فرهنگ مصادیق:قانونمندی و قانونگرایی در گفتار امام خمینی(ره)
محتویات
مقدمه
امام خمینی بر همه ارکان قانون مندی و قانون گرایی تأکید داشت؛ از این رو، همیشه تصویب قوانین اجرای صحیح آنها، برابری در قبال قوانین و احترام به نهادهایی قانون گذار را گوشزد میفرمود.در این نوشتار با تاکید بر گفتار و اندیشه امام خمینی بر قانونگرایی و قانونمداری، به گفتارها و نکاتی در مورد قانون در اندیشه آن بزرگوار اشاره خواهیم کرد.
نظم اجتماعی و روابط انسانی جامعه بشری، که بستر آسایش، امنیت، رشد و بالندگی است، بر تعیین وظایف و حقوق، و رعایت آن استوار است. قوانین، دولت، نهادهای اجتماعی، قوای قهریّه، همه ابزاری برای تحقق چنین نظم اجتماعی و روابط انسانی اند.از همین رو بخش مهمی از رسالت پیامبران به مرزبندی وظایف و حقوق انسانی برمی گردد و چنان که بخش دیگر آن روشن ساختن وظایف بندگی و حریم عبودیت است.ادیان الهی، به ویژه آیین اسلام، به دقت و روشنی از این وظایف و حقوق سخن گفتهاند،خواه در حوزه زندگی خصوصی و یا زندگی اجتماعی. فروگذار نکردن تعیین خسارت خراش پوست (ارش الخدش) و نیز چگونگی ادای قراردادها از این دقت و شفافیت حکایت دارد. این دقت و روشنی در قوانین مربوط به عبادات و شعائر مذهبی نیز جای تمثیل ندارد. به جز پرداختن به تبیین قوانین، تأکید بر انجام وظایف و رعایت حقوق، و نیز برابری انسانها و شهروندان در برابر قانون، در سیره پیامبران و پیشوایان دینی بسی آشکار است. امیرمؤمنان میفرمود: «اگر آن چه دخترم به امانت از بیت المال گرفته، شرط ضمان در آن نبود نخستین حد سرقت را در بنی هاشم بر او اجرا میکردم.»[۱] و نیز میفرمود: «به خدا قسم، اگر اقلیمهای هفت گانه یا آن چه در زیر آسمانها است به من دهند که خداوند را با گرفتن پوست جوی از دهان مورچهای نافرمانی کنم، هرگز نخواهم کرد.»[۲]
تشویق به انجام وظایف؛ بیان پاداشهای اخروی و نیز تبیین کیفرهای دنیوی در تخلف از وظایف همه از اجرای مقررات و قوانین گواهی میدهد.
اگر سه عنصر تبیین و شفافیت قوانین، اجرای قوانین و نیز تساوی انسانها در برابر قانون را ارکان مقوله قانون گرایی بدانیم، سابقه دینی و تاریخی آن به قرنها قبل برمی گردد. و فضل سبقت، از آن ادیان آسمانی و پیامبران الهی خواهد بود.
امروزه پای فشردن بر آن، فراتر از مشاجرههای سیاسی، احیای یک ارزش دینی ـ انسانی است.
امام خمینی (ره)، برترین شخصیت قرن بیستم اندیشههای بلند و متعالی در زمینه قانونمندی انسانی دارد. شخصیتی که با توکل بر خدا، رژیم سلطنتی را ویران کرد و در عصر غیبت در کشور ایران حکومت اسلامی را بنیان نهاد و شعاع آن جهان اسلام را نیز فرا گرفت. ایشان نهادهای قانونیِ نظام جمهوری اسلامی را سامان دادند و زمینههای تعالی فرهنگ و تمدن دینی را فراهم آوردند و از این رهگذر راه معرفت الهی را برای بشر امروزی نمایان کردند. اکنون میبایست محققان و پژوهشگران دینی اندیشههای تابناک و قرآنی ایشان را در خصوص فرهنگ قانون و قانونمندی بررسی و مستندات آن را بیان کنند.حضرت امام (ره)، تشکیل حکومت اسلامی را ضروری و موجب اصلاح جامعه و رسیدن به رشد و کمال و سعادت انسان میداند و لذا خداوند متعال، در کنار نزول قرآن و احکام شرع، حکومت و دستگاه اجرا و اداره آن را معین کرده است. پیامبر اسلام (ص) هم افزون بر ابلاغ وحی و بیان و تفسیر آن، تشکیلات اجرایی و نظامات سیاسی آن را نهادینه نموده است. ازنظر امام خمینی (ره)، فلسفه حکومت، برای فراهم آوردن زمینههای اجرایی قانون است و این امری فراگیر در تمامی نظامات و فرهنگهای اجتماعی است، زیرا قانونگذاری به تنهایی سعادت بشر را تأمین نمیکند و پس از تشریع قانون، بایستی مجریان آگاه، بسترهای اجرایی آن را فراهم آورند و این مهم مختص به زمان و مکان خاصی نیست و در این زمینه میفرماید:
به ضرورت شرع و عقل آنچه در دوره حیات رسول اکرم (ص) و زمان امیرالمؤمنین (ع) لازم بوده، یعنی حکومت و دستگاه اجرا و اداره پس از ایشان و در زمان ما نیز لازم است.
او بر همه ارکان قانون مندی و قانون گرایی تأکید داشت؛ از این رو، همیشه تصویب قوانین اجرای صحیح آنها، برابری در قبال قوانین و احترام به نهادهایی قانون گذار را گوشزد میفرمود.در این نوشتار با تاکید بر گفتار واندیشه امام خمینی بر قانونگرایی وقانونمداری،به گفتارها و نکاتی در مورد قانون در اندیشه آن بزرگوار اشاره خواهیم کرد.
اهتمام به اجرای قانون
امام در پیامها و سخنان بسیاری از تأثیر تعهد به قانون در پیشرفت زندگی سخن راندند، و بی قانونی را سبب همه مفاسد اجتماعی میدانستند:
۱. در کشوری که قانون حکومت نکند خصوصا قانونی که قانون اسلام است این کشور را نمیتوانیم اسلامی حساب کنیم.[۳]
۲. در اسلام، قانون حکومت میکند. پیغمبر اکرم هم تابع قانون بود؛ تابع قانون الهی، نمیتوانست تخلف بکند.[۴]
۳. باری حکومت در اسلام به مفهوم تبعیّت از قانون است و فقط قانون بر جامعه، حکم فرمایی دارد. آن جا هم که اختیارات محدودی به رسول اکرم(ص) و ولات داده شده از طرف خداوند است. حضرت رسول اکرم(ص) هر وقت مطلبی را بیان یا حکمی را ابلاغ کردهاند، به پیروی از قانون الهی بوده است.[۵]
۴. در اسلام آن چیزی که حکومت میکند یک چیز است و آن قانون الهی است، پیغمبر اکرم(ص) هم به همان عمل میکرده است، خلفای او هم به همان عمل میکردند،حالا هم ما موظفیم که به همان عمل کنیم، قانون حکومت میکند، شخص هیچ حکومتی ندارد، آن شخص ولو رسول خدا باشد، ولو خلیفه رسول خدا باشد، شخص مطرح نیست در اسلام، در اسلام قانون است، همه تابع قانون اند.[۶]
۵. ما میخواهیم یک حکومت داشته باشیم که این حکومت قانون را ملاحظه کند حکومت قانونی باشد.[۷]
۶. آن حکومتی که تمام قوانین بشری را، تمام قانون عالم را زیرپا بگذارد و هرجور دلش بخواهد با یک ملتی عمل بکند ما با او مخالفت داریم. ما میخواهیم یک حکومتی باشد مثل حکومت اسلام که غیر از قانون هیچ چیز حکومت نکند، هیچ، قانون فقط حکومت بکند.[۸]
۷. من امیدوارم مملکت ما در سال آینده و در این سال در همین سالی که هستیم مملکتی باشد که قانون فقط حکم کند. هیچ کس غیر قانون حکم نکند و تمام مجری قانون باشند و کسی در حدود غیر قانونی عمل نکند و همه در حدود خودشان عمل کنند.[۹]
۸. ما اگر همه اشخاصی که در کشورمان هستند و همه گروههایی که در کشور هستند و همه نهادهایی که در سرتاسر کشور هستند اگر به قانون خاضع بشویم و اگر قانون را محترم بشمریم، هیچ اختلافی پیش نخواهد آمد. اختلافات از راه قانون شکنیها پیش میآید.[۱۰]
۹. کسانی که میخواهند قانون را بشکنند اینها دیکتاتورانی هستند که به صورت اسلامی پیش آمدهاند یا به صورت آزادی و امثال این حرفها.[۱۱]
۱۰. بپذیرید قانون را، همه تان روی مرز قانون عمل بکنید و اگر همه روی مرز قانون عمل بکنند اختلاف دیگر پیش نمیآید.[۱۲]
۱۱. قانون در رأس واقع شده است و همه افراد هر کشور باید خودشان را با آن قانون تطبیق بدهند. اگر قانون برخلاف خودشان حکمی کرد، باید خودشان را در مقابل قانون تسلیم کنند. آن وقت است که کشور، کشور قانون میشود.[۱۳]
باید توجه داشت که پارهای اختیارات فراقانونی که برای رهبران در هر نظام سیاسی و رهبری فقیه عادل در جمهوری اسلامی ایران پیش بینی شده، امری عقلایی است، و برای خروج از بن بستها و تنگناهای اجرایی و اداره جامعه میباشد، و این خود امری قانونی است، گرچه مدون و مکتوب نیست. بر این مطلب در سومین فرازی که از امام نقل شد نیز به صورت ضمنی اشاره شده است.
برابری در قبال قانون
تأکید امام بر مساوات همه اقشار و اصناف در برابر قانون اعجاب برانگیز است:
۱- قانون که همه بدون استثنا بایستی از آن پیروی و تبعیت کنند. حکم الهی برای رئیس و مرئوس متبع است، یگانه حکم و قانونی که برای مردم متبع و لازم الاجرا است، همان حکم و قانون خداست.[۱۴]
۲- فرقی ما بین اشخاص نیست در قانون اسلام، فرقی میان گروهها نیست.[۱۵]
۳- همه باید مقید به این باشید که قانون را بپذیرید ولو برخلاف رأی شما باشد. باید بپذیرید برای این که میزان اکثریت است.[۱۶]
احترام به نهادهای قانون گذار
مجلس شورای اسلامی
امام، مجلس شورای اسلامی را بالاترین مقام و در رأس تمام نهادها جای میداد و به هیچ کس حق نمیداد به این ارگان جسارت روا دارد:
من تکرار میکنم مجلس بالاترین مقامی است در این مملکت، مجلس اگر رأی داد و شورای نگهبان هم آن رأی را پذیرفت هیچ کس حق ندارد یک کلمه راجع به این بگوید، من نمیگویم رأی خودش را نگوید، بگوید رأی خودش را بگوید، اما اگر بخواهد فساد کند، به مردم بگوید که این شورای نگهبان کذا و این مجلس کذا، این فساد است و مفسد است و یک همچو آدمی، تحت تعقیب مفسد فی الارض، باید قرار بگیرد.[۱۷]
مجلس شورای اسلامی که در رأس تمام نهادهای نظام جمهوری اسلامی است از ویژگیهای خاصی برخوردار است که مهمترین آنها اسلامی ـ ملی بودن آن است.[۱۸]
من تأیید میکنم مجلس را و همیشه سفارش میکنم به ملت که مجلس را باید تأیید کنند و مجلس از ارگانهایی است که لازم است بر همه ما که او را تأیید کنیم و هیچ کس حق ندارد که به مجلس جسارتی بکند. [۱۹]
البته همیشه در پیامها و سخنرانیها، توصیه هاو سفارشهایی داشت که به حفظ مقام بلند مجلس و جایگاه دینی آن برمی گشت، در این جا به برخی از این نکتهها که در پیام ایشان به مناسبت گشایش دومین دوره مجلس شورای اسلامی میباشد، فهرست وار اشاره میشود:
۱- عالم را جلوه خداوند دانستن؛
۲- اجرای سیاست نه شرقی و نه غربی؛
۳- رسیدگی هرچه بیشتر به امور محرومان و قشرهای کم درآمد؛
۴- رعایت اخلاق اسلامی و ارزشهای انسانی، مولفههای این امر عبارتند از:
ـ برخورد با یکدیگر در محیط مجلس و مباحثات بین مخالف و موافق.
ـ برخورد با دولت و وزرا و سایر کارمندان و فرق گذاردن بین نظارت و عیب جویی و استیضاح و انتقام گیری.
ـ در نطقهای قبل از دستور، و در همین جا مینویسد که:
این نکته نیز قابل ذکر است که اگر در مجلس به کسی که حاضر نیست و راه به مجلس ندارد که از خود دفاع نماید حملهای شد، به او اجازه داده شود یا در مجلس از خود دفاع کند و اگر قانونا اشکالی در این عمل میبینید، رادیو تلویزیون و مطبوعات این وظیفه سنگین را به دوش کشند تا حق مظلومی ضایع نشود و شخصیتی بی دلیل خرد نگردد.
ـ رعایت ضوابط و جوانب حق در بررسی اعتبار نامهها و….
ـ ساده زیستی و پرهیز از تعلق قلب به مال و منال و جاه و مقام.[۲۰]
شورای نگهبان
امام با قاطعیت فراوان و در بحرانها از نهاد شورای نگهبان و اعضای آن دفاع میکند و بر قوت و کارآمدی آن تأکید میورزد:
من با نهاد شورای نگهبان صد درصد موافقم و عقیدهام هست که باید قوی و همیشگی باشد.[۲۱]
شورای محترم نگهبان که حافظ احکام مقدس اسلام و قانون اساسی هستند مورد تأیید این جانب میباشند و وظیفه آنان بسیار مقدس و مهم است و باید با قاطعیت به وظایف خود عمل کند.[۲۲]
من به این آقایان هشدار میدهم که تضعیف و توهین به فقهای شورای نگهبان امری خطرناک برای کشور و اسلام است. همیشه انحرافات به تدریج در یک رژیم وارد میشود و در آخر رژیمی را ساقط مینماید. لازم است همه به طور اکید به مصالح اسلام و مسلمین توجه کنیم و به قوانین هرچند مخالف نظر و سلیقه شخصی مان باشد احترام بگذاریم.[۲۳]
البته در کنار تأکید بر حفظ حریم و جایگاه قانون شورای نگهبان یادآوریهای لازم را نیز گاهی بیان داشت:
من با نهاد شورای نگهبان صد درصد موافقم و عقیدهام هست که باید قوی و همیشگی باشد ولی حفظ شورا مقداری به دست خود شماست. برخورد شما باید به صورتی باشد که در آینده هم به این شورا صدمه نخورد…
شما روی مواضع اسلام قاطع بایستید، ولی به صورتی نباشد که انتزاع شود(که) شما در همه جا دخالت میکنید. صحبتهای شما باید به صورتی باشد که همه فکر کنند در محدوده قانونی خودتان عمل میکنید نه یک قدم زیاد و نه یک قدم کم.[۲۴]
تذکر پدرانه به اعضای عزیز شورای نگهبان میدهم که خودشان قبل از این گیرها، مصلحت نظام را در نظر بگیرند، چرا که یکی از مسائل بسیار مهم در دنیای پرآشوب کنونی، نقش زمان و مکان در اجتهاد و نوع تصمیم گیریها است.[۲۵]
قرآن بهترین کتاب قانون
از منظر امام خمینی (ره) قرآن برترین و کاملترین کتاب قانون و حاوی همه نیازهای بشر است و مشتمل بر همه چیز است؛ زیرا قرآن،کتاب انسانسازی است و در جهت بیانِ راه و روش تربیت و تعلیم انسان در آن از هیچ امری دریغ نشده و به تبیین آنها پرداخته شده است؛ همانطور که در قرآن کریم آمده است: و نزلنا علیک الکتاب تبیانا لکلّ شیء (نحل: ۸۹)، یعنی ما این کتاب آسمانی را بر تو نازل کردیم که بیانگر همه چیز است.
عبارت تبیانا لکلّ شیء ، یعنی، تبیانِ همه چیز که نشاندهنده آن است که قرآن متضمن همه مطالب و برترین کتاب قانون است و روشن است که تبیان بودن قرآن برای همه چیز، میباید با توجه به هدف نزول آن باشد که همان «تربیت و گسترش انسانسازی» است. از این جهت در قرآن برای رسیدن به آن هدفِ مقدس، تمام تمهیدات ضروری برای پیمودن این مسیر، بیان شده است. مفسّر معاصر مرحوم علامه محمدحسین طباطبائی در باب این آیه شریفه میفرماید: تبیان، همان بیان است و هنگامی که قرآن، کتاب هدایت است، پس مقصود از تبیان بودن آن برای همه چیز، آن است که هرچه را در مسیر هدایت انسان بوده است، بدان پرداخته و آن را بیان داشته، مانند، معارفِ حقیقی مربوط به مبدأ و معاد، اخلاق فاضله، شرایع الهیه، قصص و مواعظ . از اینرو، در نگاه امام خمینی (ره)، قرآن غنیترین کتاب قانون است، قانونی که صرفا منشأ الهی دارد و لذا از هرگونه تغییر و آسیبی، مصون مانده است. اعتبار و حجیت قرآن، در الهی بودن آن است؛ و بدین جهت قرآن سفره گستردهای برای هدایت همه انسانهاست، از شرق تا غرب، از گذشته و حال و آینده تا روز قیامت، کتابی که تمام افراد بشر میتوانند از آن بهرهمند شوند.[۲۶] لذا، تنها هدایتیافتگان از این سفره پربرکت، راه سعادت را درمییابند و آنان که از این کتاب گرانسنگ، خود را دور نگه داشتهاند، سرنوشتی تاریک، برای خویش، ترسیم کردهاند. امام خمینی (ره)، قرآن را نور هدایت میداند و برای آنان که از این نور الهی بهرهای نبردهاند و در ظلمتخانه به سر میبرند، تأسف میخورد و در این مورد میفرماید:
ای قرآن! ای تحفه آسمانی و ای هدیه رحمانی! تو را خدای جهان برای زنده کردن دلهای ما و باز کردن گوش و چشم ما فرستاد. تو نور هدایت و راهنمای سعادت ما هستی، تو ما را از منزل حیوانی میخواهی به اوج انسانی برسانی... أسفا که قانونهای تو در جهان عملی نشد تا همین ظلمتخانه و جایگاه مشتی وحشیان و درندگان که خود را متمدنین جهان میدانند، رشک برین شود و عروس سعادت در همین جهان در آغوش همه درآید .[۲۷]
پایان این نوشتار را با این سخن امام بزرگوار به پایان میرسانیم که:
اسلام به قانون نظر (آلی) دارد؛ یعنی آن را آلت و وسیله تحقق عدالت در جامعه میداند، وسیله اصلاح اعتقادی و اخلاقی و تهذیب انسان میداند. قانون برای اجرا و برقرار شدن نظم اجتماعی عادلانه، به منظور پرورش انسان مهذّب است.[۲۸]
منبع
قانونمندی و قانونگرایی در گفتار امام خمینی(ره) ،آرش بیدالله خانی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی،16/9/90
پانویس
- ↑ محمد باقر مجلسی، بحارالانوار، ج40،قم: انتشارات دارالکتب اسلامیه، ص338.
- ↑ محمد باقر مجلسی، بحارالانوار، ج40،قم: انتشارات دارالکتب اسلامیه، ص338.
- ↑ امام خمینی، صحیفه نور، ج14، ص268.
- ↑ همان، ج10، ص29.
- ↑ موسسه تنظیم ونشر آثار امام خمینی ، ولایت فقیه، تهران: موسسه تنظیم ونشر آثار امام خمینی،ص34ـ 35.
- ↑ یعقوب جعفری، تفسیر کوثر،تهران: انتشارات هجرت،1381، ج2، ص215.
- ↑ امام خمین، صحیفه نور، ج9، ص42.
- ↑ یعقوب جعفری، کوثر، ج2، ص215.
- ↑ امام خمینی، صحیفه نور، ج14، ص148.
- ↑ همان، ص268.
- ↑ همان.
- ↑ همان، ص244.
- ↑ همان، ص268.
- ↑ موسسه تنظیم ونشر آثار امام خمینی، ولایت فقیه، ص34ـ 35.
- ↑ صحیفه نور، ج9، ص42.
- ↑ همان، ج14، ص244.
- ↑ همان، ص293.
- ↑ همان، ج18، ص273.
- ↑ همان، ج19، ص232.
- ↑ همان، ص7.
- ↑ همان، ص51.
- ↑ همان، ص106.
- ↑ همان، ج18، ص280.
- ↑ همان، ج19، ص51.
- ↑ همان، ج21، ص61.
- ↑ مودب، سیدرضا،فرهنگ قانونمداری در اندیشههای قرآنی امام خمینی (ره) و بررسی مستندات آن،مجله تحقیقات علوم قرآن وحدیث،پاییز وزمستان1383،شمارهٔ 2،ص33
- ↑ مودب،همان، ص32
- ↑ ولایت فقیه، ص62.
