالخانه را وقف نکردهاند اختیار آن با صاحبان آن میباشد چنانچه مصلحت میدانند که میتوانند آن را تبدیل کنند ولی اگر وقف محقق شده امکان تغییر و تبدیل ندارد.
۳و۲- در صورت صحت فروش صاحبان پول میتوانند به هر کسی که بخواهند وکالت در صرف پول مزبور را در هر موردی بدهند ولی اگر وقف بوده چنین حقی را ندارند.
۸۰۰. قبرستانی که قبلاً در آن اموات را دفن میکردند و فعلاً دفن اموات در آن متوقف گردیده و تاریخ اکثر به اتفاق قبور بیش از سی سال است.
آیا میتوان با خاک ریزی روی قبور قبرها را زیر خاک برده و در آن کتابخانه، زمین فوتبال و فضای سبز برای جوانان و مردم احداث نمود یا خیر؟ لطفاً نظر شرعی را بیان فرمائید.
بسمه تعالی
اگر قبرستان وقف برای دفن اموات شده انجام هیچ یک از امور مذکور جایز نیست.
۸۰۱. در قبرستانی چندین سال پیش اقدام به احداث حمام نمودند و با گذشت مدت زمانی حمام کهنه و تخریب گردید، و حالیه بلااستفاده مانده است، آیا شرعاً میتوان از آن به عنوان «مرده شویخانه» استفاده کرد یا خیر؟
بسمه تعالی
زمین ساختمان اگر وقف برای دفن اموات مسلمین نباشد استفاده از بنای موجود در آن به عنوان مرده شویخانه اشکال ندارد.
۸۰۲. چنانچه میت قبل از فوت حاضر به خرید مکانی در محوطه مسجد برای دفن خود باشد چه حکمی دارد، آیا فروش قبر جایز است یا خیر؟
بسمه تعالی
مسجد قابل خرید و فروش نیست و گفته شد که دفن اموات در مسجد جایز نیست.
۸۰۳. در حیاط مسجد در دوران دفاع مقدس و با اجازه وقف کننده پیکر مطهر ۱۳ شهید دفن گردیده است در حال حاضر با توجه به محدودیت مکانی مسجد آیا میتوان بستگان درجه یک شهداء را بر حسب وصیت یا سفارش دفن نمود؟
بسمه تعالی
اگر به عنوان حیاط مسجد وقف شده باشد جائز نیست.
۸۰۴. شخصی مغازهای داشته نزدیک حسینیه و هیئت امنای حسینیه میخواسته حسینیه را رسمیتر کند مغازه این شخص را گرفته و جزء حسینیه کرده و داخل حسینیه میت دفن میکند یعنی قبر میفروشند حال این شخص صاحب مغازه میگوید من هم به مقدار زمین که جزء حسینیه شده میخواهم میت از خانواده خودم دفن کنم؟
بسمه تعالی
اگر مغازه مذکور وقف حسینیه شده باشد و دفن میت در آنجا خلاف وقف باشد برای هیچ کس دفن جائز نیست.
۸۰۵. دو سؤال از محضر مبارک دارم : ۱) مدرسهای در سال ۱۳۴۰ در قبرستان قدیمی ساخته شد چون تعداد دانش آموزان کم بود قسمتی از قبرستان جهت مدرسه دیوار کشی شد اکنون با زیاد شدن تعداد دانش آموزان و افتتاح مدرسه راهنمائی در همان محل فضای مدرسه برای دانش آموزان کم است آیا اجازه میفرمائید قسمتی از قبرستان که جزء مدرسه نیست اکنون به مدرسه اضافه شود یا خیر؟
۲) کاروانسرایی توسط ارباب وقف و به شخصی واگذار شده است پس از چند سال آن شخص اقدام به دایر نمودن آسیاب کرده و چون مردم از داخل کاروانسرا رفت و آمد میکردند برای رفع مزاحمت از زن و بچه مردم پیشنهاد نمودند برای آسیاب دربی فرعی در این زمین باز کنند و این درب مخصوص آسیاب و تا زمانی که آسیاب دایر است باشد اکنون آسیاب تعطیل شده و صاحب آسیاب به تهران مهاجرت کرده ولی عموهای آن شخص در قسمت دیگر کاروانسرا زندگی میکنند و درب کوچک را بزرگ کردهاند و ادعای حق راه میکنند در صورتی که درب اصلی کاروانسرا یکی بوده و در میدان عمومی ده میباشد. آیا حق راه برای او ثابت است یا مردم حق دارند قبرستان آباء و اجدادی خود را به مدرسه واگذار نمایند؟
بسمه تعالی
اگر قبرستان عمومی و وقف است نباید به مدرسه تغییر داده شود بلی اگر استفاده از آن در جهت وقف امکان نداشته باشد با نظر متولی شرعی (حاکم شرع یا اداره اوقاف) میتوانند در مطلق خیرات از آن استفاده شود و در مورد کاروانسرا اگر مالک شرعی دارد باید رضایت او تحصیل شود، و چنانچه اختلافی باشد به دادگاه مراجعه نمایند.
۸۰۶. قطعه زمین که قبلاً قبرستان موقوفه مسلمین بوده است شهرداری و در زمان طاغوت آن را غصب و مبدل به سند مالکیت کرده است و در این زمین تعدادی مغازه دایر نموده، آیا مستأجرین متدین فعلی مغازههای مزبور اجاره سالیانه خود را به شخصی که مالک غاصب بوده بپردازد و یا به اداره اوقاف و امور خیریه که حکم وقفیت به آن سازمان محول شده است؟
بسمه تعالی
با فرض ثبوت شرعی و قانونی وقفیت رقبات متصرفی مستأجرین و بطلان دعوی مالکیت مدعی یا مدعیان مالکیت، مستأجرین شرعاً موظفند در ادامه تصرفات خود به متولی شرعی موقوفه مراجعه و از او استجازه نمایند، و قرارداد اجاره با متولی شرعی موقوفه منعقد سازند، و وجه اجاره را به او تسلیم نمایند تا صرف جهت وقف نماید.
۸۰۷. شهرداری چند تا از گورستانها را به پارک تبدیل نموده است، با توجه به اینکه در اداره اوقاف سند موجود هست که تمام این گورستانها موقوفه میباشند و از تاریخ آخرین دفن در بعضی از آنها فقط حدود ۲۰ سال نمیگذرد، آیا عمل شهرداری مطابق شرع است یا نه؟ لطفاً حکم شرع مقدس را اعلام فرمائید.
بسمه تعالی
تصرف در موقوفه در فرض ثبوت وقف شرعاً در خلاف جهت وقف فی نفسه جایز نیست.
۸۰۸. قبرستانی هست دایر که سال گذشته میتی در آن مدفون گردیده است و فرزندان و بستگان متوفیان نیز در قید حیات میباشند، همچنین در این قبرستان مرقد مطهر دو شهید بزرگوار قرار گرفته است.
۱) آیا بنیاد مسکن جهت اجرای طرح هادی و خیابان کشی میتواند نسبت به تخریب قبور و کشیدن خیابان از داخل قبرستان اقدام نماید، با توجه به اینکه یکی از قبور که در خیابان و پیاده رو قرار میگیرد مربوط به ۲۲ سال پیش و قبر دیگر مربوط به ۳۵ سال پیش و صاحبان این قبور نیز در قید حیات میباشند.
۲) آیا اصلاً تخریب و کشیدن خیابان بر روی قبری که ۲۲ سال از مدفون شدن میت در آن نگذشته است از نظر شرعی جایز است، قبوری که بیشتر از ۳۰ سال از دفن میت در آن میگذرد چطور؟
بسمه تعالی
در فرض مرقوم تخریب قبرستان و قبور جایز نیست. بلی چنانچه مقررات و ضوابط قانونی جمهوری اسلامی اقتضائی داشته باشد مقدم است، والله العالم.
۸۰۹. زمین قبرستانی سالهای سال چراگاه گاو و گوسفند بوده و فعلاً دور قبرستان دیوار یا نرده کشیده شده و علفهای زیادی در زمین روئیده میشود، اگر به همان حال بماند آرامگاه مخروبه میشود، آیا مصلحت است زمین را به دامداران به مدت کوتاه اجاره داد و مبلغ اجاره را صرف آبادی همان آرامگاه و مخارج ساختمان معصوم زاده که در همان جا واقع میباشد و نیاز مبرم به تعمیر دارد، بشود اشکال دارد یا خیر؟
بسمه تعالی
اجاره قبرستان صحیح نیست، بلی متولی شرعی میتواند علفها را بفروشد و پول آن را صرف در آبادی قبرستان نماید.
۸۱۰. برای شخصی که حدود چهارصد سال قبل فوت کرده و مدفن وی معلوم نیست بنا به خواب دیدن یک تکه استخوان برایش قبر و ضریح ایجاد نمودهاند لذا نظر مبارک را در این خصوص عنایت فرمائید.
بسمه تعالی
بدون اطلاع از خصوصیات و محل و عقیده مردم نظری نمیشود اظهار کرد.
۸۱۱. به استحضار رسانده میشود زمینی که الان قبرستان روستای ما میباشد نصف آن را یک نفر و نصف دیگر را اهالی خریداری نموده و وقف گذاشتن میت کردهاند آیا شرعاً جایز میباشد در این قبرستان در یک محل خالی آن غسالخانه ساخت؟
بسمه تعالی
زمین اگر وقف دفن اموات باشد تبدیل به غسالخانه نکنند و اگر وقف برای اعم شده بی اشکال است.
۸۱۲. امامزادهای است معروف به امامزاده احمد و جنب آن مسجدی است قدیمی و جنب این مسجد قبرستانی بوده متعلق به عموم مؤمنین که وقف بودن آن مسلم نیست حدود شانزده سال قبل بعضی از اهالی به منظور ساختن مسجدی جدید و وصل آن به مسجد قدیم این قبرستان را که بعضی از قبور آن جدید بوده نبش نموده و بقایای آن را به جای دیگر منتقل مینمایند و عملیات ساختن مسجد را در جای آن قبرستان شروع میکنند که بعضی از مؤمنین با استفتائی که از بعضی مراجع عظام نموده بودند با ساختن این مسجد مخالفت مینمایند که در نتیجه عملیات ساخت این مسجد متوقف میشود تا دو سه سال قبل که مجدداً عدهای از مؤمنین اقدام به ساختن مسجد مینمایند که چند ماه است آن را تکمیل و افتتاح نموده و در آن نماز میخوانند اکنون با همه این اوصاف بفرمائید نماز خواندن در این مسجد جدید و استفادههای دیگر از آن چه حکمی دارد؟
بسمه تعالی
اگر وقفیت قبرستان نزد اهل محل معروف و مشهور نیست نماز خواندن در آن مسجد مانع ندارد.
۸۱۳. در محله ما مسجد کوچکی است که مدتی پیش ساخته شده است الان اهل محل به خاطر جمعیت زیاد و برای اقامه نماز جماعت میخواهند جای آن مسجد، مسجد دیگری بسازند ولی برای توسعه مسجد با مشکلی روبرو شدیم و آن این است که طرف مسجد قبرستان مؤمنین است که مدتها پیش دفن شدهاند و اگرچه هیچ نشانی از آنها نمانده است حتی روی قبرهایشان هیچ علامتی از قبیل سنگ قبر و دیگر دیده نمیشود، البته احتمال میروددر صورت کندن زمین در آنجا ممکن است استخوانهای پوسیده بیرون بیایند البته طرفهای دیگر این قبرستان هنوز هم اموات دفن میکنند. از محضر مبارک حضرتعالی استدعا میکنیم آیا ما میتوانیم آنجا مسجد بسازیم تا مشکلات ما رفع شوند و آیا میشود دستشویی و حمام هم در آن مسجد ساخت، آیا این امر موجب بیحرمتی مردهها نمیشود؟
بسمه تعالی
قبرستان مؤمنین را نمیتوانید تغییر دهید و تبدیل به مسجد کنید و تجدید بناء مسجد مانع ندارد بدون تصرف قبرستان، والله العالم.
۸۱۴. ساختمانی در جنب گلزار شهداء مدت هشت سال پیش به شکل سوله توسط شهردار وقت این شهرستان به عنوان سالن گورستان ساخته شده که اینجانب در سال ۱۳۷۷ سالن فوق را به معرفی امام جمعه و کمک مردم از شهرداری تحویل گرفته آن را به نام حسینیه گلزار شهداء گذاشتیم بعد از آنکه به استفاده رسید به صاحب زمین مراجعه نموده فرمودند زمین فوق اگر برای نماز باشد من خیلی راضی هستم پس حسینیه را به مسجد صاحب الزمان گلزار شهداء نامگذاری نموده و چون راه دیگر جهت خواهران داشت راه دیگر که راهرو بالکن و زیر بالکن هست به مقدار ۵۰ متر زیر بالکن و بالای آن را حسینیه قرار دادیم که در وقت ضروری جهت استفاده خواهران قرار گیرد آیا از نظر مسجد شدن اشکالی دارد یا خیر؟
بسمه تعالی
زمین اگر از سوی مالک شرعی آن وقف مسجد شده و با اجازه او به قصد مسجدیت در آن نماز خوانده شده است حکم مسجد دارد در غیر این فرض حکم مسجد را ندارد و اختیار زمین با مالک شرعی آن است.
۸۱۵. برخی از بقاع متبرکه و امامزادگان کشور از دیر زمان مورد توجه مسلمانان بوده و مزار شیعیان و علماء و صلحا میباشد، مؤمنین و علاقهمندان به این بقاع متبرکه به قصد تیمن و تبرک وصیت مینمودهاند که جنازه آنان در جوار این اماکن متبرکه مدفون گردد و به همین منظور افرادی حتی املاک مجاور این دو بقعه را خریداری و جهت دفن اموات خود و دیگران اختصاص دادهاند و یا با پرداخت حقالدفن به متصدیان امر محل دفن پیش خرید نمودهاند. با عرض مراتب فوق مستدعی است نظر مبارک را در مورد سؤال ذیل امر به اعلام فرمایند: «آیا اوقاف و یا شهرداری و یا هیئت امناء اینگونه بقاع به هر دلیل شرعاً حق جلوگیری از دفن اموات را در اینگونه املاک که به همین منظور خریداری و تخصیص یافته است دارند یا خیر؟»
بسمه تعالی
حق جلوگیری ندارند مگر در مواردی که شرعاً استثناء شده است.
۸۱۶. آیا میتوان در محوطه مساجد (حیاط، کفشکن، صحن مسجد) میت را دفن نمود؟
بسمه تعالی
دفن اموات در مسجد حتی در صحن و کفشکن آن جایز نیست.
۸۱۷. چنانچه میت قبل از فوت حاضر به خرید مکانی در محوطه مسجد برای دفن خود باشد چه حکمی دارد، آیا فروش قبر جایز است یا خیر؟
بسمه تعالی
مسجد قابل خرید و فروش نیست و گفته شد که دفن اموات در مسجد جایز نیست.
۸۱۸. در حیاط حسینیه مزار عدهای از افراد بوده و میباشد و بر حسب وصیت بعضی افراد را در آنجا دفن مینمایند که در حال حاضر بدلیل مخارج جانبی مبلغی را به عنوان حق دفن دریافت میکنند، نظر حضرتعالی را در این زمینه مرقوم بفرمائید.
بسمه تعالی
اگر حیاط برای دفن اموات یا مطلق کارهای خیر در نظر گرفته شده باشد مانعی ندارد ولی اگر برای حیاط حسینیه در نظر گرفته شده باشد جائز نیست.
۸۱۹. بقعهای به نام امامزاده عباس مورد توجه و احترام خاص اهالی میباشد ولی فاقد بقعه و بارگاه است و اهالی بر این عقیدهاند قبر امامزاده زیر درخت آزاد قرار دارد و به همین جهت دور درخت را با نردههای چوبی محضور و با نصب صندوق نذور مورد زیارت حاجتمندان میّباشد.اخیراً هیئت امناء آستانه با توصیه اداره اوقاف قصد قطع درخت مورد نظر و احداث بقعه و بارگاه در همان مکان را دارند. لذا استدعا دارد نظر شرعی حضرتعالی را در خصوص مورد به ویژه قطع نمودن درخت خشکیده مرقوم فرمایند.
بسمه تعالی
احداث بقعه مانع ندارد ولی قطع درخت اگر از نظر مردم منافات باقداست آن دارد اجازه داده نمیشود.
۸۲۰. زمینی است که قبلاً قبرستان موقوفه بوده است شخصی به کمک شهرداری وقت زمان طاغوت آن را غصب و مبدل به سند مالکیت کرده است و در این زمین تعداد مغازه دایر نموده که در همان زمان مورد اعتراض شدید علماء قرار گرفته که غاصبان با نفوذ کار خود را انجام دادهاند. اما با طلیعه جمهوری اسلامی و فتوای مراجع و مدارک موجود دال بر وقفیت این مکان، اداره اوقاف و امور خیریه شهرستان اقدام شایستهای در مورد ابطال سند و خلعیت غاصبان انجام داده که نهایتاً حاکم شرع دادگستری سند ساختگی طاغوت را باطل اعلام و حکم به وقفیت را صادر و از غاصبان اعلام خلعیت نموده، آیا مستأجرین متدین فعلی مغازههای مزبور اجاره سالیانه خود را به شخصی که مالک غاصب بوده بپردازند و یا به اداره اوقاف و امور خیریه که حکم وقفیت به آن سازمان محول شده است؟
بسمه تعالی
با فرض صدور حکم بر وقفیت از سوی مرجع ذیصلاح قانونی مستأجرین موظفند در تجدید اجاره موقوفه و در پرداخت وجه اجاره به مقامات مسئول شرعی اداره امور موقوفه مراجعه نمایند.
