فرهنگ مصادیق:فرهنگ تسلیم، ستم پذیری وفرمانپرستی
فرهنگ تسلیم :علی طایفی
خصیصه ستم پذیری وفرهنگ تسلیم در ایران یکی از وجوهاتی است که در حوزه سیاست موجب نوعی انفعال وعدم مشارکت در تعیین سرنوشت سیاسی، احقاق حقوق اجتماعی ،رعایت عدالت وتساوی وآزادی نشروبیان اندیشه گردیده است. این خصیصه که به زعم بسیاری بویژه صاحبنظران نظریه استبداد شرقی ، یکی از ویژگیهای تاریخی جوامع شرقی است وجهه عمومی دارد .ویژگیهای چنین جامعه آسیایی یا شرقی که اولین بارتوسط مارکس وبعدها بوسیله ویتفوگل نظریه پردازی شد" ، اگرچه نه همه خصوصیات آن، دربسیاری ازمناسبات اقتصادی واجتماعی ایران به چشم میخورد. این حقیقت دارد که خشکی عمومی کشورکه موجب کمبودآب و رواج آبیاری مصنوعی یا هیدرولیک شده ، عامل مهمی در سرنوشت این جامعه بوده است ."(کاتوزیان،ص۳۸).
منتسکیو درباره ویژگیهای نظام استبداد شرقی وخاصه خصیصه تسلیم واطاعت محض مینویسد که " در این حکومتها انسان مخلوقی است که تابع اراده مخلوق دیگری است وپس ...هرامری که شاه (یارهبر) مستبد صادرمی کند کافی است باید پذیرفت وچون وچرا ندارد....قانون راکه امرشاه است نمیتوان نقض نمود. این طرزفکردرایران همیشگی بوده است "(سوداگر،ص۱۰۶).ازنظر منتسکیو استبداد متضمن بردگی عمومی بوده وپادشاه مستبد ازروی هوا وهوسهای جابرانه فرمانروایی مینماید و"استبدادها اساس سنت وجهالت را که با کنترل روحانیت تقویت میشود،تشکیل میدهند "(کرامبی،ص۲۶۸).
درچنین جامعهای که زور بدون چون وچرا وقدرت تامه ومطلق انگارانه وجود داشته ومملکت جزو ملک مفتوحه شاه یا سلطان وسایر والیان مطلقه قلمداد میشود ،همه ازجانب حاکم مملکت درمعرض مخاطره واطاعت هستند .به مصداق این مثل که ظلم بالسویه،عین عدل است،همه از جانب شاه یا والیان تهدید ومرعوب شده ومی شوند .در چنین دستگاهی عامل مذهب ومذهبیون نیز با ویژگی تقلید که درواقع خود نوعی تسلیم بشمار میرود،مزید برعلت شده واین خصیصه فرهنگی رادرقالب فرمانپرستی وبله قربان گویی ناشی ازساختار ارباب ـ رعیتی مناسبات تولیدی ایران که تیول دار آن دولت بود؛ ترویج ونهادینه کرده است . به تعبیر منتسکیو در روح القوانین در دولتهای استبدادی، مذهب بیش از کشورهای دیگرنفوذ دارد ویک ترسی است که سربار ترس ناشی از استبداد شده است. درکشورهای مسلمان قسمت اعظم احترام شگفت انگیز مردم نسبت به ولی یا شاه از مذهب ناشی میشود. کواکبی متفکر عرب مینویسد : "حاکم مستبد به اطاعت بی چون وچرای مردم تمایل دارد وباهرگونه دانش و آگاهی که بخواهد از بردگی فکری آنان بکاهد وذهن پرسنده را پاسخ دهد ، در ستیز است "(آراسته خو، ص۵۹).به بیان ویتفوگل "اختناق، ترورعقاید، سرکوبی گروهها وافراد مخالف،ناامنی شخصی واجتماعی ازوجوه ممتاز استبداد شرقی است"(سوداگر،ص۱۰۹).
به نظر برخی از نظریه پردازان دیگر ازجمله ماکس وبر،فرهنگ سلطه موروثی پدر(patrimonialism) عامل دیگربوجود آورنده خصیصه تسلیم و تبعیت است. "درفرهنگ سیاسی پاتریمونیالیستی قدرت پدیدهای رمز آمیز تلقی میشود .حاکم تافتهای جدا بافته و دارای خصلتی قهرمانانه بشمار میرود .... درساخت خانواده پدرسالار ،احتراز از خشم پدر وکوشش برای جلب توجه اوموجب پیدایش شخصیت اقتدارطلب میشود که لازمه نظام پاتریمونیال است. سلطه جویی وتسلیم طلبی درعین حال از ویژگیهای اصلی این نوع شخصیت هستند. چنین شخصیتی در برابرقدرت برتر پدریا دولت،مطیع یا منقاد است اما در باطن سرپیچی میکند. تسلیم پذیری درمقابل قدرت برتر قاعده اساسی است و ترس ازویژگیهای شخصیتی عمده فرد درخانواده ودولت پاتریمونیال است(بشیریه، ص۲۲).
به اعتقاد وبر سلطه موروثی از لحاظ سیاسی بی ثبات است زیرا درمعرض تحریکهای درباری وشورشهای داخلی دستگاه سلطنتی قراردارد ومانعی است که راه رشد سرمایه داری عقلانی را سد میکند.مارتین لوتر در توصیف استبداد دیرین میگوید" اگر پادشاه جباراست ،اگر بی رحم وخونخوار است این ملت است که مقصر است. ملتها شاهانی دارند که سزاوار آن هستند " ( رضا قلی،ص۶۲).
ستم دستگاه حاکمه با پدیدههای کیفی مانند جهل وخرافات وتعطیل عقل وتسلیم سرنوشت بودن وجادو مزاجی و اوهام پرستی درمیان تودههای مردم رابطه مستقیم دارد. "تفکرقبیلهای بین قوانین طبیعی واجتماعی تمایزی قایل نشده، در نتیجه بر هردو یک حکم میراند وخود را درمقابل هر دوناتوان واسیر میبیند. در واقع این همان روحیهای است که در نزد ما به روحیه جبری وتسلیم شده وبه تعبیری قضاو قدری بودن معروف است"(رضا قلی،۱۰۷).به هر جهت تاریخ ایران نیز شاهد حاکمیت عام ودیرپای این منش بوده وهست که همیشه از موانع عمده تحرک،پویایی وتحول این سرزمین بوده است .سرجان ملکم در سال ۱۸۰۰م. مینویسد" هرگز درمیان مردم کشورهای اسلامی،نه فقط کوشش درجهت آزادی ملت نشده ،بلکه حتی خواهش هم بعمل نیامده است تا حدومرزی برای اقتدار سلاطین گذارند به نحوی که سدی در برابر ستمها وتجاوزات آنان باشد. هرگاه هم دستگاه ستم با شورش روبرو شده است دراثر ناآگاهی مردم از چگونگی اداره دولت وحقوق اجتماعی،نتیجه این شده است که بعد از آنکه ظالمی را بر انداختند، میبینند ظالمی دیگر رابرخود مسلط کردهاند که هنوز بر تخت سلطنت(قدرت)ننشسته،همت برقلع وقمع همان کسانی میگمارد که مصدر قیام وباعث آشوب به سود او شده واورا به قدرت رساندهاند. تاریخ ایران از پس از یورش تازیان به این روزگاران برهمین منوال بوده وتغییری در وضع این کشور پدید نیامده وبنابراین آبادی کشور بسته به طبیعت وعادات شخص شاه یا ولی است"(انصافپور،۴۹). به نظرملکم در ملت اسلام هرکسی درخانه خود حاکمی قهار است وازدوران کودکی تادوران بزرگسالی هیچ نمیبیند ونمی شنود مگر حکم واحکام حکومتی واجبار به اطاعت وفرمانبرداری، چنانکه هرکسی عادت میکند بنده وار یافرمان بدهد ویا فرمان بردارد. بنابراین هیچکس نمیتواند بفهمد که معنا یا مقصود از آزادی شخصی وآزادی اقتصادی،سیاسی ،شغلی وملکی چیست . ژوبر مینویسد" شرقیها به علت زندگی در زیر سیطره حکومتهای استبدادی ، همواره تندخو وسخت انعطاف اند. ایرانیان به زورگو تملق میگویند وهمیشه معتقدند سلطنت ونبوت دو نگین اند که در یک خاتم اند. امامت وامارت توام اند که به یک شکم زاده شدهاند.پس بدان که گفته پیغمبر وسلطان یکی است وشک نیست که سلطان عادل را اطاعت فرض است چه او ظل الله فی الارض است"(ورهرام،۱۳).
حال با توجه به گستره وعمق رسوخ وحضور این خصیصه فرهنگی در بین مردم ایران وساختار اجتماعی وفرهنگی آن که از لابلای متون مختلف ادبی، سفرنامهها،نقد وتحلیل و تاریخها قابل بازیابی است، شناسایی مجموعه علل وعوامل موثربرپیدایی ورشد وگسترش آن در الگوهای رفتاری ودیرپایی آن تاکنون، اززمره وسایلی است که میتوان با تجهیز بدان الگوهای رفتار سیاسی موجود رابطور سیستماتیک، فرموله کرد وبه راهیابی خروج از این بن بستهای تاریخی وساختاری اهتمام نمود .در این رهگذر میتوان امید داشت که در پی جویی راههای برون رفت از معضلات امروزهمه نگاههافقط به حوزه سیاست ختم نشود. زیرا به بیان بشیریه " یکی دیگر ازویژگیهای فرهنگی پاتریمونیالیستی این توقع است که گره همه مشکلات باید بوسیله نماد پدری حکومت باز شود که خود مانعی بر سر راه پیدایش فرهنگ مشارکت است. اما وقتی مشکلات حل نشود، در آن صورت واکنش عصبی نسبت به قدرت صورت میگیرد. توضیح شورش در فرهنگ سیاسی پاتریمونیال را باید درچنین تعبیری جست"(بشیریه،۲۲).
