فرهنگ مصادیق:سبک سیره نگاری علامه سید جعفر مرتضی
محتویات
مقدمه
علامه سید جعفر مرتضی عاملی از سیره پژوهان بزرگ معاصر است،سبک سیره نگاری ایشان مبتنی بر آموزههای کلامی و نقد و ارزیابی احادیث واخبار تاریخی میباشد و در این زمینه اصول و مبانی راهبردی نوینی به خواننده ارائه داده است. علامه سید جعفر مرتضی دیدگاههای ابتکاری ارزشمندی در شماری از حوادث و وقایع مهم وسرنوشت ساز تاریخ اسلام دارد.که در این مقاله به بررسی برخی از این موضوعات پرداخته شده است.
تهیه کننده: علی اکبر اسدی
در این متن میخوانید:
تفاوت تاریخ نگاری و تاریخ نگری در چیست؟
تحلیل و بررسی مکتب سیره نگاری علامه سید جعفرمرتضی عاملی
تفاوت تاریخ نگاری و تاریخ نگری در چیست؟
واژهٔ «سیره» از «سیر» به معنی حرکت، راه رفتن روی زمین، گذشتن و عبور[۱] گرفته شده است و همچنین بر نوع و چگونگی رفتار و نیز طریقه، هیئت و حالت دلالت میکند.[۲]
کتابهایی که زیر عنوان «سیره» رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نوشته شده، عموما به گزارش رفتار رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم پرداخته و کمتر به بررسی نوع و سبک رفتاری که حضرت در عمل و روش برای رسیدن به مقاصد متعالی و اهداف رسالت خویش به کار میبرده است، پرداخته شده.
هدف عدهای از غیر مسلمانانی که به تاریخ زندگانی و سیرهٔ پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم پرداختهاند که البته شمارشان اندک نیست، معرفی و بلکه تحریف و نمایاندن سیمایی مه آلود و غیر حقیقی از شخصیت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بوده است، البته از این گروه عدهای این قصد را ندارند.
بررسی و پژوهش دربارهٔ مکتب سیره نگاری مؤلف ارجمند از بایستههای مهم پژوهشی در این حوزه میباشد که میتوان مطابق اصول و مبانی ارزیابی علمی متون و دیدگاهها، آن را مورد بررسی قرار دهند.
هدف و انگیزهٔ اصلی نویسندگان مسلمان از نوشتن کتاب در مورد پیامبر اعظم معرفی شخصیت رسول خدا به عنوان برترین الگوی رفتاری در زمینههای مختلف و حوزههای گوناگون زندگانی فردی و اجتماعی است.
آیهٔ ۲۱ سورهٔ احزاب «لقد کان لکم فی رسول الله اسوه حسنه لمن کان یرجوا الله و الیوم الآخر و ذکر الله کثیرا»
تحلیل و بررسی مکتب سیره نگاری علامه سید جعفرمرتضی عاملی
رویکرد کتاب الصحیح نقد و ارزیابی حدیث در حوزهٔ سیرهٔ رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و خصوصا پایبندی استوار به بینشهای کلامی شیعه، اخبار و روایات تاریخی که برای انجام پژوهشهای علمی صحیح معرفی کرده است، مورد ارزیابی قرار داده. مؤلف علاوه بر نشان دادن کاربرد این معیارها و موازین، دیدگاه نهایی را که خود، بر پایهٔ همین معیارها درست میداند، تقدیمی خواننده میکند.
در کتاب الصحیح گاهی اوقات روایات و نقلهای فراوانی از یک واقعهٔ تاریخی از منابع گوناگون نقل میشود، سپس مؤلف به نقد و ارزیابی آنها از وجوه و جنبههای متعدد میپردازند. که این نقد و بررسیهای مؤلف مشخص میکند، حجم انبوه تحریف در حوادث تاریخی و همچنین تلاشهای نامبارک برای انحراف حقایق و تزویر وقایع، به منظور تحکیم پایههای حکومت باطل ستمگر چه مقدار زیاد میباشد.
شناخت سیره نگاری مؤلف و اصول کلی حاکم بر کتاب الصحیح به طور خلاصه به شکل و چارچوب زیر است:
بررسی پیشینه سیره نگاری و خطوط کلی آن در دو مکتب خلافت و امامت. که خود شامل هشت فصل میشود:
سیمای پیغمبر در کتب خلافت سیاست منع نشر حدیث مفتیان جایگزین قصه گویان و نقش آنان در تحریف سیره آثار و نتایج سیاستهای رسمی در قبال سیره ضرورت حضور امام معصوم در جامعه معیارها و ضوابط آشفته در تدوین و نقل سیره ضوابط و معیارهای درست پژوهش علمی.[۳]
در فصل چهارم کتاب از بخش دوم به تبیین معیارها و ضوابطی اختصاص دارد که از دیدگاه نویسنده میتواند به پژوهشگر سیرهٔ نبوی در رسیدن به اخبار صحیح یاری رساند. وی در این رابطه به بیان ضابطه و ملاک برای شناخت اخبار درست و شرح اختصاری هر کدام میپردازد:
۱- بررسی حال ناقلان (جرح و تعدیل راوی)
۲- اتزام به شیوهٔ بیانی صحیح
۳- عدم تعرض نصوص در مسائل عقلی و عقیدتی
۴- شخصیت شناسی افراد
۵- عدم تناقض
۶- عدم مخالفت اخبار با بدیهیات
۷- موافقت با قرآن و …
همچنین ضوابطی مثل مخالفت با اخبار اسرائیلیات و مخالفت با اهداف و مقاصد حاکمان ستمگر از دیگر ویژگیهای اخباری این کتاب میباشد.
نویسنده در کتاب خود از انبوه بی شماری از آیات قرآن در اثبات صحت اخبار و حوادث یا رد شماری از گزارشهای تاریخی بهره برده است. مثلا در مورد اوضاع فرهنگی اجتماعی عربستان به هنگام بعثت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و یا نبردهای حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم.
همچنین نویسنده در استناد به آیات قرآن چه برای پذیرش و اثبات مطلبی و چه برای رد اخبار یا حادثهٔ تاریخی از شیوههایی چون استناد به نص یا استناد به ظاهر، استناد به مضمون و مفهوم آیات، استاد به سیاق آیات و استناد به شأن نزول آیات استناد کرده است.
یک از اشکالاتی که ممکن است به این کتاب گرفته شود این است که طبق نظر نویسنده، سیرهٔ نبوی صرفا تاریخ نیست بلکه یک منبع معرفت شناختی است پس میتوان از باورهای عقیدتی و کلامی در تخلیل گزارشها، اخبار و روایات تاریخی استفاده کرد.
به اعتقاد نویسنده در تعرض باورهای کلامی و گزارشهای تاریخی، باورهای قطعی که حکایتگر حقایق ثابت هستند، بر اخبار و روایتهای تاریخی ترجیح دارد.[۴]
طبق نظر سید جعفر مرتضی باورهای کلامی به دسته تقسیم میشوند، دسته اول باورهای قطعی مانند وجود خداوند، عصمت پیامبران و اوصیای خداوند و… . ودستهٔ دوم باورایی که از مطالعه و بررسی زندگی مؤمنان صدر اسلام ایجاد شده باشد، در صورت تعرض متون تاریخی با دستهٔ نخست دیگر منتظر سندی نمیشویم و بی درنگ آن را مردود اعلام میکنیم.
یکی از باورهایی اصلی علامه سید جعفر مرتضی در نوشتن الصحیح عصمت شخص پیامبر از گناه، خطا، سهو و نسیان در تمامی امور اعم از کلی و جزئی میباشد.
حوزهٔ اصلی ورود اسرائیلیات در معارف اسلامی عمدتا در متون تفسیر و حدیث میباشد. ولی متون تاریخی مسلمانان دربارهٔ سیرهٔ نبوی از آن خالی نمانده است.[۵]
طبق نظر علامه سید جعفر مرتضی منشأ ورود اسرائیلیات به متون اسلامی، این روایت ناردست است که از زبان پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل کردهاند:
«حدثوا عن بنی اسرائیل و لاحرج»[۶]
از دیدگاه مؤلف مروجان اصلی اسرائیلیات، مسلمان شدههای اهل کتاب بودند که خود را به دستگاه خلافت نزدیک کردند و با جعل حدیث و تحریف حقایق دین، ضربههای مهلکی به اسلام زدند . [۷]
مؤلف معتقد است که پس از اجرای سیاست منع نقل و کتابت حدیث بهترین راه حل برای یافتن جایگزین مناسب ارجاع مردم به اهل کتاب بود، زیرا این کار هم با زمینههای فکری بسیاری از آنها سازگار بود، چراکه قبل از اسلام هم آنها دانشمندان یهود را منبع علم و معرفت میدانستند – و هم از شدت فشارهایی که از سوی مردم برای کسب معارف دین بر پیکرهٔ نظام وارد میشد، میکاست.
مؤلف در بررسی اختلاف روایات در چند موضع بحث را باز میکند:
۱- توجه خاص به جایگه شخصیتها و پایگاه اجتماعی، عقیدتی و سیاسی آنها
۲- بررسی مخالفت یا عدم تعارض اخبار با بدیهیات
۳- بررسی امکان وقوع تاریخی
۴- توجه به انگیزهٔ راویان
۵- بررسی امکان جمع بین روایات.
یکی از دیگر از اشکالاتی که میتوان به کتاب الصحیح وارد نمود آن است که نویسنده روایات و گزارشهای مختلف یک حادثه را از منابع گوناگون حدیثی، تفسیری تاریخی و سیر به طور کامل نقل میکند و همه را به رغم مشترکات فراونان در لفظ میآورد. از این رو باعث تکرار مکررات میشود و خواننده را خسته میکند.
نامرتب بودن گزارشها هم یکی از دیگر اشکالات کتاب الصحیح میباشد، به این صورت که مؤلف در عرضه روایات و گزارشهای تاریخی روش واحدی نمیگیرد. مثلا روایات را از نظر ضعف و قوت سند یا تربیب زمانی منابع دسته بندی نمیکند.
اکثر تاریخی که از گذشتگان به دست ما رسیده است با خواسته حاکمان و تمایلات آنها هماهنگ و در خدمت مصالح آنان میباشد.
تاریخ مدون اسلام با همهٔ کاستیها و نواقصی که دارد، غنیترین تاریخ مکتوب یک ملت است و از تاریخ سایر ملتها دقیق تر کامل تر است علاوه بر این، آیات قرآنی و نصوص صحیح و صریح را که مطلقا در هیچ تاریخ دیگری نمیبیند و در خود دارد.[۸]
منبع
ترجمه کتاب الصحیح من سیره النبی جلد اول از صفحه ۲۹ تا صفحه ۶۳ /علامه سید جعفر مرتضی عاملی
پانویس
- ↑ معجم مقاییس اللغه ۳/۱۲۰، لسان العرب ۶/۴۵۳، المفردات فی غریب القرآن
- ↑ اقرب الموارد ۱/۵۶۲، المفردات فی غریب القرآن ۲۴۷
- ↑ کلیهٔ مطالب بالا مربوط به جلد نخست کتاب الصحیح میباشد که به صورت جداگانه با عنوان المدخل لدراسه السیره النبویه به چاپ رسیده و به عنوان کتاب درآمدی بر سیرهٔ نبوی ترجمه و به چاپ رسیده
- ↑ آینه پژوهش، زمستان ۶۴ و ۶۹
- ↑ الاسرائیلیات فی التفسیر و الحدیث
- ↑ الصحیح فی سیره النبی العظم (ص) ۱/۱۰۳ – ۱۰۱
- ↑ آینهٔ پژوهش، شمارهٔ ۵ ص. ۶۸
- ↑ کتاب زندگانی سیاسی امام رضا (ع)
