فرهنگ مصادیق:عواقب بدی به پدر و مادر
مقدمه
معنی عقوق:
" و المراد بعقوق الوالدین ترک الأدب لهما والاتیان بما یؤذیهما قولا و فعلا، و مخالفتهما فی أغراضهما الجائره عقلاً و نقلاً و قد عدّ من الکبائر، و دلّ علی حرمته الکتاب و السنه و أجمع علیها الخاصه و العامه".
(المجلسی، شیخ الاسلام المولی محمد باقر، مرآه العقول فی شرح الاخبار آل الرسول، ج۱۰ص ۳۱انتشارات دارالکتب الاسلامیه، تهران، چاپ سوم، ۱۴۱۲ه ق.
حقوق والدین این است که فرزند حرمت آنها را رعایت نکند و بی ادبی نماید و آنها را به سبب گفتاری یا رفتاری برنجاند و آزار و اذیت کند و در چیزهایی که عقلاً و شرعاً مانعی ندارد، نافرمانی از آنها نماید، این حقوق گناه کبیره است و دلیل بر حرمت آن کتاب و سنت و اجماع خاصه و عامه است.
حدیثی از حضرت علی (ع)که در این مورد فرمودند:
" من العقوق اضاعه الحقوق"؛ از جمله عقوق است ضایع کردن حقوق؛ مراد این است که عقوق پدر و مادر همین نیست که کسی به ایشان بد کند و ایشان را آزار دهد بلکه به جا نیاوردن حقوق ایشان نیز از تعظیم و تکریم و فرمانبرداری ایشان و مانند آنها عقوق ایشان است.
و نیز از حضرت رسول (ص)روایتی است که ایشان میفرمایند: " من اَحزن والدیه فقد عقّهما"؛ کسی که پدر و مادر را غمگین کند به عقوق آنها دچار شده.
از حضرت امام صادق (ع)روایت شده است که کمترین عقوق )ناسپاسی والدین(گفتن اف است و اگر خدا چیزی را از آن آسانتر میدانست از آن نهی میکرد و نیز از عقوق دیگر به پدر و مادر نگاه خیره و تند کردن است.
همان طور که نیکی به والدین، پیامدهای مثبت و دنیوی و اخروی دارد، متقابلاً نافرمانی و بدرفتاری با پدر و مادر نیز، نتایج ناخوشایندی دارد که بر اثر حقوق والدین میباشد میپردازیم.
محروم شدن از بهشت
عقوق والدین، بدترین و شدیدترین انواع قطع رحم است؛ زیرا نزدیکترین و خاصترین ارحام به سبب ولادت تحقق مییابد و بنابراین حق پدر و مادر را دو چندان میسازد. حقوق والدین مانند قطع رحم یا ناشی از کینه و خشم است و از این رو آن چه بر مذمت قطع رحم دلالت دارد، برذم عقوق نیز دلالت میکند و چون این شدیدترین و بدترین قطع رحم است.
و حدیثی در ذیل همین موضوع از رسول اکرم (ص)که میفرماید..........
"ایاکم و عقوق الوالدین فان ریح الجنه توجد من مسیره ألف عام و لا یجدها عاقٌ و لما قاطع رحم و لا شیخ زان و لاجار اذار خبلاء انما الکبریاء اللَّه رب العالمین".
مبادا مورد عاق والدین قرار گیرید، زیرا بوی بهشت از مسافت هزار سال است استشمام میشود، ولی متکبری عاق والدین، قطع کننده رحم و پیر مرد زناکار از استشمام آن محرومند، و همچنین متکبری که جامه اش را از روی تکبر و بزرگ منشی (بلند کند که)بر زمین کشد باید بدانیم کبریاء بزرگی، مخصوص پروردگار جهانیان است."
و همچنین از ایشان نقل شده است که میفرماید:
"فلیعمل العاق ما یشاء ان یعمل فلن یدخل الجنه".
)مستدرک الوسایل، ج ۱۵ص (۱اهانت کننده به پدر و مادر و ستمکار در مورد آنان، هر کاری میخواهد انجام دهد اما بداند که هرگز وارد بهشت نخواهد شد".
روایت دیگری از این حضرت نقل شده که میفرماید:
"من أصبح مسخطاً لابویه،أصبح له بایان مفتوحان الی النار"؛ "هر که صبح کند در)جامع السعادات، ج ۲ص ۲۶۳)حالی که بر پدر و مادرش خود خشمگین باشد دو در جهنم به روی او گشوده است"
قال الصادق(ع)اذا کان یوم القیامه کشف غطاء من أعظیه الجنه فوجد ریحما من کانت له روح من مسیره خمسائه عام الا صنفاً واحداً".
فقیل له من هم قال:"العاق الوالدیه".
(وسایل الشیعه، ج ۱۵ص ۲۱۶و نیز ر.ک مجلسی، محمدباقر، حلیه المتقین در آداب و سنن اخلاق اسلامی، ص ۱۶۵انتشارات هجرت، قم، چاپ هفتم ) حضرت صادق (ع)فرمودند: "چون روز قیامت شد پرده از پردههای بهشت برداشته شود و با این سبب از ۵۰۰سال راه هر که را مشامی باشد، بوی آن را میشنود مگر، یک طایفه عرض شد: آن کیست ؟.
فرمودند: عاق والدین.
عنه- :(ع)انه سُئلَ عن الکبایر فقال: الکفر باللَّه، قتل النفس، عقوق الوالدین، و اکل الربا بعد البینه، و اکل مال الیتیم ظلما"؛ از امام صادق (ع)پرسیدند: بزرگترین گناه کفر به خداوند، قتل نفس، عقوق والدین و خوردن ربا بعد از این که میدانست حرام است و خوردن مال یتیم به ناحق. )الکاشانی، الفیض، الحقایق فی محاسن الاخلاق، ص2).
داستانی در این موضوع بیان شد که، جوانی از ثروتمندان مدینه پدر پیری داشت، احسان به او را ترک نمود و از مال خود او را محروم کرد. پس، خدای تعالی اموالش را از او گرفت و فقر و تنگ دستی و مرض در بدن او روی آورد و بیچاره شد ذیل همین مورد، حدیثی از پیامبر(ص)نقل شده که میفرمایند:
"یا أیهاالعاقون للآباء و الاممات اعتبروا و اعلموا أنه کما طمس فی الدنیا علی أمواله هکذالک جعل بدل ما کان أعدله فی الجنه من الدرجات معداً له فی النار من الدرکات)"بحارالانوار، ج ۱(ع)ص .2).
ای کسانی که عاق پدر و مادرانتان هستید، از این پیشامد درس عبرت بگیرید و بدانید که، همان طور که در دنیا اموالش تباه گشت، همان طور هم عوض آن چه که از درجات بهشت برایش فراهم بود، درکاتی در دوزخ برایش مقرر گردید".
و از رسول خدا (ص)روایت شد که فرمود "للعاق اعمل ما شئت فانی لا أغفرلک و یقال للبارَّ اعمل ماشئت فانی سأغفرلک".
به فرزند نافرمان گفته میشود: هر کاری که میخواهی بکن اما من تو را نمیآمرزم و به نیکوکار گفته میشود: هر کاری که میخواهی بکن و من تو را میآمرزم".
و نیز از ایشان نقل شده است که :
"ان موسی ابن عمران قال یا رب این صدیقی فلان الشهید قال تعالی فی النار قال الیس قد وعدت الشهید الجنه قال بلی ولکن کان مصدا علی عقوق الوالدین و انا لا اقبل مع العقوق عملاً" حضرت رسول خدا (ص)فرمودند: حضرت موسی(ع) عرض کرد: خدایا! آن رفیق من که شهید شد، کجاست؟ خطاب رسید، او در جهنم است. عرض کرد: پروردگارا مگر شهدا را وعده بهشت ندادهای. فرمود: چرا ولی او اصرار داشت به آزردن پدر و مادر من عمل کسی که ستم بر پدر و مادر روا دارد قبول نمیکنم".
و همچنین ایشان در این حدیث فرمودند:
"بین العاق و الفراعنه درکه".
و عاق والدین، در جهنم با فرعونیان یک درکه فاصله دارند".(مستدرک الوسایل، ج ۱۵ص 6).
کوتاه شدن عمر
یکی دیگر از عواقب شوم و ناسپاس در حق والدین، کوتاهی عمر انسان است و رنجانیدن و دل شکستن پدر و مادر و آن را به اشک و آه و سوز و ناله واداشتن و خلاصه به هر شکلی، اذیت و آزار و ستم بر آنان روا داشتن، که طبق احادیث اسلامی "عاق الوالدین" نامیده میشود، همان طور که برخی از احادیث و روایات و بر اساس تجربه نیز، که به دست آمده، اثر جوان مرگی و کوتاهی عمر و پیامدهای منفی دیگر بر اثر همین ناراحتیهای والدین به وجود آید.
حدیثی در این مورد آمده است که میفرمایند:
"قال رسول اللَّه (ص)ان اللَّه ملکین یناجی أحدهما الآخر و یقول: الهم احفظ البارین بعصمتک و الاخر یقول: الهم أهلک العاقین بغضبک".
فرمودند برای خداوند متعال دو فرشته میباشد، که با هم مناجات و راز و نیاز میکنند. ذکر اولی، همواره این است که خداوندا فرزندان صالح و وظیفه شناسی را به عصمت و پاکی خودت از تمام خطرات مصون دار.
دومی نیز، پیوسته با خداوند چنین راز و نیاز میکند، پروردگارا فرزندان ناسپاس و عاق والدین را با خشم و غضب خودت، هلاک و نابود ساز".
داستانی ذیل همین موضوع، که حتی کشتن یکی از والدین باعث کوتاهی عمر انسان میشود در این قسمت لازم است ذکر شود نقل داستان عبرت آموز منتصر عباس:
در صبح همان شب که متوکل کشته شد، پسرش ابو جعفر منتصر باللَّه به جای پدر نشست و در آن ۲۵سال از عمر او گذشته بود و عامه مردم، در آن روز به وی بیعت کردند و گفته شد که مکانی که متوکل در آن کشته شد، همان موضعی بود که شیرویه به پدرش کسری ابرویز را کشته بود. منتصر هفت روز در آن جا اقامت کرد و از محمد بن سهل حکایت شده که، در ایام خلافت منتصر روزی، نگاهم افتاد بر آن مصلی و بساطی که در زیر منحصر فرش میکردند، دیدم اطراف آن بساط صورتهای سلاطین و خطوط فارسی بر آن نقش است و من خط فارسی را خوب میخواندم، دیدم اطراف راست آن، فرشی صورت پادشاهی را که بر سر، تاجی دارد و گویا تکلم میکند، پس خطی را که پهلوی آن نوشته بود خواندم، نوشته بود که این شیرویه قاتل پدر خویش ابرویز است که، شش ماه سلطنت کرده و از پس آن، صورت دیگر دیدم که نوشته بود این صورت یزید بن ولید بن عبدالملک، قاتل پسر عم خود ولید بن عبدالملک است.
که مدت سلطنت شش ماه بود از اتفاق این دو صورت در طرف راست و چپ منتصر که او نیز قاتل پدر خود بود، تعجب کردم و با خود فکر کردم مکند منتصر هم مدت سلطنتش شش ماه باشد.
و نیز مسعودی نقل کرده که منتصر، مردی رئوف و عطوف و بر اهل بیت رسول خدا(ص)بوده به عکس پدر بود. در حالات خود با آل ابوطالب احسان میکرد. و آزاد کردن زیارت کربلا برگرداندن فدک به اولاد حسین، عدم تعرض به شیعیان علی و فرستادن اموالی برای علویان مدینه بخشی از خدمات منتصر عباس به اهل بیت پیامبر اکرم بود.
متوکل عباسی به علت مکافات قتل پدر، بیش از شش ماه زندگی نکرد و در روز پنج شنبه ۲۵ربیع الاول سنه ۲۴۸مریض شد و گفته شد که او را مسموم کردند و مدت خلافت شش ماه بود.
اکبر الکبائر الاشراک باللَّه و قتل النفس و عقوق الوالدین و شهاده الزور".
بزرگترین گناهان شرک به خدا و قتل و آزردن پدر و مادر و شهادت ناروا است."
