فرهنگ مصادیق:عفو بهتر است یا قصاص؟
مدتی است که موج کمسابقه گزارشهای مربوط به اعلام گذشت و عفو محکومان به قصاص توسط اولیایدم مقتولان در صدر اخبار رسانهها و صفحات شبکههای اجتماعی منتشر میشود. اگرچه اخبار مربوط به رهایی این محکومان از مجازات مرگ و اعطای فرصت دوباره زندگی به آنها بدون تردید موجب خشنودی بیشتر مردم و تقویت روحیه ایثار و گذشت در جامعه شده است، اما اشخاصی هستند که به تاثیر مثبت مقوله عفو و گذشت با دیده تردید و ناخشنودی مینگرند و در اثبات یا توجیه نگرش خود به مواردی استناد میکنند که ممکن است بعضا در نظر اول موجه جلوه کند. عمده دلایل این گروه به این شرح است که اول، مقبولیت و مشروعیت قصاص را برگرفته از کتاب و سنت میدانند. دوم، بخشش فرد قاتل را موجب تجری وی میدانند. سوم، گسترش فرهنگ عفو و رهایی محکومان به قصاصنفس از مجازات مرگ را موجب شکستهشدن قبح و زشتی عمل مجرمانه قتل و بهنوعی ترغیب و تسهیل اقدام به آن توسط سایر افراد مستعد به انجام بزه در جامعه میدانند. چهارم اینکه اجرای حکم قصاص را سبب آرامش اولیایدم و مانعی برای اقدامات تهاجمی خودسرانه و غیرقانونی اولیایدم میشناسند. پنجم، اجرای حکم قصاص را علاوه بر تسلیبخشیدن به خانواده مقتولان به دلیل حذف فیزیکی عنصر ناسالم و مضر موجب التیام آلام جامعه و رضایتمندی عمومی و سبب تنبه و ترس سایر افراد از ارتکاب جنایات مشابه میدانند.
ششم، عدول از قصاص و عفو محکوم به مرگ را خلاف سیاستهای قانونی و قضایی میدانند زیرا عمده جزایی مربوط به مساله قتل در راستای کشف جرم و تعقیب و محاکمه قاتل و بررسی چگونگی و نوع قتل و نحوه مجازات مجرم است و به مساله عفو به عنوان راهکاری اختیاری بهصورت مختصر و نادر پرداخته شده است. بنابراین جایگزینی عفو در مقابل قصاص را بهنوعی اتلاف وقت و صرف بیهوده هزینه میدانند.
با دقت نظر در متون فقهی، آموزههای دینی، اصول اخلاقی و نیز با عنایت به موازین حقوق داخلی و بینالمللی و نظر به علوم روانشناسی، جامعهشناسی و آمار چنین استنباط میشود که هیچیک از ایرادات و شبهات ذکرشده نمیتواند برتری عفو بر قصاص را پنهان یا منتفی کند زیرا اولا خداوند در آیات ۱۷۸ و ۱۷۹ سوره بقره گذشتن از قصاص و عفو قاتل را امری نیکو و پسندیده و متابعت از معروف بیان میکند و از طرفی در دهها آیه همگان را به معروف و خیرات امر میکند. ضمنا در آیه ۳۲ سوره مائده نیز احیا و زندهکردن یک انسان را بهمثابه احیای کل بشریت و انسانیت میداند و بدیهی است که یکی از مصادیق احیای انسان عفو و گذشتن از قصاص نفس او است.
دوم اینکه آیات و روایات صحیح دیگری وجود دارد که همگی بر رجحانداشتن عفو بر قصاص دلالت میکند که در اینجا فقط به چند مورد از آنها اشاره میشود. خداوند در آیه ۴۵سوره مائده میفرماید هرکس از قصاص درگذرد، این گذشتن و عفو کفاره گناهان او است و کسانی که بر وفق آنچه خداوند نازل کرده است حکم نکنند ستمگرند. امامصادق(ع) میفرماید بخشش و گذشت در حال قدرت و توانایی از شیوه و رسوم انبیا و پرهیزکاران است. امامعلی(ع) میفرماید عفو، تاج خوبیهاست و دو چیز است که ثواب آن را نمیتوان اندازه گرفت؛ یکی عفو و دیگری عدل، بدترین مردم کسی است که از خطای دیگران گذشت نکند و پیامبر(ص) فرمود بر شماست که عفو کنید زیرا عفو عزت شما را زیاد میکند پس عفو کنید تا خدا شما را عزیز کند و نیز فرمود کسی که در هنگام قدرت و توانایی عفو کند خداوند در روز لغزش (قیامت) او را خواهد بخشید. سوم آنکه بررسی میدانی و پژوهشهای بهعملآمده بیانگر این است محکومانی که بهواسطه عفو از مجازات مرگ رها شده و بلافاصله یا پس از تحمل مجازات حبس به آغوش جامعه بازگشتهاند نهتنها مجددا به اقدامات خشن و جنایتکارانه دست نزدهاند بلکه اکثرا با اصلاح رفتار و منش خود در رده افراد معقول و مفید جامعه قرار گرفتهاند. چهارم آنکه بررسی اوضاع و احوال روحی و عاطفی اولیایدمی که عفو را بر قصاص ترجیح دادهاند نشان میدهد به آرامش و رضایتمندی دست یافتهاند.
پنجم آنکه اگرچه قوانین و مقررات راجع به کشف قتل تا اجرای حکم قصاص و همچنین ضابطان و نیروهای انسانی و ابزار مربوطه بسیار بیشتر و گستردهتر از قوانین و راهکارها و ابزار مربوط به عفو و گسترش فرهنگ آن است اما این برتری ابزاری که به دلیل حساسیت موضوع قتل وجود دارد به معنی اولویتنداشتن مقوله عفو نسبت به قصاص نیست بنابراین باید بهموازات راهکارهای حقوقی و قضایی برای کشف قتل و محکومیت قاتل نسبت به تعیین راهکارهای پیشگیریکننده و نیز گسترش ابزار و طرقی که وقوع عفو را تسهیل کند اقدام شود. مسلما مقوله عفو بهدلیل تلطیفکردن فضای جامعه در پیشگیری از جرم قتل موثر خواهد بود. ششم آنکه درخصوص صرف وقت و هزینههای مورد ایراد نیز باید گفت اگر بتوان نسبت به کاهش جرایم و بهخصوص جرم قتل اقدام و پیشگیری کرد مسلما هزینههای پیشگیری بسیار کمتر از هزینههای درمان خواهد بود بنابراین گسترش فرهنگ عفو و رهایی قاتل از مرگ و بازگشت مفید او به زندگی نهتنها هزینهآور نیست بلکه نوعی سرمایهگذاری مهم و اساسی برای پیشگیری جرم و اصلاح جامعه خواهد بود.
