فرهنگ مصادیق:صله ارحام در قرآن و سنت
نویسنده: احمد محیطی اردکانی
محتویات
مقدمه
یکی از سنتهای شایسته، که در اسلام بسیار مورد توجه است و در ماه مبارک رمضان[۱] و ایام نوروز رونقی خاص دارد، صله ارحام و دید و بازدید اقوام و آشنایان است.
عزت و قدرت و پیروزی یک ملت در سایه وحدت و همدلی است. پیوند با خویشان و انس و الفت با آنها منشا بیشتر همبستگی هاست. ایام نوروز، با تعطیل شدن اکثر مشاغل و ادارهها، فرصت خوبی برای دید و بازدیدهای فامیلی و گرم کردن این کانون وحدت فراهم میآید.
صله ارحام در قرآن
خداوند ما را به صله ارحام بسیار سفارش کرده است. در قرآن کریم میخوانیم:
«... اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا»[۲]
و بترسید از خدایی که به نام او از یکدیگر میپرسید. (همگی به عظمت او اعتراف میکنید و هرگاه میخواهید از یکدیگرچیزی بپرسید و بگیرید، نام مقدس او را مطرح میکنید و می گوییدتو را به خدا ...) و از خویشاوندان بهراسید (که مبادا قطع رابطه کنید) همانا خداوند رقیب (و مراقب) شماست[۳]
«وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَيَخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ... أُولَئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ »[۴]
(عاقلان کسانی هستند) که آنچه خداوند متعال امر به پیوند آن کرده (مانند صله رحم و دوستی پدر و مادر و محبت اهل ایمان) اطاعت میکنند و از خدا می ترسندو از سختی هنگام حساب میاندیشند ... اینها در عاقبت جایگاهی نیکو دارند.
«فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَكُمْ أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمَى أَبْصَارَهُمْ»[۵]
آیا شما (منافقان) اگر از فرمان خدا و اطاعت قرآن روی بگردانید، یا درزمین فساد و قطع رحم کنید، بازهم امید (نجات) دارید.
همین منافقان هستند که خدا آنها را لعن کرده، گوش و چشمشان را کر وکور گردانیده است.
صله ارحام در روایات
آنچه از آیات و روایات استفاده میشود، این است که صله ارحام واجب است و قطع آن از گناهان بزرگ شمرده میشود.
قرآن در موارد مختلف، قاطع رحم را ملعون و از رحمت الهی دورشمرده است. امام سجاد (ع) فرمود: «... از همنشینی با کسی که از خویشانش بریده است بپرهیز.»
چنانکه من یافتم چنین فردی درسه جای قرآن مورد لعنت واقع شده است:
۱- سوره بقره، آیه 25 ...
۲- سوره رعد، آیه 26...
۳- سوره محمد، آیات ۲۴ و 25 ..[۶]
امام صادق (ع) فرمود: از «خالقه »[۷]بپرهیزید؛ زیرا انسان رانابود میسازد.راوی پرسید: «خالقه » چیست؟
امام فرمود: قطع رحم[۸]
امام باقر (ع) میفرماید: رسول خدا (ص)فرمود: به حاضران و غایبان امتم و کسانی که هنوز به دنیانیامدهاند تا روز قیامت، سفارش میکنم با خویشان خود بپیوندند، هرچند میان ایشان به اندازه یک سال راه رفتن فاصله باشد.همانا صله ارحام از اموری است که خدای متعال آن را بخشی ازدین قرار داده است[۹].
طلحه بن زید از امام صادق (ع) چنین نقل کرده است: مردی از قبیله «خثعم »خدمت رسول خدا (ص) رسید و عرض کرد: برترین چیز در اسلام چیست؟
فرمود: ایمان به خداوند.
پرسید: بعد از آن چیست؟
پاسخ داد: صله رحم.
عرض کرد: بعد از آن چیست؟
فرمود: امر به معروف و نهی از منکر.
پرسید: مبغوضترین اعمال نزد خداوند کدام است ؟
پاسخ داد: برای خدا شریک قرار دادن.
عرض کرد: پس از آن کدام است؟
فرمود: گسستن از خویشاوندان.
پرسید: پس از آن چیست؟
پاسخ داد: به بدیها دستور دادن و از خوبیها نهی کردن[۱۰]
ارزش پیوند با خویشان
پیامبراکرم (ص) فرمود: کسی که با جان و مال در راه صله رحم اقدام میکند، خداوند متعال اجر صد شهید در نامه اعمالش مینویسد. و در برابر هر قدمی که در این راه بر میدارد، چهل هزار حسنه برایش ثبت میکند و چهل هزار گناه از او محومی گرداند و او را چهل هزار درجه بالا برد؛ و مانند این است که صد سال با صبر و استقامت خدای را بندگی کرده است[۱۱].
پیامبراکرم (ص) فرمود: ثواب صدقه ده برابر است. و قرض هجده برابر وارتباط با برادران دینی بیست برابر و پیوند با خویشان بیست وچهار برابر[۱۲].
علی بن ابی حمزه که از اصحاب امام صادق (ع) و امام کاظم (ع) است میگوید: از امام (ع) پرسیدم: مردی از سوی پدر ومادر و اقوام حج عمره و نماز و روزه به جای میآورد و صدقه میدهد. حکم آن چیست؟
امام (ع) فرمود: اشکالی ندارد. بلکه درقبال این اعمالی که برای آنها انجام میدهد، دو پاداش دریافت میکند.
۱- پاداش اعمالی که برای آنها انجام داده.
۲- پاداش صله رحمی که به این وسیله تحقق بخشیده است.
شناختن ارحام
پرسش اصلی در این بحث این است: ارحام و اقوام چه کسانی هستند؛پیوند با آنها چگونه بر قرار میشود؛ و قطع رحم با چه کاری تحقق مییابد؟
در مرحله بعد باید تحقیق کرد که وظیفه ما در برابر برخی ازاقوام چیست؟
در شرع مقدس اسلام معنای خاصی برای «ارحام » ذکرنشده و مراد از «ارحام » معنای «عرفی »[۱۳] آن است؛ یعنی مطلق نزدیکان و بستگان. بنابراین خویشاوندان پدری و مادری را هرچندبا چند واسطه باشد، شامل میشود و فرزندان و خویشان آنها رانیز در بر میگیرد[۱۴].
برقراری پیوند
در اسلام برای چیزهایی که سبب پیوند با خویشان میگردد، حد خاصی تعیین نشده؛ بلکه به فهم عمومی بستگی دارد. در عادات و سنتهای مردم نزدیک یا دور بودن بستگان تفاوت دارد. ممکن است عملی نسبت به یکی از نزدیکان پیوند به شمار آید، اما نسبت به دیگری که نزدیکتر است، قطع رابطه باشد. در موارد تردید، باید جانب احتیاط را مراعات کرد تا مبادا مرتکب گناه کبیره قطع رحم شویم.
پیامبر گرامی اسلام (ص) میفرماید: «پیوند با خویشان را حفظکنید، هرچند با سلام کردن باشد.»[۱۵]
کمترین چیزی که به وسیله آن این پیوند بر قرار میشود، رفت و آمد و سلام کردن است. اما دربعضی از موارد اکتفا به این مقدار کافی نیست؛ برای مثال اگریکی از اقوام فقیر باشد و دیگری ثروتمند، صله رحم به وسیله کمکهای مالی و دفع ضرر از آنها تحقق مییابد؛ و اگر هیچ توجهی به مشکلات اقوام نداشته باشد؛ قطع رحم کرده است. در نتیجه تحقق صله رحم به اوضاع و احوال و موقعیت و زمان بستگی دارد. هدیه دادن، دلجویی کردن، دید و باز دید، خود داری از آزار، تمسخر وتحقیر نکردن، عیادت هنگام بیماری، شرکت در مجالس شادی و غم، پذیرفتن دعوت در اعیاد و میهمانیها و هر کاری که سبب می شودمردم بگویند اینان ارتباط خانوادگی شایستهای دارند، سبب تحقق صله رحم است.
قهر کردن، جواب سلام ندادن، ترش رویی، شرکت نکردن در محافل، کمک نکردن در گرفتاریها، گلههای نا به جا و امثال آن به قطع رحم و گسستن پیوند میانجامد.
امام صادق (ع) میفرماید: پیوند باخویشان را هر چند با دادن ظرفی آب، حفظ کن. برترین چیزی که این پیوند را نگه میدارد، خود داری از آزار بستگان است. صله رحم مرگ را به تاءخیر میاندازد. محبوبیت به وجود میآورد[۱۶].
نیکی به خویشان در مقابل بدی آنها
چنانچه بعضی از اقوام قطع رابطه کنند، باز هم جدا شدن و قطع ارتباط با آنها جایز نیست. امیرمؤمنان (ع) میفرماید: «صلوا ارحامکم و ان قطعوکم »[۱۷].
با ارحام ارتباط داشته باشید، هرچند آنها از شما بریده باشند.
مردی در محضر امام صادق (ع) از بستگانش شکوه کرد. حضرت فرمود:خشم خود را فرو ببر (و به آنها نیکی کن)
عرض کرد: آنها با من چنین و چنان میکنند (و رعایت حالم را نمیکنند) حضرت فرمود:آیا توهم میخواهی مثل آنها قطع رحم کنی و به آنها احسان نکنی؟!
اگر چنین کنی، خداوند متعال (در دنیا و آخرت) نظرلطفش را از شما بر میدارد[۱۸].
داود رقی میگوید: خدمت امام صادق (ع)نشسته بودم. ناگاه فرمود: ای داود، روز پنج شنبه که اعمال شما (شیعیان) بر من عرضه شد، در میان کارهای تو عملی مرا خوشحال کرد و آن این بود که تو نسبت به پسرعمویت صله رحم انجام دادی. همانا این پیوند تو، در برابر قطع ارتباط او، سبب نزدیک شدن مرگ اوست.
داود رقی میگوید: پسر عمویی داشتم که معاند و خبیث بود. متوجه شدم در گرفتاری و پریشانی است. پیش از آنکه به سوی مکه حرکت کنم، مقداری پول برایش فرستادم تا زندگی اش تاءمین شود. چون به مدینه آمدم، امام صادق (ع) این چنین مرا با خبرساخت[۱۹].
آثار صله رحم
پیامبر گرامی اسلام (ص) و امامان معصوم (علیهم السلام) برای صله رحم آثار و فواید بسیار ذکر کردهاند. بخشی از آن عبارت است از:
۱- محبوبیت نزد خداوند.
۲- بهره مند شدن از پشتیبانی خداوند.
۳- افزایش روزی.
۴- طول عمر.
۵- ورود به بهشت.
۶- برطرف شدن فقر و بیچارگی.
۷- آباد شدن شهرها.
۸- آسان شدن حساب در قیامت و پاک شدن از گناه.
۹- نجات از مرگهای ناهنجار.
۱۰- محبوبیت در خانواده و...؛
بعضی از روایاتی که در آنها به این آثار اشاره شده چنین است:
۱- پیامبر گرامی اسلام (ص) فرمود: هر کس برای من یک چیز راضمانت کند من برای او چهار چیز را ضمانت خواهم کرد. صله رحم انجام دهد. خداوند او را دوست دارد؛ روزی اش را توسعه میدهد؛عمرش را طولانی میسازد و او را در بهشتی که وعده داده واردمی کند[۲۰].
۲ پیامبراسلام (ص) فرمود: صله رحم شهرها را آباد میسازد وعمرها را طولانی میکند، هر چند اهلش از نیکان نباشند[۲۱].
۳- عبدالله بن طلحه میگوید: از امام صادق (ع) شنیدم که فرمود:
شخصی خدمت پیامبراکرم (ص) آمد و عرض کرد: خویشانی دارم که من با آنها ارتباط دارم، ولی آنها مرا میآزارند؛ قصد دارم ازآنها جدا شوم.
حضرت فرمود: هرکس تو را محروم ساخت، تو او را محروم نکن؛ هرکس از تو برید و جدا شد، تو با او قطع رابطه نکن و هرکس به توستم کرد، عفوش کن.
اگر چنین کردی، خداوند عزوجل پشتیبانت خواهد بود[۲۲].
امام صادق (ع) فرمود: صله رحم، خلق را نیکو، آدم را سخاوتمند و نفس را پاکیزه میسازد[۲۳].
آن حضرت همچنین فرمود: صله رحم، مرگ را به تاءخیر میاندازد؛ سبب دوستی درخانواده میگردد؛ حساب قیامت راآسان میکند و از گناهان آدمی میکاهد. پس با خویشان خود پیوندبر قرار کنید و به برادرانتان نیکی کنید، هرچند با خوب سلام کردن و جواب سلام دادن باشد[۲۴].
پانویس
- ↑ پیامبر اکرم (ص) در جمعه آخر ماه شعبان در خطبه معروف خویش فرمود:«... و صلوا ارحامکم » با خویشان خود پیوند برقرار سازید.
- ↑ سوره نساء، آیه 1.
- ↑ تفسیر نور، محسن قرائتی، ج 2، ص 273.
- ↑ سوره رعد، آیه 21 و 22.
- ↑ سوره محمد، آیه 22 و 23.
- ↑ گناهان کبیره، شهید دستغیب، ج 1، ص 157، ترجمه اصول کافی، ج 4، ص 455.
- ↑ خالقه از ریشه « خلق » به معنای کندن یا از ریشه برکندن است.
- ↑ ترجمه اصول کافی، ج 4، ص 46.
- ↑ گناهان کبیره، ج 1، ص 164، اصول کافی، ج 2، ص 120.
- ↑ وسایل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج 11، ص 396، حدیث 11.
- ↑ وسائل الشیعه، ج 6، ص 286، صله الرحم و قطیعتها، سید حسن طاهری خرم آبادی، ص 79.
- ↑ وسائل الشیعه، ج 11، ص 546.
- ↑ عرفی، یعنی فهم عمومی و عرف یعنی مردم، یا عموم مردم، یا فهم عموم مردم.
- ↑ جمعی از علما و فقهای بزرگوار چون شیخ طوسی (ره) در کتاب خلاف و مبسوط و ابن ادریس در سرائر، علامه مجلسی در بحار الانوار و... این نظریه را اختیار کردهاند. شهید ثانی ( زین الدین الجبعی العاملی 911 - 965 ه ق) میفرماید: اصحاب در اینکه مراد از قرابت و ارحام چه کسانی است؟ نظرهای مختلفی دارند. چون در شناخت آن نص و روایت خاصی وارد نشده است، ولی اکثر اصحاب معتقدند که شناخت ارحام و اقارب بستگی به نظر عرف دارد. ( صله الرحم و قطیعتها، ص 85)
- ↑ بحار الانوار، ج 74، ص 111.
- ↑ صله الرحم و قطیعتها، ص 48.
- ↑ وسائل الشیعه، ج 11، ص 175.
- ↑ ترجمه اصول کافی، ج 4، ص 48.
- ↑ بحار الانوار، ج 74، ص 93.
- ↑ همان، ص 94.
- ↑ همان.
- ↑ همان، ص100.
- ↑ همان، ص114.
- ↑ همان، ص94.
