کتابخانه:زکات-کتاب

زکات

مشخصات کتاب

نویسنده	محسن قرائتی
زبان	فارسی
ناشر	ستاد اقامه نماز
محل انتشارات	تهران
تاریخ نشر	۱۳۸۱
شابک	۹۶۴-۷۳۰۹-۳۳
دانلود	PDF

مقدمه

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا محمد و آله الطاهرین الذین ان مکناهم فی الارض اقاموا الصلوه و آتوا الزکوه و امر و ابالمعروف و نهوا عن المنکر ولله عقبه الامور سوره حج ، آیه ۴۱ .
( مؤ منان ) کسانی که ( هستند ) که اگر در زمین به آنان قدرت بخشیدیم ، نماز را بر پا می‌دارند و زکات می‌دهند و امر به معروف و نهی از منکر می‌نمایند و پایان همه کارها از آن خداست .
همین که در سال ۵۷ حکومت شاهنشاهی با اراده الهی و به رهبری امام خمینی و پیروی مردم ایران سرنگون گشت و با بیش از ۹۸ آرا مردم ، جمهوری اسلامی برقرار شد ، حرکت‌های فرهنگی زیادی رونق گرفت . مثلا در بدنه نظام دانشگاه‌ها ، کتابخانه‌ها ، مدرسه سازی‌ها ، سوادآموزی ، رشد مؤ سسات تحقیقاتی ، انتشارات ، روزنامه‌ها ، شبکه‌های صدا و سیما توسعه یافت و در کنار نظام ، رشد حوزه‌های علمیه ، نمازجمعه‌ها ، نمازعیدها ، توجه به قرآن و احکام و مسائل دینی و پیدا شدن تشکل‌های مذهبی در مدارس و دانشگاه‌ها و انجمن‌های اسلامی در وزارت خانه‌ها و کارخانه‌ها و حضور طلاب و فضلا در پادگان‌ها و دانشگاه‌ها و . . . مشهود شد .
اما با گذشت ده سال از انقلاب اسلامی ، مشاهده شد هنوز کارهای واجب ، میلیونی و فرهنگی متعددی انجام نشده است که بنده افراد دلسوزی را پیدا کنم و آن کارها دنبال نمایم ( دست خط ایشان موجود است ) .
یکی از آن کارها توجه ویژه به نماز بود . گرچه امت اسلامی نماز را در مساجد بر پا می‌داشت ، ولی اقامه نماز در مدارس ، دانشگاه‌ها ، جاده‌ها ، ظهر تاسوعا و عاشورا ، زمین‌های ورزشی ، ادارات و . . . جلوه‌ای نداشت .
با لطف خداوند ستاد اقامه نماز تشکیل شد و هر سال اجلاس با شکوهی در یکی از استان‌ها با پیام رهبر عزیز انقلاب و حضور شخصیت‌های سیاسی فرهنگی برگذار گردید و مسائل نماز دنبال شد .
بیش از صد عنوان کتاب توسط ستاد اقامه نماز دربارهٔ نماز منتشر شد ، بیش از صد مسجد در جاده‌ها ساخته شد ، بیش از هزار قطعه شعر سروده شد و بیش از پنجاه هزار نماز جماعت در مدارس برگذار شد . هزاران جوان آثار قلمی و هنری خود را دربارهٔ نماز ارائه دادند و بیش از ده هزار طلبه جوان در مدارس به اقامه نماز پرداختند .
بعد از نماز به سراغ مسئله امربه معروف و نهی از منکر رفته و در این باره نیز افرادی را به همکاری دعوت کردم و کتاب‌هایی نوشته شد و کارهای مثبتی انجام گرفت . پس از آن به سراغ مسئله زکات رفته و کارهایی انجام شد ، از جمله : حدود سی سفر به استان‌ها رفتم و نامه‌ها و ناله‌هایی را به ائمه محترم جمعه نوشتم . متاسفانه تا آن موقع کتابی فارسی برای ترویج و تبیین موضوع زکات در جامعه نداشتیم . بعد از آنکه اولین گردهمایی زکات در استان خوزستان برقرار کردیم ، کم کم مسئله زکات مطرح شد و آیة الله محسنی گرکانی امام جمعه اراک و دانشمند عزیر آقای دهقان دو کتاب دربارهٔ زکات ( این واجب فراموش شده ) نوشتند . برادر دانشمند دیگر جناب آقای مجتبی کلباسی مقالاتی را که در زمینه زکات نوشته شده بود بررسی و جمع آوری کردند و به نام زکات در اندیشه‌ها چاپ و منتشر شد .
آری با کمال تاسف بعد از بیست و دو سال انقلاب اسلامی گذشت ، سه یا چهار جلد کتاب زکات نوشته شد ، ولی باز هم زکات از فراموشی بیرون نیامد . اینجانب با لطف و توفیق الهی چند شب جمعه در برنامه تلویزیونی ( درسهائی از قرآن ) مسئله زکات را دنبال کردم و یادداشت‌هایی در این باره آماده شد . دو نفر از فضلا هم چند روزی از قم به تهران آمده و این یادداشت‌ها را تکمیل کردند و بنده آنها را بازنویسی کردم و این کتاب پیش روی شما قرار گرفت .
محور کتاب آیات و روایات و پاسخ به بعضی شبهات دربارهٔ زکات است . امیدوارم که مفید واقع شود و ذخیره قبر و قیامت همه ما باشد .
در ده‌ها سفری که برای زکات داشتم ، طرح ما این بود که ستادهای زکات با ترکیب این اعضا : علم منطقه ، استاندار یا فرماندار یا بخشدار ، کمیته امداد ، جهاد کشاورزی ، تعاونی روستا ، شورای استان و افرادی که در میان مردم محبوبیت دارند تشکیل شود و شیوه کار این گونه باشد که مسئله زکات طرح و تبلیغ شود و مردم زکات خود را نزد افراد مورد اطمینان جمع آوری کنند و زیر نظر عالم منطقه در همان منطقه و در راه‌هایی که قرآن فرموده ، هزینه شود .
در بعضی از مقررات جمهوری اسلامی چنین آمده که اگر مردم منطقه‌ای ( بخصوص روستاها ) بودجه‌ای جمع آوری کردند ، دولت نیز به همان اندازه به آن بودجه اضافه کند و در نیازهای مشروع همان منطقه مصرف شود . این حمایت دولت خود می‌تواند تشویقی برای انجام کار باشد . گرچه مردم مسلمان خود می‌دانند که انجام تکلیف شرعی و بهره گیری از برکات دنیوی و اخروی زکات نباید مشروط بر حمایت‌های این و آن باشد . یعنی حتی اگر دولت کمک نکرد ما باید به وظیفه خود عمل کنیم .
به هر حال ما هنوز در آغاز کاریم و از کوتاهی‌هایی که شده است عذرخواهی می‌کنیم .
از خداوند عذر می‌خواهم که چرا مسئله زکات را آن گونه که باید تبلیغ نکردم . اگر ما همان گونه که برای دفاع مقدس تبلیغ کردیم و بر اثر آن مردم جوانان خود را به جبهه‌ها فرستادند ، مسئله زکات را جدی می‌گرفتیم ، بسیاری از مسلمانان به راحتی زکات مال خود را می‌پرداختند .
از فقرا و مساکین و همه گرفتارانی که می‌توانستند مشکلات خود را از طریق زکات حل کنند عذرخواهی می‌کنم .
از قرآن که با آن همه عنایت مسئله زکات را تذکر داد و من بی اعتنا بودم ، عذر خواهی می‌کنم . خداوندا ! من غافل شدم و فکرم را در بسیاری از مسائل غیر واجب صرف کردم ، ولی واجبات که جزو ارکان اسلام بود ، مورد غفلتم واقع شد .
خدایا ! می‌توانستم با دعوت از هنرمندان ، فیلم‌ها و سرودهایی دربارهٔ چگونگی حل مشکلات مناطق محروم از طریق زکات بسازم ولی غافل شدم . می‌توانستم به محضر علما بروم و با اصرار از آنان بخواهم که مسئله زکات را از نظر علمی و فقهی مورد بحث و دقت قرار دهند و مسئله زکات را در حوزه‌های علمی رونق ببخشم ولی غافل شدم .
خدایا ! تو می دانی که اگر مردم به مسئله زکات و خمس ایمان بیشتری داشتند و عمل می‌کردند ، ما از برکات زیادی محروم نمی‌شدیم . به هر حال رسما استغفار و عذرخواهی می‌کنم و از خداوند آرزوی جبران غفلتهای گذشته و از همه عاشقان برای انجام این مهم استمداد می‌کنم .
والسلام علیکم و رحمة الله و برکاتة

زکات در سایر ادیان الهی

۱ - زکات مخصوص اسلام نیست بلکه در ادیان پیشین نیز بوده است ، یعنی زکات ( و نماز ) از مشترکات همه ادیان آسمانی است .
حضرت عیسی ( علیه السلام ) در گهواره به سخن آمد و گفت : اوصانی بالصلوة و الزکوة ( ۱ )
حضرت موسی ( علیه السلام ) خطاب به بنی اسرائیل می‌فرماید : اقیموا الصلوة و اتوا الزکوة ( ۲ )
قرآن دربارهٔ حضرت اسماعیل ( علیه السلام ) می‌فرمایند : کان یامر اهله بالصلوة و الزکوة ( ۳ )
همچنین دربارهٔ عموی پیامبران آمده است :
و جعلنا هم ائمة یهدون بامرنا و اوحینا الیهم فعل الخیرات و اقام الصلوة و ایتا الزکوة ( ۴ )
و با توجه به آیه و ما امروا الا لیعبدوا الله . . . و یؤ توا الزکوة و ذلک دین القیمة ( ۵ ) مشخص می‌شود که در تمام ادیان آسمانی قرین و همتای نماز ، زکات است .
۲ - علامه طباطبائی در مبحثی پیرامون زکات می‌گوید : هر چند قوانین اجتماعی به آن صورت کاملی که اسلام آورده است ، سابقه نداشته و از ابتکارات اسلام بود ، زیرا فطرط بشر به طور اجمال آن را در می‌یافت . لذا در آیین‌های قبل از اسلام ، از قبیل شریعت حمورابی و قوانین روم قدیم ، جسته و گریخته چیزهایی دربارهٔ اجتماع دیده می‌شود . بلکه می‌توان گفت که هیچ سنت قومی در هیچ عصری و در میان هیچ طایفه‌ای جاری نبوده ، مگر آن که در آن حقوقی مالی برای اجتماع رعایت می‌شده است . بنابراین مجتمع هر جور که بود در قیام و رشدش نیازمد به هزینه مالی بوده است . ( ۶ )
در سوره‌های مکی فراوانی به مسئله زکات اشاره شده است ، از جمله سوره‌های اعراف آیه ۱۵۶ ، نمل آیه ۳ ، لقمان آیه ۴ ، فصلت آیه ۷ و . . . پیرامون این آیات میان مفسران اختلاف نظر وجود دارد . برخی این آیات را مخصوص زکات مستحب می‌دانند ( ۷ ) و برخی دیگر می‌گویند : حکم زکات در مکه نازل شد ، اما به علت کمی مسلمانان و اندک بودن پول زکات ، مردم خودشان زکات می‌پرداختند . ( ۸ )
پس از تشکیل حکومت اسلامی در مدینه ، مساله گرفتن زکات از مردم و واریز کردن آن توسط حاکم اسلامی مطرح شد خذ من اموالهم صدقة ( ۹ )
این آیه در ماه رمضان سال دوم هجری در مدینه نازل شد و پیامبر دستور داد تا ندا دهند که خداوند زکات را نیز همچون نماز واجب ساخت . پس از یک سال نیز فرمان داد که مسلمانان زکاتشان را بپردازند . ( ۱۰ )
در واقع پس از تشکیل حکومت اسلامی و تاسیس بیت المال ، زکات تحت برنامه مشخصی قرار گرفت و نصابها و مقدارهای معینی برای آن قرار داده شد . ( ۱۱ )
برخی بر این باورند که پس از ماموریت پیامبر ( صلی الله علیه و آله ) به اخذ زکات ، مصارف زکات به طور دقیق در آیه ۶۰ سوره توبه بیان گردید و جای تعجب نیست که تشریع اخذ زکات در آیه ۱۰۳ همین سوره و ذکر مصارف آن که می‌گویند در سال نهم هجرت نازل شده است در آیه ۶۰ ، زیرا می‌دانیم آیات قرآن برطبق تاریخ نزول جمع آوری نشده ، بلکه به فرمان پیامبر ( صلی الله علیه و آله ) هر کدام در محل مناسبی قرار داده شده است . ( ۱۲ )

تفاوت زکات در اسلام با ادیان دیگر

با بررسی آیات و روایات در می‌یابیم که زکات در اسلام مانند زکات در دیگر ادیان الهی صرفا یک نوع وصیت و سفارش اخلاقی و موعظه نیست که فقط مردم رغبت به بر و نیکی پیدا کنند و از بخل و امساک بپرهیزند ، بلکه فرضیه‌ای الهی است و بی اعتنایی به آن فسق است و منکر وجوب آن ، کافر محسوب می‌شود .
در اسلام نصاب حدود ، مقدار ، مصرف ، شرایط و زمان پرداخت زکات و کیفیت ادای آن به طور دقیق مشخص شده است و دولت اسلامی برای کسانی که از پرداخت زکات امتناع ورزند ، کیفرهایی قرار داده است و می‌تواند با متمردین از پرداخت آن در صورتی که منجر به انکار ضروری دین گردد ، مقابله کند . ( ۱۳ )
معنای زکات زکات در لغت به معنای رشد و پاکیزگی است . آری دلسوزی برای محرومین و کمک به آنها سبب رشد معنوی است و پرداخت زکات هم سبب پاک شدن مال از حق محرومین و پاک شدن روح از بخل و حرص و تکاثر است .
و زکات در اصطلاح فقهی پرداخت مقدار معینی از مال است .
زکات در قرآن معنای عامی دارد و به کمک‌های واجب و مستحب گفته می‌شود و گاهی برای کمک به محرومین به جای لفظ زکات ، لفظ انفاق ، صدقه ، ایتا مال آمده است . همان گونه که کلمه زکات گاهی به معنای پاکیزگی آمده است ( نه پرداخت مال وکمک به محرومین ) . و حنانا من لدنا و زکاة و کان تقیا ( ۱۴ )
چنانکه خداوند می‌فرماید : به حضرت یحیی از ناحیه خود رحمت و محبت بخشیدیم و پاکی ( روح و عمل ) و او پرهیزکار بود .
چرا در جامعه فقیر وجود دارد ؟
فقر انواعی دارد :
۱- گاهی به خاطر تن پروری است .
۲- گاهی به دلیل نادانی است .
۳- گاهی به جهت حقارت و خود کم بینی است .
۴- گاهی به طور طبیعی است .
۵- گاهی فقر انتخابی است .
آنجا که ریشه فقر ، تن پروری ، جهل ، حقارت ، استعمار و استثمار باشد ، اسلام به شدت از آن انتقاد کرده است ، ولی در جایی که فقر انتخابی است ، یعنی انسان زندگی ساده و زاهدانه‌ای را انتخاب می‌کند تا گرفتار ثروت اندوزی ، جمع مال و حفظ مال و حسادت دیگران و بخل و حرص نشود ، در نظر اسلام این فقر ارزش است .
آنچه مربوط به بحث زکات می‌شود ، فقر طبیعی است . مثلا دو نفر ماهیگیر در کنار دریا مشغول صید ماهی می‌شوند ، و در تور یکی از آنان ماهیان زیادی می‌افتد و در تور دیگری ماهی نمی‌افتد . در اینجا یکی ثروتمند و دیگری فقیر می‌شود و این فقر بر اساس تن پروری ، جهل ، حقارت ، استعمار و استثمار نیست . در اینجا فقر طبیعی و یک آزمایش الهی برای فقیر و غنی است . اسلام برای حل این نوع فقر دستوراتی از قبیل پرداخت خمس ، زکات ، انفاق ، صدقه و . . . داده است .
بنابراین کسی نمی‌تواند بگوید که نظام دینی ، جامعه را به دو قطب فقیر و غنی تقسیم می‌کند و سپس سفارش به انفاق و خمس و زکات می‌نماید ، بلکه این نظامی حکیمانه و طبیعی است که در آن بر اساس تفاوت استعدادها ، ابتکارات و گاهی مقدرات حکیمانه الهی جامعه به دو گروه تقسیم می‌شود ، ولی این تفاوت‌ها با دستورات واجب یا مستحب جبران می‌شود .

چه کنیم که مردم خمس و زکات مال خود را بپردازند؟

ابتدا باید به سراغ ریشه‌های اعتقادی و فکری و فرهنگی آن رفت :
اگر کسی باور کند که مالی که در اختیار او است ، امانت و هدیه خدایی است ،
اگر باور کند امتیازی بر دیگران ندارد و همه با هم برادرند ،
اگر باور کند ارزش جذب دل محرومان ، بیش از ارزش جمع مال است ،
اگر باور کند دعای محرومان مشکل‌های او را حل می‌کند ،
اگرباور کند ممکن است فردا خودش یکی از محرومان جامعه باشد ،
اگر باور کند که خدا جای انفاق را با جمله فهو یخلفه ( ۱۵ ) پر می‌کند ،
اگر باور کند انفاق او همچون دانه‌ای است که تبدیل به خوشه‌های متعدد و صدها دانه می‌شود ،
اگر باور کند فقیر مال و کمک او را برای قیامتش حمل می‌کند ،
اگر باور کند سیر شدن فقرا برای تو یک لذت معنوی و آرامش درونی به همراه خواهد آورد ، اگر باور کند کمک امروز او به صورت چهره زیبایی در برزخ مونس او خواهد بود ،
اگر باور کند حل مشکل مسلمین ، حل مشکل رسول خدا ( صلی الله علیه و آله ) است ،
اگر باور کند بی تفاوتی نسبت به محرومان جامعه ممکن است سبب انفجار و انقلاب و از دست دادن کل هستی او شود ،
اگر به آثار و برکات و پاداش‌های کمک به دیگران ایمان داشته باشد ،
و اگر خطرات بی تفاوتی ، کنز اندوزی ، بخل و حرص را بداند و با تاریخ ثروتمندان بی تفاوت آشنا شود ، خود را برای پرداخت خمس و زکات و انفاق و . . . آماده می‌کند . اگر بدانیم که خدا از ما قرض خواسته و فرموده است : من ذا الذی یقرض الله قرضا حسنا ( ۱۶ )
در حالی که خزینه‌های آسمان و زمین به دست او است ، خواهیم فهمید که مراد از این قرض دادن در حقیقت شکوفایی روحیه سخاوت و انسان دوستی در انسان است . ( ۱۷ )
اگر ما همچون حضرت سلیمان داده‌های الهی را از فضل خداوند بدانیم ، نه در اثر زرنگی خود و بگوییم : هذا من فضل ربی ( ۱۸ ) ، هرگز هرگز در پرداخت خمس و زکات مال خود بخل نمی‌کنیم .
اگر ما نعمت‌های خداوند را تنها وسیلهٔ رفاه و غفلت و سر مستی ندانیم ، بلکه همان گونه که قرآن می‌فرماید : لیبلونی اشکرام اکفر ( ۱۹ ) ، آنها را وسیله آزمایش خود بدانیم که آیا با بکارگیری صحیح آنها شکر عملی نعمتهای خدادادی را بجا می‌آوریم و یا کفران نعمت می‌کنیم ،
اگر همان گونه که امام رضا ( علیه السلام ) فرمود ، بدانیم که خداوند مسئولیت افراد زمین گیر را به عهده متمکنین قرار داده است ،
اگر بدانیم هستی ما و فکر و علم و قدرت و ابتکار و توفیقی که داریم ، از خداوند است و حتی در کشاورزی نقش ما تنها بذرافشانی و آبیاری است ، اما جذب آب توسط زمین و شکوفایی بذر در درون آن ، دوری از آفات ، جذب نور و هوا ، شکفتگی زمین و خروج خوشه‌ها از خداست و به تعبیر قرآن : انتم تزرعون ام نحن الزارعون ( ۲۰ ) هرگز بخل نخواهیم کرد .
اگر بدانیم دریافت کنندگان کمک‌های ما در ظاهر فقرا هستند ، ولی در واقع خداوند است که صدقات را تحویل می‌گیرد ، یاخذ الصدقات ( ۲۱ ) به راحتی کمک می‌کنیم ( و همان گونه که در روایت‌ها آمده ) دست خود را نیز می‌بوسیم .
اگر بدانیم بی اعتنایی به فقرا ما را به سرنوشت قارون‌ها گرفتار می‌کند که خود و خانه ( و سرمایه‌هایش ) یک جا به زمین فرو رفتند ، فخسفنا به و بداره این همه بخل در کار نخواهد بود . قارون می‌گفت : سرمایه من از خدا نیست ، بلکه به وسیله علم و تخصص و ابتکار و نبوغی که خودم دارم ، آن را بدست آورده‌ام ( ۲۲ )
اگر به داستان باغی که سوخت توجه کنیم ، خواهیم دید که چگونه باغ کسانی که تصمیم گرفتند فقرا را از نعمتهای الهی محروم کنند ، یک جا سوخت . ( ۲۳ )
اگر بدانیم بی توجهی به یتیمان ممکن است سبب یتیم شدن فرزندان خود ما شود .
اگر بدانیم کمک‌های امروز ما در مواردی ده برابر و در مواردی هفتصد برابر می‌شود و به ما بر می‌گردد ، هرگز بخل نخواهیم کرد .
اگر به سخن امام صادق ( علیه السلام ) ایمان داشته باشیم که فرمود : خداوند مهم تر از زکات چیزی را بر مردم سخت نگرفته است و بسیاری از مردم به خاطر نپرداختن آن هلاک شده‌اند ( ۲۴ ) هرگز بخل نخواهیم کرد . اگر بدانیم آن که ما را از فقر آینده می‌ترساند ، شیطان است الشیطان یعدکم الفقر ، هرگز از وسوسه‌های تهدید آمیز شیطان نمی‌ترسیم .
اگر بدانیم ما جانشین خدا هستیم ، و حیف است تنها به مادیات راضی باشیم ، هرگز به مادیات دلخوش نمی‌شویم ارضیتم بالحیوة الدنیا ( ۲۵ )
اگر بدانیم ریشه جمع مال ، پندار باطل ابدی بودن آن است ، الذی جمع مالا وعدده یحسب ان ماله اخلده ( ۲۶ ) هرگز از پرداخت خمس و زکات طفره نمی‌رویم .
اگر بدانیم هر چه بیشتر داشته باشیم ، مسئولیت ما بیشتر است ( خداوندی که به پیامبرش کوثر و خیر کثیر می‌دهد ، برای او ذبح گوسفند را کافی نمی‌داند ، بلکه باید شتری نحر نماید ) ( ۲۷ ) آری کسی که بیشترین دریافت را دارد ، باید کمک او نیز بیشتر باشد .
اگر بدانیم با پرداخت زکات ، سلام و صلوات پیامبر را دریافت می‌کنیم ، به راحتی زکات خواهیم داد ( قرآن به پیامبر می‌فرماید : زکات مردم را بگیر و بر آنها درود بفرست ) . ( ۲۸ )
اگر بدانیم در ۲۷ جای قرآن زکات در کنار نماز آمده است و اگر بدانیم حضرت امیر ( علیه السلام ) انگشتر خود را در نماز به فقیر داد ، ( حتی صبر نکرد نماز تمام شود ) و اگر بدانیم ارزش کمک به محرومان همچون بوسیدن کعبه و حجرالاسود است ، هرگز آن را به دیگری واگذار نمی‌کنیم و حتما مسئولیت آن را خودمان به عهده خواهیم گرفت . ( گاهی یاران امام از امام می‌خواستند که حمل غذا به خانه فقرا را به آنان واگذار نماید ، ولی امامان معصوم ما نمی‌پذیرفتند ) .
اگر بدانیم سفارش کمک به محرومان باید هم دائمی باشد و هم از درون خانواده شروع شود ، و کان یامر اهله بالصلوة و الزکوة ( ۲۹ ) بیشتر به عظمت آن پی خواهیم برد .
اگر بدانیم از اولین وظائف حکومت صالحان رسیدگی به فقرا است ، جایگاه زکات را خواهیم دانست . الذین ان مکناهم فی الارض اقاموا الصلوة و اتوا الزکوة ( ۳۰ )
اگر بدانیم که دوزخیان در پاسخ بهشتیان می‌گویند : یکی از عوامل سقوط ما به دوزخ بی تفاوتی نسبت به فقرا بوده است ، ولم نک نطعم المسکین ( ۳۱ ) نسبت به آنان احساس مسئولیت خواهیم کرد .
پیامبر اکرم ( صلی الله علیه و آله ) فرمود : قیامت بر پا نمی‌شود مگر در زمانی که مردم زکات را خسارت و ضرر بدانند . ( ۳۲ )
اگر باور کنیم که رسول خدا ( صلی الله علیه و آله ) فرمود روزی برای شما فرا خواهد رسید که شما از هرکس محتاجتر خواهید بود ، هرگز بخل نخواهیم کرد . ( ۳۳ )
اگر باور کنیم که حضرت زینب ( سلام الله علیها ) فرمود : خداوند زکات را واجب کرد تا رزق شما را زیاد کند ،
اگر باور کنیم سخن خدا را که فرمود : افراد بخیل گمان مبرند که اموالشان برای آنان خیر است ، بلکه برای آنها شر است ، ( ۳۴ )
اگر باور کنیم که قرآن می‌فرماید آنچه نزد شماست ، نابود می‌شود و آنچه برای خدا و در راه او داده می‌شود ، باقی می‌ماند ، ( ۳۵ )
اگر باور کنیم که امام صادق ( علیه السلام ) فرمود : خداوند فقرا را در اموال اغنیا شریک قرار داده است و نباید حق فقرا در غیر آنان هزینه شود ، ( ۳۶ )
اگر باور کنیم که خداوند از بنده اش می‌پرسد : آیا نسبت به فرمان من بخل می‌کنی ؟ ! یا مرا متهم می‌کنی ؟ ! یا گمان می‌کنی که من از جبران آنچه انفاق کرده‌ای عاجزم ؟ ! ، خود را برای کمک به محرومان آماده تر خواهیم کرد . ( ۳۷ ) اکنون که با چهل اگر آشنا شدیم به سراغ آثار و برکات و اهمیت زکات برویم : اگر بدانیم که امام صادق ( علیه السلام ) فرمود : نپرداختن زکات از گناهانی است که سبب ندامت و حسرت می‌شود ( ۳۸ ) و لحظه مرگ انسان از خداوند می‌خواهد که به دنیا برگردد و حق فقرا را بدهد ، ( ۳۹ )
اگر بدانیم که زکات ندادن انسان را از مدار ایمان و اسلام خارج می‌کند ، ( ۴۰ )
اگر بدانیم که پیامبر اکرم ( صلی الله علیه و آله ) در سایه کعبه می‌فرمود : کسانی از همه زیانکارترند . ابوذر پرسیدن چه کسانی زیانکارترند ؟ فرمود : کسی که زکات نمی‌دهد ( ۴۱ )
اگر بدانیم هر روز هزار فرشته ثروتمندی را که زکات نمی‌دهند به آتش بشارات می‌دهند ، ( ۴۲ )
اگر بدانیم رسول خدا ( صلی الله علیه و آله ) کسانی را که پرداخت زکات را خسارت می‌پندارند به انواع قهرهای الهی ( باد سخت ، زلزله و دگرگونی چهره ) تهدید فرموده است ، ( ۴۳ )
اگر بدانیم که حضرت مهدی ( علیه السلام ) با کسانی که زکات مال خود را نمی‌پردازند مانند زناکاران همسردار برخورد انقلابی خواهد نمود و گردنشان را می‌زند ، ( ۴۴ )
اگر بدانیم که رسول خدا ( صلی الله علیه و آله ) سوگند یاد کردند که نپرداختن زکات خیانت به خدا و شرک است ، ( ۴۵ )
اگر بدانیم که خداوند نام کسانی که زکات نمی‌دهند را میان نام مشرکان و کافران قرار داده است ، ( ۴۶ )
اگر بدانیم که زکات از ضروریات دین و انکار آن به منزله کفر است ، ( ۴۷ )
اگر بدانیم که در زمان ابوبکر با گروهی که زکات نمی‌دادند برخورد نظامی شد و بر علیه آن افراد لشگرکشی شد و حضرت علی ( علیه السلام ) نیز در آن جبهه شرکت فرمودند ( ۴۸ ) و نام این گروه در تاریخ به نام اصحاب رده معروف شد ، اگر بدانیم که امام صادق ( علیه السلام ) فرمودند : هر کس حتی اگر مقدار کمی از زکات خود را ندهد ، به دین یهودی یا نصرانی می می‌رود ، ( ۴۹ )
اگر بدانیم رسول خدا صلی الله علیه و آله دو بار فرمود : مالی که زکات آن پرداخت نشده است ، ملعون است ، ملعون ، ( ۵۰ )
اگر بدانیم که امام صادق ( علیه السلام ) به کسی که زکات نمی‌دهد لقب سارق دادند ، ( ۵۱ )
اگر بدانیم دست کسانی که زکات نمی‌دهند در قیامت به گردنشان بسته می‌شود و با سخت‌ترین کلمات مورد توبیخ فرشتگان قرار می‌گیرند ، ( ۵۲ )
اگر بدانیم و باور کنیم که رسول خدا صلی الله علیه و آله و اهل بیت معصومش ( علیه السلام ) صحنه‌هایی از شکنجه تارکان زکات را در قیامت این گونه بیان کرده‌اند که مار بزرگی به گردن آنان آویخته و او را می‌گزد و این همان است که قرآن می‌فرماید :
سیطوق ما بخلوا همان مالی که بخل شد در قیامت طوق می‌شود ، ( ۵۳ )
اگر باور کنیم که قرآن می‌فرماید : روز قیامت اموال کنز شده را داغ می‌کنند و بر پیشانی و پهلو و کمر کسانی که زکات آنها را نداده‌اند می‌گذارند و با توبیخ به آنان گفته می‌شود : این همان است که در دنیا کنز قرار دادید و حق محرومان را نپرداختید ،
اگر باور کنیم که نپرداختن زکات از گناهان کبیره‌ای است که خداوند در مقابل آن وعده عذاب داده است ،
آری اگر این باورها را داشته باشیم ، لحظه‌ای در پرداخت حق الهی درنگ نخواهیم نمود .
اگر بدانیم که زکات در برزخ در کنار نماز تجسم یافته و مونس انسان می‌شود ، به راحتی آن را خواهیم پرداخت . ( ۵۴ )
اگر بدانیم که با پرداخت زکات پاداشهای چندین برابری را ( که تعداد و عمق آن را کسی جز خدا نمی‌داند ) دریافت خواهیم کرد ، ( ۵۵ ) هرگز بخل نخواهیم کرد .
اگر بدانیم که با پرداخت زکات درهای بهشت را به روی خود باز می‌کنیم ، ( ۵۶ ) هرگز بخل نخواهیم کرد .
اگر بدانیم که در قیامت از کسی که زکات مال خود را کامل می‌پردازد و در جای خود مصرف می‌کند ، نمی‌پرسد که اموال خود را از کجا آورده‌ای ، ( ۵۷ ) انگیزه پرداخت زکات زیاد خواهد شد . اگر بدانیم که پرداخت زکات در امروز ، کلید دریافت رحمت الهی در روزی است که از همه محتاج تریم و نپرداختن امروز ، کلید بیشترین خسارت است ، ( ۵۸ ) لحظه‌ای در پرداخت آن درنگ نخواهیم کرد .
اگر بدانیم پاداش هر دانه گندم و جو و امسال آن که به قصد زکات داده شود ، قصرهایی از طلا ، نقره ، لؤ لؤ ، زبرجد ، جواهر و نور است ( ۵۹ ) لحظه‌ای در پرداخت آن دریغ نخواهیم کرد .
اگر بدانیم که زکات عاشقانه کفاره گناهان است ( ۶۰ ) در پرداخت آن شتاب خواهیم کرد .
اگر بدانیم زکات دهنده در هر یک از آسمان‌های هفت گانه به نام مقدسی خوانده می‌شود ، مثلا در آسمان اول به نام سخی در آسمان دوم جواد در آسمان سوم معطی و در آسمان دیگر مبارک ، محفوظ ، منصور و مغفور نامیده می‌شود ( ۶۱ ) هرگز این نام نیک را به آسانی از دست نخواهیم داد .
اگر بدانیم سیر کردن فقرا ، رمز سیر بودن در قیامت و سیراب کردن تشنگان ، رمز سیراب شدن در قیامت و پوشاندن فقرا ، رمز پوشیده بودن در رستاخیز است ( ۶۲ ) تا آنجا که می‌توانیم با پرداخت خمس و زکات به گرسنگان و تشنگان و برهنگان خدمت خواهیم کرد .
آثار فردی زکات ۱- درمان بخل :
بخل عیبی است که عیوب دیگری را به دنبال خواهد آورد : بی اعتنایی به مردم ، سنگدلی ، عذرتراشی ، دروغ پنداشتن ادعای فقرا ، از دست دادن دوستان خوب ، گاو صندوقی برای وارثان ، تنگ گیری نسبت به خود و بستگان ، سوظن به وعده‌های خداوند ، تحقیر شخصیت خود در جامعه ، به جای توکل داشتن بر خدا توکل نمودن بر مال خود ، گوشه‌ای از آثار بخل است .
افرادی که به فکر خودسازی و اصلاح خود هستند ، باید خود را از این عیب دور بدارند : و من یوق شح نفسه فاولئک هم المفلحون ( ۶۳ )
یکی از امامان معصوم را دیدند که از اول شب تا صبح در حالی که مشغول طواف کعبه بود ، تنها یک دعا می‌کرد و آن این بود که خدایا ! مرا از بخل دور بدار . ( ۶۴ )
شاید مراد از آیه ۱۰۳ سوره توبه که به پیامبر اسلام ( صلی الله علیه و آله ) دستور می‌دهد : خذ من اموالهم صدقه . . . تطهرهم و تزکیهم ، زکات اموال مردم را بگیر و آنان را پاک کن ، مراد پاک کردن مردم از مرض بخل و حب دنیا باشد .
امام صادق ( علیه السلام ) فرمود : هر کس زکات مال خود را بپردازد ، قطعا از بخل حفظ شده است . ( ۶۵ )
زکات ؛ وسیله تقرب انسان به خداوند است ( ۶۶ ) زکات ؛ پل اسلام است ( ۶۷ ) زکات ؛ بعد از شناخت دین و نماز ، بالاترین ارزشهاست ( ۶۸ ) زکات ؛ نشانه بندگی خداست ( ۶۹ ) زکات ؛ موجب رستگاری است قد افلح من تزکی .
۲- زکات کلید برکت و زیاد شدن رزق است :
هر یک از کلمات زکات و برکت و واژه‌های مربوط به آن ۳۲ بار در قرآن آمده است و این نشانه آن است که زکات ، مساوی برکت است . ( آری بریدن شاخه‌های درخت انگور ، در ظاهر کوتاه کردن درخت است ، ولی در واقع سبب رشد آن می‌شود ) .
در قرآن می‌خوانیم : یمحق الله الربا و یربی الصدقات . ( ۷۰ ) خداوند ربا را محو می‌کند ، ولی صدقات را رشد می‌دهد .
در روایات زیادی می‌خوانیم : الزکوة تزید فی الرزق . ( ۷۱ ) زکات روزی انسان را زیاد می‌کند .
۳- زکات بیمه کردن مال است :
امام کاظم ( علیه السلام ) فرمود : اموال خود را از طریق زکات بیمه کنید . ( ۷۲ )
امام صادق ( علیه السلام ) فرمود : اگر حق خدا را بپردازید ، من ضامن هستم که اموال شما در دریا و خشکی تلف نشود . ( ۷۳ )
۴- پرداخت کننده زکات محبوب‌ترین فرد نزد خداوند است :
امام صادق ( علیه السلام ) فرمود : محبوب‌ترین فرد نزد خداوند ، سخاوتمندترین آنان است و سخاوتمندترین مردم کسی است که زکات مال خود را بدهد و از آنچه که خداوند در مال او واجب نموده است ، در مورد مؤ منین بخل نکند . ( ۷۴ )
۵- زکات وسیلهٔ تقرب به خداوند است :
امام صادق ( علیه السلام ) فرمود : خداوند زکات را همراه با نماز وسیلهٔ تقرب مسلمین به خود قرار داد . ( ۷۵ )
۶- راه رسیدن به رحمتهای خاص الهی است :
در قرآن می‌خوانیم : رحمت پروردگار بر هر چیزی گسترده است ، ولی دریافت قطعی آن مخصوص کسانی است که اهل تقوی و ایمان و زکات باشند . ( ۷۶ )
خداوند می‌فرماید : اگر شما نماز را به پا دارید و زکات را پرداخت کنید و به پیامبران من ایمان آورید ، قطعا من با شما هستم . ( ۷۷ )
۷- وسیله باز شدن گره‌ها است :
قرآن می‌فرماید : و اما من اعطی و اتقی و صدق بالحسنی فسنیسره للیسری هر کس بخششی نماید و پرهیزگار باشد و حقیقت را تصدیق نماید ، ما کارهای مشکل او را آسان می‌کنیم .
۸- مایه فرونشاندن غضب الهی و کفاره گناهان است :
حضرت علی ( ع ) می‌فرماید : الله الله فی الزکوة ، فانها تطفی غضب ربکم شما را به خدا ، شما را به خدا دربارهٔ زکات ( دقت کنید ) که البته زکات غضب پروردگار را فرو می‌نشاند ( ۷۸ )
خداوند می‌فرماید : اگر نماز به پا دارید و زکات بپردازید ، من بدی‌های شما را می‌پوشانم . ( ۷۹ )
۹- انسان خدایی می‌شود :
همان گونه که خداوند رحمت خود را بر همه گسترانده است ، زکات دهنده لطف خود را بر فقرا سرازیر می‌کند و بدین گونه اخلاق خدایی را در خود شکوفا می‌کند و مظهر رحمانیت پروردگار می‌شود .
۱۰- شرط رهایی از کفر است :
کفار ، با توبه و نماز و زکات می‌توانند خود را برهانند :
قرآن می‌فرماید : و ان تابوا و اقامو الصلوة و اتوا الزکوة فخلوا سبیلهم ( ۸۰ )
۱۱- سبب گشایش برای مردگان است :
شخصی به امام صادق ( علیه السلام ) گفت : برادرم از دنیا رفته است و زکات زیادی به عهده اش بود ، من آنها را پرداخت کردم ، امام فرمود : با این عمل مشکل او بر طرف می‌شود . ( ۸۱ )
۱۲- سبب استجابت دعا است :
در روایتی می‌خوانیم : هر کس می‌خواهد دعای او مستجاب شود ، لقمه خود را حلال کند و یکی از راه‌های حلال کردن لقمه ، پرداخت حق خدا ( خمس و زکات ) است . امام صادق ( علیه السلام ) فرمود : اگر حق آنچه را که خداوند رزق شما کرده است بپردازید ، باقیمانده آن برای شما طیب و حلال است . ( ۸۲ )
۱۳- سبب قبولی نماز است :
پیامبر ( صلی الله علیه و آله ) فرمود : زکات اموال خود را بپردازید تا نمازتان قبول شود . ( ۸۳ )
۱۴- مایهٔ جاودانگی است :
چون پرداخت زکات در حقیقت ذخیره قیامت می‌شود ، بنابراین مال فانی را جاودانه می‌کند . کامیابی‌های احتمالی و موقت و پر دردسر دنیا را می‌توان از طریق پرداخت زکات به کامیابی‌های قطعی و دائمی و بی دردسر تبدیل نمود .
۱۵- سبب زندگی شیرین است :
امام صادق ( علیه السلام ) فرمود : اگر مردم حقوق خود را ادا کنند ، قطعا در زندگی شیرینی به سر خواهند برد : لو ان الناس ادوا حقوقهم لکانوا عایشین بخیر ( ۸۴ )
۱۶- خواب راحت :
به امام گفتند : فلانی در خواب به مشکلات و ناگواری‌هایی بر می‌خورد ، امام فرمود : این به خاطر آن است که زکات خود را در راه صحیح مصرف نمی‌کند . ( ۸۵ )
۱۷- نشانه بی نقص بودن و کمال اسلام و ایمان است :
تمام اسلامکم ادا الزکوة ( ۸۶ )
. . . سبعة من کن فیه فقد استکمل حقیقة الایمان . . . و ادی الزکوة ماله ( ۸۷ )
پیامبر اسلام ( صلی الله علیه و آله ) به حضرت علی ( علیه السلام ) فرمود : علامت و نشانه مؤ منان و شیعیان ما سه چیز است : نماز ، روزه ، و زکات . ( ۸۸ )
۱۸- نشانه قوام و استواری مکتب است :
در سوره بینه پس از آن که نام نماز و زکات را می‌برد می‌فرماید : و ذلک دین القیمة ( ۸۹ )
۱۹- پرداخت زکات ، شکر نعمت الهی است که زکات دهنده با پرداخت زکات خود ، نگرانی از این که خودش مثل فقرا بشود را برطرف می‌کند : ( ۹۰ )
قرآن می‌فرماید : هو سماکم المسلمین فاقیموا الصلوة و اتوا الزکوة خدا شما را برگزید و در دین خود بر شما سختی و حرج قرار نداد . او شما را مسلمان نامید . پس ( به شکرانه آن برگزیدگی و سهل بودن دین و نامگذاری به اسلام ) ، نماز به پا دارید و زکات بپردازید .
اهمیت زکات علمای اسلم زکات را از ضروریت دین و منکر آن را کافر دانسته‌اند .
روزی امام صادق ( علیه السلام ) آداب و نحوه گرفتن زکات را که در نامه ۲۵ نهج البلاغه نیز آمده است ، از قول حضرت علی ( ع ) نقل فرمود . سپس گریه کرد و فرمود : به خدا سوگند حرمت‌ها را شکستند و به کتاب خدا و سنت پیامبرش عمل نکردند . ( ۹۱ )
زکات ، درمان دردهای اقتصادی جامعه است و همان گونه که اگر برای عضوی از بدن کسی ناراحتی پیش بیاید او را از حرکت می‌اندازد ، در جامعه نیز اگر گروهی با مشکلات روبرو شوند ، حرکت آن جامعه فلج می‌شود و زکات برای حل مشکلات جامعه است .
امام رضا ( علیه السلام ) فرمود : خداوند به من نعمتهایی داده است که دائما نگران آن هستم تا حقوقی را که خداوند نسبت به آنها بر من واجب کرده است پرداخت کنم . سوال شد : شما نیز با آن مقام بزرگی که دارید به خاطر تاخیر زکات از خدا می‌ترسید ؟ فرمود : بله . ( ۹۲ )
امام صادق ( علیه السلام ) فرمود : خداوند بر این امت چیزی را سخت تر از زکات واجب نکرده است و اکثر هلاکت‌های امت‌ها به خاطر نپرداختن آن است . ( ۹۳ )
همچنین قرآن می‌فرماید : هنگامی که صالحان به حکومت برسند ، اولین برنامه آنان اقامه نماز و پرداخت زکات و امر به معروف و نهی از منکر است . ( ۹۴ )
رسول خدا ( علیه السلام ) سوگند یاد کرد که جز مشرک کسی در مورد پرداخت زکات خیانت نمی‌کند . ( ۹۵ )
و نیز فرمود : یا علی ! ده گروه از امت من کافر می‌شوند که یکی از گروه‌ها کسانی هستند که زکات نمی‌پردازند .
رسول خدا ( صلی الله علیه و آله ) در آخرین خطبه خود فرمود : ای مردم ! زکات اموال خود را بپردازید . پس هر کس زکات نپردازد ، برای او نه نمازی است و نه حجی و نه جهادی . ( ۹۶ )
در روایات متعددی زکات به عنوان یکی از پایه‌های دین اسلام شمرده شده است و فرموده‌اند : بنای دین اسلام بر پنج چیز استوار شده است : بر نماز ، حج ، زکات ، روزه و ولایت .

آثار اجتماعی زکات

برادری

قرآن می‌فرماید : تمام مؤ منان با یکدیگر برادرند : انما المومنون اخوة ( ۹۷ ) و در جایی دیگر می‌فرماید : هر گاه مخالفان شما توبه کنند و نماز بپا دارند و زکات بپردازند ، آنها هم در جامعه برادر دینی شما هستند : فان تابوا و اقاموا الصلوة و اتوا الزکوة فاخوانکم فی الدین ( ۹۸ ) بنابراین شرط برادر شدن در کنار توبه و نماز ، پرداخت زکات است .

ایجاد یا تعمیق روابط

در آداب دوستی ، صدها روایت به چشم می‌خورد که آنچه سبب ایجاد دوستی یا تعمیق و حفظ و توسعه آن می‌شود ، خوش نیتی ، خوش رفتاری ، انصاف ، کرم ، ایثار ، سخاوت ، احسان ، محبت ، زهد ، صله رحم ، هدیه دادن ، تفقد از یکدیگر می‌باشد و در پرداخت زکات همه آثار یاد شده به روشنی نهفته است .

کینه زدایی

با پرداخت زکات ، کینه محرومان بر طرف و به محبت و دوستی تبدیل می‌شود و این محبت و دوستی در تعاون و یاری یکدیگر و تولید بهتر و بیشتر و حفاظت از دستاوردهای جامعه اسلامی نقش مهمی دارد .
به صحنه کشاندن و اماندگان فقر و گرسنگی ، انسان را به انزوا و گوشه گیری و بدبینی و ناامیدی و حقارت پذیری می‌کشاند ، اما زمانی که با پرداخت خمس و زکات و سایر انفاقات مشکلات اقتصادی مردم حل شود ، تلاش نشاط ، دلسوزی و حضور مردم در صحنه‌های مختلف بیشتر می‌شود .

تقویت بنیه دینی مردم

امام رضا ( علیه السلام ) فرمود : فلسفه و دلیل پرداخت زکات ، قوت فقرا و . . . و تقویت آنان و کمک رسانی در امور دینی آنها است . ( ۹۹ )
از محل زکات جمع آوری شده می‌توان مدارس ، کتابخانه‌ها ، مساجد و سایر مراکز دینی و فرهنگی را ایجاد نمود و یا آنچه را که قبلا احداث شده است ، توسعه داد و با دعوت از کارشناسان دینی و علما و اساتید مناطق دیگر ، پایگاه علمی و اعتقادی مردم را تقویت نمود .

کم شدن مفاسد اجتماعی

با پرداخت زکات و تامین اجتماعی ، فقر مردم بر طرف می‌شود و قهرا بخشی از مفاسد اجتماعی که برخاسته از فقر حاکم بر جامعه است ، از بین خواهد رفت .

بسیج برای حل مشکلات

پرداخت زکات ، دلها را به هم نزدیک می‌کند و جامعه را برای حل همه مشکلات آماده می‌سازد . آری ، اگر فقرا خود را در سود اغنیا شریک بدانند ، در برابر نابسامانی‌ها و مشکلات و آفات با تمام توان به پا خواهند خواست و تا آنجا که بتوانند در حل مشکلات کوشش خواهند نمود .
آزمایش مردم زکات دهنده علاوه بر کسب رضای خداوند و برکات معنوی و اخروی ، دل‌های دیگران را نیز به سوی خود جذب می‌کند و به خاطر همین محبوبیتی که در جامعه پیدا می‌کند ، دیر یا زود از حمایت‌های مردمی در امور مختلف برخوردار می‌شود .
آری بعضی از افراد سرمایه خود را با خرید جمادات ( خانه ، ماشین ، مزرعه ، فرش ، لباس و . . . ) هزینه می‌کنند تا شاید بتوانند دلهای مردم را جذب کنند ، ولی از آنجا که دلهای مردم در اختیار خداوند است ، این دسته افراد معمولا در جامعه منفور دیگرانند ، اما کسانی که بخشی از سرمایه خود را ( به جای جمادات ) در راه نجات انسان‌ها ، رشد استعدادهای فراموش شده تامین هزینه ازدواج و مسکن و کارآموزی به افرادی که صاحب حرفه‌ای نیستند ، صرف می‌کنند ، هم در تمام ارزشها و پاداشهایی که بر اثر آن کمک‌های خالصانه به دست می‌آید خود را شریک می‌کنند و هم محبت و حمایت مردم را در اختیار خواهند داشت . در اینجا باید ببینیم آیا گروه اول عاقلند که با صرف هزینه در خرید جمادات خود را منفور خلق و خالق می‌کنند ، یا بندگان خالص خدا که با پرداخت حقوق الهی ، خود را محبوب خالق و خدا می‌نمایند .
آری اغنیا می‌توانند عقل و لیاقت مال خود را با انتخاب یکی از این دو راه بیازمایند . امام صادق ( علیه السلام ) فرمودن زکات ، وسیله آزمایش اغنیا است .

تاثیر در نسل آینده و جامعه فردا

در بسیاری از کتابهای تربیتی و روان شناسی ، به هسته مرکزی تربیت که انتخاب همسر و لقمه حلال است ، کمتر توجه شده است . اسلام برای تربیت نسل آینده ، قبل از آمیزش جنسی به مسئله انتخاب همسر و بعد از آن به نقش لقمه حلال بسیار توجه و تاکید دارد .
پرداخت زکات ، سبب پاک و حلال شدن رزق است و لقمه‌ها را از حق محرومان پاک می‌کند و نقش لقمه پاک در جامعه و نسل آینده از طریق گرایش به خوبی‌ها و کمالات و تنفر از بدی‌ها بر کسی پوشیده نیست .

دفع بلا از امت

در قرآن می‌خوانیم و لو دفع الله الناس بعضهم ببعض لفسدت الارض و لکن الله ذوفضل علی العالمین امام صادق ( علیه السلام ) ذیل این آیه فرمود : قطعا خداوند به خاطر کسانی از شیعیان ما که زکات می‌دهند ، انواع بلاها و خطرات را از سایرین نیز دفع می‌کند و اگر زکات این گروه نبود ، همه یکجا نابود می‌شدند . ( ۱۰۰ )

فقر زدایی

یکی از مسایل مهم جامعه ، وجود فقر و گرسنگی و سایر کمبودها است که یکی از راه‌های مبارزه با آن ، توجه جدی به مسئله پرداخت خمس و زکات و انفاقات است .
امیر المومنین ( علیه السلام ) فرمود : هیچ فقری گرسنه نمی‌ماند مگر به خاطر آن که توانمندی حق خدا را نمی‌پردازد و خداوند در روز قیامت توانمند را به همین دلیل بازخواست خواهد کرد . ( ۱۰۱ ) در روایات متعددی می‌خوانیم : اگر مردم زکات مال خود را بپردازند ، مسلمان فقیری باقی نمی‌ماند ( ۱۰۲ ) امام صادق ( علیه السلام ) فرمود : هیچ محتاج و گرسنه و برهنه‌ای در جامعه وجود نخواهند داشت ، مگر به خاطر گناهان اغنیا ( ۱۰۳ )

ایجاد اشتغال

یکی از مسائل مهم جامعه ، وجود بیکاری است که زمینه ساز انواع انواع فسادهاست . اگر مردم خمس و زکات خود بپردازند ، چرخهای اقتصاد به گردش درمی آید و بخش مهمی از افراد بیکار شاغل خواهند شد . همان گونه که گاهی از طریق مضاربه یا قرض الحسنه می‌توان ایجاد اشتغال کرد ، از طریق پرداخت خمس و زکات و یا بخشش‌های بلاعوض ویا از طریق ایجاد زمینه‌های تحصیل برای بیسوادها و کم سوادها و آموزش فن و حرفه و تاسیس و توسعه مراکز فرهنگی و احداث جاده‌ها و پلها و آبادانی‌ها دیگر نیز می‌توان ایجاد اشتغال کرد . بنابراین در احیای خمس و زکات ، حل مسئله اشتغال و توسعه اقتصادی و فرهنگی و پر کردن ایام فراغت و جلوگیری از مفاسدی که در اثر بیکاری به چشم می‌خورد ، نهفته است . به علاوه کار و اشتغال سبب دلگرمی به مکتب ، به امت ، به نظام اسلامی و سبب شکوفایی استعدادها و نبوغ‌ها و مانع انواع افسردگی‌ها فرد و جامعه است و در مقابل آن بیکاری باعث تبهکاری ، افسردگی ، سو ظن ، رکود ، ایجاد عقده و زمینه ساز انواع فتنه‌ها و آشوبها است که اگر شعله آن برافروخته شود ، همه را در خود می‌سوزاند . شاید به همین دلیل باشد که در قرآن جمله لا تلقوا با یدیکم الی التهلکة یعنی خودتان را با دست خود به هلاکت نیندازند ، بعد از دستور انفاق مطرح شده است .
آری اگر در جامعه ، مردم در قالب خمس و زکات و سایر کمک‌ها دست از انفاق بردارند و بر فقرا فشار وارد شود ، این فشارها تبدیل به آشوب و فتنه‌ای می‌گردد که فقیر و غنی در آن می‌سوزند .

وسیله اقتدار امت اسلام

اگر کمبودها از طریق مالیات‌های اسلامی و خمس و زکات تامین شود و افراد جامعه به یک نوع رفاه نسبی دست یابند ، دلها نسبت به هم مهربان می‌شود ، نیروها متمرکز می‌گردند و همه پشتیبان یکدیگر خواهد بود . چنین جامعه‌ای دارای صلابت و اقتدار خواهد بود و در مقابل هر وعده و وعید و یا هر تهدید و تطمیعی بیمه می‌شود . بخصوص که در پرداخت خمس و زکات قصد قربت در کار است و هیچ گونه تحقیر و منتی روانیست و این پرداخت از طریق عالم‌ترین و با تقواترین و پارساترین فردی که جانشین امام زمان ( عجل الله تعالی فرجه ) و مرجع تقلید امت اسلامی است ، صورت می‌گیرد .
آری ، جبران کمبودها از طرف پرداخت کنندگان مخلص و اجرای این کار الهی از طریق مراجع دینی محبوب و متقی ، سبب آرامش و دلگرمی و اتصال به علمای ربانی خواهد شد که این امر خود وسیلهٔ اقتدار و عزت ملی و اسلامی است .
البته ممکن است مؤ سسات خیریه یا افراد نیکوکار از طریق صندوق‌ها و بانک‌ها کمک‌هایی به محرومان اختصاص دهند ، اما مگر تنها هدف اسلام ، علاوه بر رسیدگی به فقرا آثار و اسرار زیادی نهفته است ، از جمله اینکه :
اولا کمک کنندگان صد در صد نیت خالص داشته باشند و هیچ گونه ریا ، خودنمائی ، شهرت طلبی در آنها وجود نداشته باشد و انتظار مدح و ستایش و جبران از کسی نداشته باشند .
ثانیا : مالی که می‌پردازند از جنس مرغوب و عالی و حلال و بی منت باشد .
ثالثا : نحوه پرداخت آگاهانه ، عاشقانه ، آزادانه باشد . واسطه پرداخت باید مرجع تقلید باشد که در عمرش گناهی برای او سراغ نداشته باشیم .
این شرایط در تربیت افراد مؤ ثر است و اتصال آنان را به عالم ربانی که مرزبان مکتب اسلام است ، روشن می‌کند و سبب یک اقتدار معنوی می‌شود زیرا هم سروکار پرداخت کنندگان و هم سروکار گیرندگان با علمای ربانی خواهد بود .

کم شدن مفاسد اجتماعی

هم ازدیاد سرمایه زمینه ساز فساد است که با پرداخت خمس و زکات ثروت‌ها تعدیل و مفاسد مهار می‌شود و هم فقر ممکن است زمینه وقوع سرقت ، دریافت رشوه ، خیانت و امثال آن شود که دریافت خمس و زکات و . . . این زمینه را می‌خشکاند و از بین می‌برد .
بنابراین پرداخت خمس و زکات ، در مهار مفاسد اجتماعی نقش مهمی دارد .

حفظ آبرو

در بسیاری از موارد فقر آبروی انسان را در جامعه در معرض خطر قرار می‌دهد و خمس و زکات ، فقر را از بین می‌برد و آبروی انسان‌ها راحفظ می‌کند . از امام صادق ( علیه السلام ) پرسیدند : شخصی که در خط فکری ما نیست از دنیا رفته و اطفال فقیری را به جا گذاشته است ، آیا می‌توانیم از زکات به آنها بدهیم ؟
فرمود : بله ، آن اطفال گرسنگانی هستند که تقصیری ندارند و در راه پدر منحرف خود حرکت می‌کنند و باید آبرو و موقعیت آنان در جامعه حفظ شود و زندگی آنها تا رسیدن به حد بلوغ و رشد لازم تامین گردد . اما ، اگر این اطفال بالغ شدند و حق را فهمیدند ولی با لجاجت دست از آن کشیدند ، از زکات به آنها ندهید . ( سزاوار نیست زکات از افراد مؤ من گرفته و به منحرفین لجوج داده شود ) . ( ۱۰۴ )

تعدیل ثروت

خمس و زکات ، گامی برای مهار کردن ثروت‌ها است .
اسلام از یک سو دست افرادی قوی ، مبتکر ، پرکار و خلاق را در مالکیت بازگذاشته تا مانع رشد آنان نشود و از سویی درآمدهایی از قبیل سرقت ، دریافت رشوه ، اختلاس و . . . را ممنوع دانسته است و از سوی دیگر به مالکین درآمدهای حلال اجازه نمی‌دهد تا درآمد خود را هر گونه خواستند مصرف کنند و آنان را از اسراف و تبذیر و ثروت اندوزی نهی فرموده است و از طرف دیگر با واجب نمودن خمس و زکات و کفارات و سفارش اکید به انواع کمکها و عشق و ایمان برای حل مشکلات طبقه محروم گرفته است .

جذب دیگران

اسلام ، مصرف زکات را برای هشت گروه لازم دانسته است که یکی از آنان افرادی از رؤ سا و سرشناسانی هستند که اگر حمایت‌های مالی از آنان به عمل آید ، ابتدا خودشان و سپس قبیله آنان به اسلام جذب می‌شود .
البته این جذب ، مقدمه گرایش‌های فکری ، فرهنگی و اعتقادی است ، همچون جاذبه‌هایی که برای فرزندان در روزهای اول مدرسه آشنا می‌کنند و سپس رشته علمی و فکری آنان در مدرسه و دانشگاه تامین می‌شود .
پیامبر اکرم ( صلی الله علیه و آله ) سهمی از زکات را به رؤ سای قبایل می‌دادند و در هر زمان ولی امر مسلمین می‌تواند این کار را انجام دهد . ( ۱۰۵ )
از همین سهم که به نام المؤ لفة قلوبهم در قرآن مطرح شده است ، می‌توان مقداری به مسلمانان ضعیف الایمانی پرداخت کرد که اگر به حال خود رها شوند ، تبعات و وسوسه‌های دشمنان در آنان ایجاد شک می‌نماید . اسلام برای پایداری آنان در دین ، مشکلات اقتصادی آنان را حل می‌کند و این کار مقدمه‌ای برای انس بیشتر با عمق و استدلال‌های مکتب خواهد بود . ( ۱۰۶ )

آثار اقتصادی نپرداختن زکات

تلف شدن اموال

امام صادق ( علیه السلام ) فرمود : هیچ مالی در خشکی یا دریا ضایع و تلف نمی‌شود مگر به خاطر آنکه زکات آن پرداخت نشده باشد ( ۱۰۷ ) و آن حضرت در حدیث دیگری فرمودند : اموال خود را از طریق پرداخت زکات بیمه کنید و اگر بعد از پرداختن زکات مالی تلف شد ، من ضامن آن هستم . ( ۱۰۸ )

انتقام دو برابر

در روایات می‌خوانیم : کسی که حق خدا را نپردازد و در راه حق مال خود را صرف نکند ، دو برابر آن مقدار را در راه باطل صرف خواهد کرد . ( ۱۰۹ )

هزینه شدن اضطراری مال در راه اشرار

رسول خدا ( صلی الله علیه و آله ) فرمود : کسی که مال خود را از مصرف در راه خوبان با اختیار خود باز دارد ، خداوند مال او را در راه اشرار با اجبار صرف خواهد نمود . ( ۱۱۰ )
هزینه شدن مال در راه گناه امام صادق ( علیه السلام ) فرمود : آگاه باشید ، کسی که مال خود را در راه اطاعت خداوند صرف نکند ، به هزینه کردن آن در راه معصیت خداوند گرفتار می‌شود و هر کس در حل مشکلات ولی خدا گامی برندارد ، خداوند او را بر تلاش و حرکت در راه حل مشکلات دشمن خدا گرفتار می‌کند . ( ۱۱۱ )

کمبود و قحطی

رسول خدا ( صلی الله علیه و آله ) فرمود : امت من تا مادامی که یکدیگر را دوست بدارند و اهل نماز و زکات باشند در خیر و سعادت به سر می‌برند ، ولی اگر این گونه نباشند ، گرفتار قحطی می‌شوند . ( ۱۱۲ )

محروم شدن از تولیت و تعمیر مراکز دینی

در سوره توبه می‌خوانیم : که مشرکان حق تعمیر مساجد را ندارند ، بلکه تعمیر و آباد کردن مساجد تنها سزاوار کسانی است که اهل نماز و زکات و شجاعت باشند . ( ۱۱۳ )

بی برکتی

رسول خدا ( صلی الله علیه و آله ) فرمود : اذا منعت الزکوة منعت الارض برکاتها ( ۱۱۴ ) هر گاه زکات پرداخته نشود ، زمین برکات خود را از مردم باز می‌دارد و در حدیث دیگری می‌خوانیم : اگر توانگران زکات مال خود را نپردازند ، خداوند باران رحمت خود را از مردم باز می‌دارد . ( ۱۱۵ )
و در حدیث دیگری از امام باقر ( علیه السلام ) می‌خوانیم : اگر زکات پرداخته نشود ، برکت از کشاورزی و میوه‌ها و معادن برداشته می‌شود . ( ۱۱۶ )

گسترش فقر

هر گاه مردم زکات ندهند نیاز مردم جلوه می‌کند ( ۱۱۷ ) و حال فقرا بد می‌شود . ( ۱۱۸ )

مرگ چهار پایان

امام رضا ( علیه السلام ) فرمود : هر گاه زکات پرداخت نشود ، چهارپایان می‌میرند . ( ۱۱۹ )

محروم شدن از رحمت

امام صادق ( علیه السلام ) فرمود : کسی که حق خداوند را از مالش نپردازد ، سزاوار است که خداوند رحمت خود را از او دریغ کند . ( ۱۲۰ )

اخراج از مسجد

امام باقر ( علیه السلام ) فرمود : روزی پیامبر اکرم ( صلی الله علیه و آله ) وارد مسجد شدند و با جمله قم یا فلان ، قم با فلان ، قم یا فلان پنج نفر رااز مسجد اخراج کردند و فرمودند : شما که زکات نمی‌دهید از مسجد بیرون بروید . ( ۱۲۱ ) آری نمازگزار واقعی بخیل است . اذا مسه الخیر منوعا الاالمصلین .

علامت نفاق

در آیه ۶۷ سوره توبه که سیمای منافقان رابیان می‌کند ، می‌فرماید :
آنان دست خود را از کمک به دیگران می‌بندند و ( این گونه ) خدا را فراموش می‌کنند ، خداوند نیز با آنان رفتار فرانوش شدگان را انجام می‌دهد . ( ۱۲۲ )

قبول نشدن نماز و عبادت

در روایات می‌خوانیم : قبولی تمام اعمال ، وابسته به قبولی نماز است و قبولی نماز وابسته به پرداخت زکات است . ( ۱۲۳ )
امام رضا ( علیه السلام ) فرمود : خداوند نماز و زکات را همتا و مقرون یکدیگر قرار داد و نماز بی زکات پذیرفته نیست . ( ۱۲۴ )
حضرت موسی ( علیه السلام ) جوانی را دید که نماز با حالی می‌خواند ، به خداوند گفت : چه نماز زیبایی دارد ! به او وحی شد نماز او زیباست ولی این جوان بخیل است و زکات نمی‌پردازد و تا زمانی که زکات ندهد ، نمازش قبول نیست . ( ۱۲۵ )
رسول خدا ( صلی الله علیه و آله ) فرمود : نماز کسی که زکات نمی‌پردازد همچون لباس کهنه در هم پیچیده و به صورت نمازگزار پرتاب می‌شود . ( ۱۲۶ )

همردیف ربا خواران

حضرت علی ( علیه السلام ) فرمود : مانع الزکوة کاکل الربا کسی که زکات ندهد همچون کسی است که رباخوار است . ( ۱۲۷ )
پرداخت نکردن زکات ، نوعی سرقت است . در حدیث می‌خوانیم : سه نوع دزد و سارق داریم که یکی از آنان کسی است که زکات نمی‌دهد . ( ۱۲۸ )
نپرداختن زکات ، خیانت و شرک به خداوند است . ( ۱۲۹ )
گیرندگان و مصرف زکات مصرف زکات نیز باید دقیق و به جا و در مواردی که دستور خداوند است باشد . در روایات می‌خوانیم : اگر زکات در جای خود مصرف نشود ، انسان ضامن است . ( ۱۳۰ )
قرآن بعد از آنکه موارد هشتگانه مصرف زکات را در آیه ۶۰ سوره توبه بیان می‌کند ، در پایان می‌فرماید : فریضة من الله و الله علیم حکیم . در هر یک از کلمات فریضه ، علیم ، حکیم ، نکته‌ای نهفته است :
فریضه است یعنی تقسیم زکات واجب است و باید آن را جدی بگیرد .
علیم حکیم یعنی خداوند می‌داند که حل مشکلات فقرا و نابسامانی‌ها در سایه انجام صحیح واجبات الهی و تقسیم صحیح زکات است ، بنابراین مصارفی که در قرآن برای زکات آمده عالمانه و حکیمانه است و اگر زکات در جای خود مصرف نشود ، بر خلاف علم و حکمت است .
در برخی روایات آمده است : اگر زکات در جایی مصرف شود که مورد نهی خداوند باشد ، پروردگار آن را قبول نخواهد کرد . ( ۱۳۱ )
بهتر است که ما سر سفره قرآن بنشینیم و موارد مصرف زکات را از متن وحی بیاموزیم :
قرآن می‌فرماید : **انما الصدقات للفقرا و المساکین و العاملین علیها و المؤ لفة قلوبهم و فی الرقاب و الغارمین و فی سبیل الله و ابن السبیل فریضة من الله و الله علیم حکیم ( ۱۳۲ )
با توجه به این آیه ، زکات در هشت مورد قابل مصرف است :

اول و دوم فقرا و مساکین

امام صادق ( علیه السلام ) در معنای فقیر و مسکین فرمودند : فقیر کسی است که از دیگران درخواست کمک نمی‌کند ، ولی مسکین ( که در شرایط سخت زندگی می‌کند ) کسی است که بخاطر فشار فقر ، از مردم درخواست کمک می‌کند . ( ۱۳۳ )
نا گفته نماند شرط فقیر و مسکین بودن بیکاری نیست ، چه بسا افرادی دارای شغل و کار و سهم یا سهامی باشند ، ولی درآمد آنان کفایت مخارج زندگی آنها را نمی‌کند .
قرآن دربارهٔ آن کشتی که حضرت خضر آن را سوراخ کرد ، می‌فرماید : صاحبان کشتی جمعی از مساکین کارگر بودند . **واما السفینة فکانت لمساکین یعملون فی البحر ( ۱۳۴ )

فقر زدایی

اسلام فقر زدایی را در راس مصارف زکات قرار داده است . اگر نگاهی به آیات و روایات و سیره پیامبر اسلام و اهل بیت معصومش ( علیه السلام ) بیاندازیم ، اهمیت مسئله را بهتر و بیشتر درک خواهیم کرد . به چند نمونه توجه کنیم :
بی اعتنایی به گرسنگان سبب سرنگونی در دوزخ است . قرآن می‌فرماید : در قیامت بهشتیان از دوزخیان می‌پرسند چه چیز سبب دوزخی شدن شما شد ؟ آنان در پاسخ می‌گویند : ما به فکر گرسنگان نبودیم . ( ۱۳۵ )
حتی اگر انسان مال و ثروتی ندارد ، نمی‌تواند در برابر نیازمندان بی تفاوت باشد ، بلکه باید دیگران را به کمک کردن تشویق و وادار کند و گرنه مورد توبیخ واقع می‌شود ( ۱۳۶ ) قرآن رسیدگی به گرسنگان و فقرا را طی کردن گردنه‌های آزمایش می‌داند . ( ۱۳۷ )
توجه به گرسنگان اختصاص به گرسنگان مسلمانان ندارد ، بلکه باید همه مردم جامعه سیر باشند . حضرت ابراهیم پس از بنا کردن خانه کعبه ، در دعای خود گفت : پروردگارا از مردم مکه هر کس ایمان دارد او را روزی ده . ( ۱۳۸ ) خداوند فرمود : من کفار گرسنه را نیز رزق می‌دهم . ( ۱۳۹ )
سیر کردن گرسنگان عبادتی است که امامان ما و اهل بیت ( علیه السلام ) شخصا انجام می‌دادند و برای این کار کسی را نایب نمی‌گرفتند . در تاریخ می‌خوانیم که برای کیفر و جریمه کفار سخاوتمند ، تخفیفی داده می‌شد . نه تنها انسان‌ها که به حیوانات و گیاهان نیز باید رسیدگی شود تا آنجا که در حدیث می‌خوانیم : سیراب کردن درخت تشنه همچون سیراب کردن مسلمان تشنه است .
در اسلام ، توجه به گرسنگان تا آنجا مهم است که اگر گرسنه‌ای نان مردم را سرقت کرد ، به عنوان دزدی دستش قطع نمی‌شود .
و اگر شخصی غذای مردم را در انبار خود احتکار نمود و با تذکرات حاکم اسلامی بیدار نشد ، حکومت اسلامی می‌تواند با او برخورد انقلابی کرده و گندم و غذاهای مردم را از انبار او خارج کند .

سوم والعاملین علیها

یکی از مصارف زکات ، پرداخت بخشی از زکات به کسانی که برای زکات ( جمع آوری ، تقسیم و حفظ اموال زکاتی ) تلاش می‌کنند ( ۱۴۰ ) . آری همان گونه که زندگی قاضی باید تامین شود تا به فکر گرفتن رشوه نیفتد ، زندگی دست اندرکاران مسئله زکات نیز باید به نحوی تامین شود و حتی اگر بی نیازند باید سهمی از زکات به آنان پرداخت شود ( ۱۴۱ ) و بدین و سیاه مورد تشویق و محبت دیگران قرار گیرند تا به خاطر توسعه در زندگی به فکر رفتار ناروا نیفتند .
پاداش معنوی دست اندرکاران زکات حضرت علی ( علیه السلام ) پس از سفارشاتی که به کارگزاران مسئله زکات می‌کنند ، می‌فرماید : اگر به این سفارشات عمل کنید ، قطعا به پاداش بزرگتری خواهید رسید و به تکاملی که در شان شماست نزدیک خواهید شد ، زیرا خداوند به اموال زکاتی و به شما کارگزاران امر زکات و به تلاش و دلسوزی که نسبت به حاکم اسلامی و فقرای تحت پوشش او دارید ، نگاه لطف و مرحمتی دارد و هر کس که مورد نظر و لطف خداوند قرار بگیرد ، در بهشت ( رفیق اعلی ) با ما خواهد بود . ( ۱۴۲ )

چهارم و المؤ لفة قلوبهم

سهمی از زکات باید در راه تثبیت عقائد مردم از راه ایجاد روابط حسنه و جذب قلوب آنان مصرف شود . از قدیم گفته‌اند هر گردوئی گرد است ، ولی هر گردی گردو نیست ، هر مؤ منی مسلمان هست ، ولی هر مسلمانی مؤ من نیست . بسیارند کسانی که مسلمان هستند ، یعنی از شرک دورند و در مدار توحید قرار دارند ، اسلام برای آنکه دست این افراد را بگیرد و به مراحل بالاتر ببرد ، راه‌هایی را مطرح کرده است از جمله :
۱- احترام به مال و جان و آبرو و ناموس آنان و اینکه همه مردم باید حقوق یک برادر دینی را در حق آنان مراعات نمایند .
۲- مشورت با آنان ، دفاع از آنان ، تعلیم آنان ، رفت و آمد با آنان و دیدار و زیارت آنان .
۳- یکی از راه‌های جذب این افراد همین است که سهمی از زکات برای کمک یا توسعه در زندگی آنان صرف شود تا با این عمل معرفت و شناخت در جان آنان تثبیت شود . کسانی که با اسلام داغ شده‌اند ، باید با محبت‌ها پخته شوند ، دیگر خام نمی‌شود .
کسانی که به امروز فقط به اسلام شده‌اند یدخلون فی دین الله ، با این گونه رفتارها و محبت‌ها ، اسلام در درون و جان آنان جای می‌گیرد . آری ، فرق است میان کسانی که داخل در اسلام شده‌اند یا اسلام و ایمان در روح آنان داخل شده باشد .
امام باقر ( علیه السلام ) فرمود : مراد از مؤ لفة قلوبهم گروهی هستند که توحید را پذیرفته و از مدار شرک خارج شده‌اند ، ولی هنوز معرفت محمد ( صلی الله علیه و آله ) در قلبشان رسوخ نکردن است . پس پیامبر اسلام و بعد از آن حضرت مؤ منان باید سهمی از زکات را صرف این گونه افراد نمایند تا محبت و معرفت در آنان تثبیت شود . ( ۱۴۳ ) صد حیف که ابر قدرت‌ها با فرستادن کتاب‌ها ، کشیش‌ها ، داروها ، کارشناس‌ها ، دعوت نامه‌ها ، بورسیه‌ها ، هیئت‌های علمی و فنی و صدها راه دیگر برای توسعه فکر غلط خود ، یا فروش اجناس خود ، یا خودنمائی و یا سلطه گری ، سایه شوم خود را بر کشورها گسترش داده‌اند ، هجرت‌ها کرده‌اند ، کنگره‌ها گرفتند ، توطئه‌ها کردند ، افرادی را با زور پول ، تهدید ، وعده و وعید خریدند ، به اسم جهانگرد وجب به وجب سرزمینهای ما را گشتند و به اسم کارشناس فنی ، اقتصاد ما و به اسم کارشناس نظامی ، قوای مسلح ما را زیر نظر گرفتند و بدتر از همه اینکه از بودجه خود ما علیه خود ما کارکردند ، ولی متاسفانه مسلمانان با داشتن ده‌ها فرمان به سیر و سفر ، به هجرت و تبلیغ ، به فراگیری علوم از شرق و غرب از گهواره تا گور و از زمین تا ثریا در خواب غفلت فرو رفته‌اند .
فراموش نکنیم که حضرت علی ( علیه السلام ) در روزهای آخر عمر مبارکشان با ناله می‌فرمود : مبادا دیگران در عمل به اسلام از شما جلو بیفتند .
اگر ما امروز با پرداخت حق الهی دل افراد ضعیف را جذب کنیم ، تمام توطئه‌ها و تبلیغات و تهاجمات دشمن را خنثی خواهیم کرد .

پنجم و فی الرقاب

سهمی از زکات برای آزاد سازی بردگان است . در طول تاریخ تضاد ، درگیری ، جنگ ، قتل و اسارت وجود داشته است . آنچه مهم است بررسی سرچشمه‌ها ، هدف‌ها ، اخلاق و آداب و نتایج این تضادها است . اسلام انگیزه جنگ‌ها را رفع فتنه و دفاع و دعوت به حق می‌داند و برای زمان و مکان و کسانی که درگیرند و از جمله اسیران ، برنامه‌ها و آداب بسیار عالی و حکیمانه دارد .

اسیر در اسلام

اسیران معمولا کسانی هستند که در جبهه جنگ با مسلمانان ، اسیر شده‌اند که دربارهٔ آنان چند طرح را می‌توان تصور کرد :
۱- تمام اسیران را یکجا بکشیم که این کار با عاطفه و عقل و رافت اسلام سازگار نیست .
۲- تمام آنان را یکجا آزاد کنیم . این عمل سبب می‌شود که آنان پس از آزادی دوباره تجدید قوا کنند و به جنگ ما بیایند .
۳- آنان را در اردوگاه‌ها نگهداری کنیم . این کار سبب رکود فکری ، اقتصادی و تحمل هزینه زیاد است .
۴- اسرا را در میان مسلمین تقسیم کنیم و پس از مدتی به تدریج آزاد نمائیم که این طرح متعلق به اسلام و دارای امتیازاتی است . از جمله :
الف : در این طرح هزینه اسرا در میان مسلمین تقسیم می‌شود و فشاری بر نظام وارد نمی‌گردد .
ب : اسرا در میان توده امت اسلامی با برنامه‌های اسلام آشنا می‌شوند و بسیاری از آنان دست از کفر و شرک برمی دارند . در تاریخ نام بسیاری از بردگان مسلمان شده که منشا آثار و برکات و بدست گرفتن مسئولیت‌های حساس شده‌اند ، آمده است تا آنجا که مادر شش امام معصوم ما ، از جمله کنیزان بوده‌اند و فرزندان بسیاری از بردگان در زمره نوابغ قرار گرفته‌اند .
ج : کفاره روزه خوردن و یا بسیاری از اعمال ناروای دیگر ، آزاد کردن برده قرار داده شده است .
د : سهمی از زکات مسلمین برای خرید بردگان و آزاد سازی آنان اختصاص داده شده است .

ششم والغارمین

سهمی از زکات برای بدهکارانی است که توان پرداخت بدهی خود را ندارند . آری ، بر امام و حاکم اسلامی است که بدهی کسانی را که بدهکارند و بدهی آنان به خاطر اسراف و فساد نیست ، از سهم زکات پرداخت نماید و در غیر این صورت گناهکار است . ( ۱۴۴ )
چه بسیارند افراد آبرومندی که به خاطر بدهی ، گرفتار وام‌های با بهره ( ربا ) می‌شوند و هر روز بدهی آنان اضافه می‌گردد و به تدریج ورشکست شده و به فروش خانه و مغازه و ماشین خود مجبور می‌شوند و آبروی چندین ساله آنان یکجا فرو می‌ریزد و فرزندانشان تحقیر می‌شوند . اگر هر یک از احکام الهی درست عمل شود ، تمام مشکلات جامعه حل می‌شود . خدای علیم و حکیم از علم و حکمت بی نهایت خود دستور داد تا بخشی از سهم زکات صرف پرداخت بدهی بدهکاران شود . بدهکاری که امروز گیرنده زکات است ، همچون پیچ و مهرهٔ زنگ زده‌ای است که اگر کمی روغن به آن برسد ، دوباره به حرکت در می‌آید و فعالیت‌های اقتصادی خود را از سر گرفته و چه بسا در فاصله کمی ، خودش هم از زکات دهندگان می‌شود .

هفتم و فی سبیل الله

یکی از مصارف زکات ، هر کاری است که رنگ الهی داشته باشد ، یعنی خدا پسند و به مصلحت عموم مردم باشد . از ساخت مدارس ، مساجد ، مسکن برای محرومان ، درمانگاه‌ها ، پل‌ها گرفته تا برطرف کردن فتنه‌ها و کمک به ازدواج ، زلزله زده‌ها ، جنگ زده‌ها ، کتابخانه‌ها ، انجام تبلیغات اسلامی ، تعظیم شعائر اسلامی ، رسیدگی به یتیمان و فقرا ، انجام امور دینی ، اصلاح و آشتی دادن مسلمین و ایجاد اشتغال برای کسانی که تخصص ندارند و ده‌ها نمونه دیگر . ( ۱۴۵ )
یکی از امتیازات دین اسلام آن است که هرگز بن بست ندارد و در کنارهای مشخص و رسمی ، انواع کارهای داوطلبانه و آزاد را نیز قرارداده است :
۱- اگر هفده رکعت نماز واجب و رسمی داریم ، بیش از سیصد نوع نماز مستحبی داوطلبانه داریم ،
۲- اگر سفر حج در ایام مخصوص است ، سفر عمره در هر ماه جایز است .
۳- اگر خواندن سوره حمد در نماز واجب است ، بعد از آن خواندن بیش از صد سوره دیگر آزاد است .
۴- اگر روزه در ماه رمضان رسمی است ، در تمام ایام سال ( غیر از عید فطر و قربان ) روزه گرفتن داوطلبانه و اختیاری است .
۵-اگر خمس و زکات به مقدار معینی واجب شده است ، پرداخت انواع صدقات و انفاقات بستگی به اراده پرداخت کننده و شرائط دیگر دارد .
۶- اگر در مصرف زکات نامی از بدهکاران ، بردگان ، فقرا و کارگذاران مسئله زکات آمده است ، عبارت فی سبیل الله دست همه را باز گذاشته است که هر کار خدا پسندانه دیگر را نیز می‌توان انجام داد .
ممکن است در زمانی کار خدا پسند ساختن آب انبار باشد و در زمان دیگر خرید کامپیوتر . اگر در زمانی چاپ کتاب راه خداست ، ممکن است در شرایط و زمان دیگر کار خداپسندانه امر دیگری باشد . بنابراین عبارت فی سبیل الله هر کار خیری را در بر می‌گیرد .

هشتم ابن السبیل

ابن السبیل یعنی فرزندان وابسته به راه ، کسی که گر چه در وطن خود فقیر نیست ، ولی در منطقه دیگر به خاطر تصادف ، دزدی ، بیماری ، تحصیل ، گرانی و . . . نیاز به کمک دارد که اگر مورد حمایت قرار نگیرد ، جان یا آبروی او در معرض خطر قرار می‌گیرد و نیاز مالی از یک سو و احساس غربت از سوی دیگر ، فشار روحی و روانی خاصی بر او وارد می‌کند . مکتب زنده اسلام که در تمام برنامه‌هایش به مسئله جان و مال و آبرو و شخصیت افراد توجه خاصی دارد ، در اینجا نیز با اختصاص دادن سهمی از زکات ، هم آبروی آنان را حفظ می‌کند و هم دغدغه آنان را بر طرف می‌نماید .

آداب پرداخت زکات برای کمک به فقرا

آداب فراوانی ذکر شده است که مراعات آنها ارزش کار را بالا می‌برد از جمله :

ادب سیاسی

باید کمک‌ها زیر نظر ولایت و امامت باشد ( نه سلیقه‌ای و خود سرانه ) ، حضرت علی ( علیه السلام ) می‌فرماید :
مخفی کردن زکات از حاکم اسلامی ، نوعی نفاق است . ( ۱۴۶ )
معنای مخفی کردن ، گریز از پرداخت است ، نه اینکه مخفیانه پرداخت کند .

ادب روانی

پرداخت زکات باید برخاسته از رضایت قلبی و طیب خاطر باشد . رسول خدا ( صلی الله علیه و آله ) فرمود : هر کس زکات مال خود را عاشقانه بدهد در برابر هر دانه گندم و جو و . . . قصری در بهشت دریافت می‌کند . ( ۱۴۷ )
حضرت علی ( علیه السلام ) فرمود : اگر پرداخت زکات با رضایت قبلی نباشد ، گرفتار پشیمانی طولانی و از دست دادن پاداش و انحراف عمل خواهد شد . ( ۱۴۸ )
نکته دیگر این که زکات دهنده توجه داشته باشد که هر چه دارد از خداوند است و پرداخت زکات ، او زا به خودپسندی و غرور که سبب نابودی عمل اوست نکشاند . لذا قرآن دربارهٔ آباد کنندگان مساجد که اهل نماز و زکاتند می‌فرماید : فعسی اولئک یکونوا من المهتدین ( ۱۴۹ ) امید است هدایت شده باشند . شاید کلمه امید است به خاطر آن باشد که گاهی عبادات انسان ، به خاطر غرور و عجت نابود می‌شود و انسان را به کمال مطلوب نمی‌رساند .

ادب اجتماعی

گر چه در ظاهر زکات به شخص فقیر پرداخت می‌شود ولی در حقیقت این خداوند است که زکات را دریافت می‌کند . ( ۱۵۰ )
آری پیامبر و امام و فقیر ، نماینده و دست خدا هستند و لذا باید کمال احترام به آنان گذاشته شود .
امام صادق ( علیه السلام ) از یکی از یاران خود ( اسحاق ) پرسید : زکات مال خودت را چه می‌کنی ؟ گفت : فقرا به نزد من می‌آیند و من به آنها پرداخت می‌کنم . امام فرمود : این کار تو سبب ذلت فقرا است و هر کس دوست خدا را ذلیل کند ، گویا در کمین جنگ با او نشسته است . ( ۱۵۱ ) آری به جای آنکه فقرا برای دریافت زکات به خانه تو آیند ، تو باید زکات را به منزل آنان ببری . در حدیث دیگری می‌خوانیم : اگر گیرنده زکات از کلمه زکات رنج می‌برد ، زکات را به او بدهید ولی نگویید که این زکات است و مؤ من فقیر را ذلیل نکنید . ( ۱۵۲ )
در حدیث دیگری می‌خوانیم : اگر شخصی احساس کند که بهتر است به جای پرداخت پولی به فقرا ، برای آنان لباس و جنس دیگری خریداری کند ، می‌تواند به جای پرداخت نقدی ، لباس و . . برای فقرا خریداری کند . ( ۱۵۳ )
اسلام برای حفظ آبروی فقیر می‌فرماید : کمتر از پنج درهم به او ندهید . ( ۱۵۴ )
امام خمینی ( رحمة الله علیه ) می‌فرماید : اگر شخصی از گرفتن زکات شرمنده می‌شود ، مستحب است هنگام پرداخت در قلب نیت زکات کنید ، ولی در عمل آن را به عنوان هدیه قلمداد نمایید . ( ۱۵۵ )
نه تنها هنگام پرداخت زکات باید حفظ آبروی مردم را مراعات کرد ، بلکه بعد از پرداخت آن نیز نباید با منت گذاشتن ، گیرنده زکات تحقیر شود ، زیرا قرآن می‌فرماید : منت و آزار ، سبب بطلان پاداش می‌شود . ( ۱۵۶ )
اگر بدانیم که فقیر مامور الهی است تا مال ما را پاک کند و آن را برای قیامت حمل کند ، با او برخورد کریمانه‌ای خواهیم داشت .
در اسلام احترام گذاشتن به فقرا قدری مهم است که در تاریخ می‌خوانیم : جنس کمی را نزد پیامبر ( صلی الله علیه و آله ) آوردند . حضرت آن مقدار کم را به بعضی از فقرا داد ، ولی نگران شد که مبادا در دل دیگران کدورتی ایجاد شود . نزد سایر فقرا آمد و رسما عذرخواهی کرد که چون مال کم بود به همه نرسید و فرمود : به کسانی دادم که حساسیت آنان بیشتر بود . ( ۱۵۷ )

ادب زمانی

رسول خدا ( صلی الله علیه و آله ) به علی ( علیه السلام ) فرمود : از اخلاق مؤ منین ، سرعت در پرداخت زکات است ( ۱۵۸ )
سرعت در پرداخت زکات برکاتی دارد از جمله : الف : نشانه عشق و علاقه نسبت به انجام تکالیف است .
ب : فقیر در اثر تاخیر پرداخت ، آبروی خود را با سؤ ال و درخواست نمی‌ریزد .
ج : راه را به روی وسوسه‌های شیطان و افراد بخیل یا پیش آمد حوادثی که ممکن است مانع پرداخت شوند ، می‌بندد .
د : فقرااز اضطراب و دغدغه و دلهره ، زودتر نجات می‌یابند .
امام صادق ( علیه السلام ) به مناسبت آیه و آتوا حقه یوم حصاده فرمود : قبل از آنکه محصولات را به خانه ببرید ، زکاتش را بدهید تا به سخاوت نزدیک تر باشید . ( ۱۵۹ )

پرداخت علنی

نکته دیگر در آداب پرداخت زکات آن است که علاوه بر کمک‌های مخفیانه‌ای که نشانه اخلاص و حفظ آبروی گیرندگان است ، باید گاهی از اوقات پرداخت‌ها آشکار باشد تا هم دیگران تشویق شده و کمک کردن به دیگران جز فرهنگ جامعه شود و هم انسان به بخل و بی تفاوتی متهم نشود .
امام صادق ( علیه السلام ) فرمود : هر چه را خداوند واجب نموده است ، علنی انجام دهید . ( ۱۶۰ )

بوسیدن دست

حضرت علی ( علیه السلام ) فرمود : هر گاه با دست خود به فقیری کمک کردید ، همان دست را ببوسید چون در حقیقت خداوند کمک شما را دریافت کرده است . ( ۱۶۱ )

درخواست دعا از گیرنده

در روایات می‌خوانیم که چون دعای فقیر در حق کسی که به او کمک می‌کند مستجاب می‌شود ، از فقیر تقاضا کنید تا در حق شما دعا کند . ( ۱۶۲ )

تمام اموال خود را ندهد

امام صادق ( علیه السلام ) در تفسیر آ یه و آتوا حقه یوم حصاده و لا تسرفوا . . . فرمودند : شخصی از یاران پیامبر اکرم ( صلی الله علیه و آله ) تمام اموال خود را در راه خدا داد ولی خود و همسر و فرزندانش محروم ماندند ، خداوند این نحوه پرداخت را اسراف می‌داند . ( ۱۶۳ )

مکان پرداخت

همین که اموال یاران رسول خدا ( صلی الله علیه و آله ) به مقدار نصاب می‌رسید ، زکاتشان را به مسجد می‌آوردند و حضرت در همان مکان زکات جمع شده را میان فقرا تقسیم می‌فرمودند . ( ۱۶۴ )

بعد از پرداخت

رسول خدا ( صلی الله علیه و آله ) فرمودند : هر کس زکات مال خود را به مستحق بدهد و نمازش را با شرایط و حدود معین شده انجام دهد و بعد از نماز و زکات گناهی که سبب بطلان عملش شود انجام ندهد ، در روز قیامت همه به او غبطه می‌خورند . ( ۱۶۵ )

از حلال باشد

خداوند پاک و طیب است و جز مال پاک را نمی‌پذیرد ( ۱۶۶ ) گروهی قبل از اسلام در آمدهای ناحقی داشتند ، همین که اسلام آوردند خواستند آن اموال نامشروع را صدقه بدهند که اسلام اجازه نفرمودند . ( ۱۶۷ )
امام حسین ( علیه السلام ) فرمود : صدقهٔ دل پسند صدقه‌ای است که انسان با عرق پیشانی و غبار صورت آن را بدست آورد و به فقرا بپردازد . ( ۱۶۸ )

از مال مرغوب باشد

قرآن می‌فرماید : لن تنالوا البر حتی تنفقوا مما تحبون . به نیکی نمی‌رسید مگر آنکه از چیزی که دوست دارید ، در راه خدا انفاق کنید .
قرآن از مشرکانی که در تقسیم مال خود بخش‌های ناپسند را سهم خداوند قرار می‌دادند ، انتقاد می‌فرماید . ( ۱۶۹ )
آری این عمل یک نوع بی ادبی نسبت به مقام پروردگار است . ( ۱۷۰ )
قرآن می‌فرماید : از اجناس دل پسندی که بدست آورده‌اید و یا ما برای شما از زمین بیرون آورده‌ایم ، به دیگران انفاق کنید و هرگز به فکر انفاق از مال نا مرغوب نباشید . ( ۱۷۱ )
در حدیث می‌خوانیم : در زمان رسول خدا ( صلی الله علیه و آله ) گروهی بدترین نوع خرما ( ۱۷۲ ) را به فقرا می‌دادند و قرآن با جمله و لا تیمموا الخبیث منه آنان را از این عمل باز داشت . ( ۱۷۳ )

برداشت محصول در برابر چشم مردم باشد

امام صادق ( علیه السلام ) فرمود : محصولات کشاورزی خود را شبانه برداشت نکنید ، سپس این آیه را تلاوت فرمودند و آتوا حقه یوم حصاده ( ۱۷۴ ) یعنی حق محرومان را همان روز برداشت بدهید و فرمود : اگر شما محصول خود را شبانه برداشت کنید ، فقرا اطلاع پیدا نمی‌کنند و گرسنه می‌مانند و شما از برکات پرداخت زکات محروم می‌مانید . ( ۱۷۵ )

مقدار دریافت زکات چه قدر باشد

۱- امکانات نسبی مانع گرفتن زکات نیست ، به چند حدیث توجه کنید :
شخصی به امام صادق ( علیه السلام ) گفت : فلانی منزلی دارد که چهار هزار درهم ارزش دارد ، شتری دارد که هر روز دو تا چهار درهم علاوه بر هزینه علف سود دارد ، به علاوه همسر و غلام دارد . امام فرمود : آیا از من می‌خواهی که او را وادار کنم منزلی که زادگاه و سبب عزت اوست یا غلام و شتری که وسیله زندگی اوست بفروشد ؟ ! هرگز ، او می‌تواند زکات بگیرد و لازم نیست خانه و شتر و غلامش را بفروشد . ( ۱۷۶ )
۲- به امام صادق ( علیه السلام ) گفتند : عیسی بن اعین به نیازمندی چنین گفت : چون دیدم که تو گوشت و خرما خریدی پس فقیر نیستی و با اینکه زکات دارم به تو نمی‌دهم . هر چه فقیر عذر آورد که خرید گوشت و خرما دائمی نبوده است ، بر عیسی بن اعین اثر نکرد . امام برای مدتی دست مبارکشان را بر پیشانی گذاشتند سپس سر بلند کرده و فرمودند : خداوند عنایتی به اموال غنیا و سپس توجهی به اموال فقرا فرمود ، پس در اموال اغنیا سهمی که برای فقرا کافی باشد قرار داد . ( ۱۷۷ )
۳- از امام صادق ( علیه السلام ) پرسیدند : از سهم زکات تا صد درهم به فقیر بدهم ؟ حضرت فرمود : بله .
پرسیدند : از سهم زکات تا دویست درهم به فقیر بدهم ؟ فرمود : بله .
پرسیدند : از سهم زکات تا سیصد درهم بدهم ؟ فرمود : بله .
پرسیدند : از سهم زکات تا چهار صد درهم به فقیر بدهم ؟ فرمود : بله .
پرسیدند : از سهم زکات تا پانصد درهم به فقیر بدهم ؟ فرمود : بله آن قدر بده تا او را بی نیاز کنی . ( ۱۷۸ )
۴- امام صادق ( علیه السلام ) از حضرت علی ( علیه السلام ) نقل می‌فرماید که : زکات برای کسانی است که نه مقام حکومتی دارند و نه ساختمانی و نه ثروت و تجارتی ، و نه برای اجیر شدن آشنایی با حرفه‌ای دارند و نه توان بدنی برای کارهای ساده ، پس خداوند در اموال اغنیا سهمی را برای این افراد واجب فرموده است ، به مقداری که در زندگی فلج نباشند و بتوانند روی پای خود بایستند . ( ۱۷۹ )
از امام پرسیدند : زندگی شخصی از طریق پدر یا عمو و یا برادرش در حد ساده تامین می‌شود . آیا می‌تواند برای توسعه زندگی زکات بگیرد ؟ امام فرمود : مانعی ندارد . ( ۱۸۰ )
در حدیث دیگری می‌خوانیم : حتی برای ازدواج کردن می‌تواند زکات بگیرد . ( ۱۸۱ )
در حدیث دیگری آمده است که می‌تواند به قدری بگیرد که بتواند صدقه نیز بدهد . ( ۱۸۲ )
در بعضی روایات می‌خوانیم : فقیر می‌تواند زکات بگیرد و زندگی خود را تامین نماید و حتی اگر حج نرفته است ، با آن به مکه نیز برود . ( ۱۸۳ )
البته با توجه به اینکه فقیر تا مرز یک زندگی عادی می‌تواند از زکات استفاده کند ، رفتن به حج در آن زمان از مدینه یک هزینه استثنائی به حساب نمی‌آید ( و الله العالم ) .

نکاتی که باید گیرندگان خمس و زکات و غیره به آن توجه کنند

گیرندگان خمس و زکات و انفاقات نیز باید به نکاتی توجه نمایند

۱- آنچه می‌گیرد در موارد ضروری صرف کند .
۲- از پرداخت کننده تشکر و در حق او دعاکند .
امام صادق ( علیه السلام ) فرمود : خدا لعنت کند کسی را که راه خیر را به روی دیگران می‌بندد . یعنی از کمک کنندگان تشکر نمی‌کند و آنان را با بی اعتنایی و کفران خود ، از این که به دیگری کمک کنند ، دلسرد می‌کند . ( ۱۸۴ )
۳- نه پرداخت کننده را تحقیر کند و نه آنچه را می‌گیرد .
کسانی که مال اندک خود را خالصانه برای کمک به جبهه به رسول خدا ( صلی الله علیه و آله ) می‌دادند ، مورد تحقیر بعضی از افراد قرار می‌گرفتند و قرآن این تحقیر را به شدت نکوهش می‌کند . ( ۱۸۵ )

اموال شبهه ناک را نگیرد

گاهی از اوقات ، افرادی برای اهداف نابجا اموالی رابه نام هدیه ، چشم روشنی ، عیدی ، سوغاتی و غیره به دیگران می‌دهند تا دل آنان را به سوی خود جذب کنند و بستر را برای رسیدن به اهداف خود آماده نمایند . جالب آنکه هیچ مقامی از تیررس و شکار ایشان مصون نیست . این قبیل افراد از بردن هدایایی در دل شب به در خانه حضرت علی ( علیه السلام ) نیز دریغ ندارند . ( ۱۸۶ )
۵- بیش از نیاز خود نگیرد .
۶- ضمن تشکر از پرداخت کننده ، خدا را سرچشمه لطف بداند و مردم را به عنوانواسطه فیض بیشتر تلقی نکند . ( ۱۸۷ )

گیرندگانی که اولویت دارند

والدین

در قرآن می‌خوانیم : هر چیزی که می‌دهید قبل از هر کس ، والدین و بستگان خود را در نظر بگیرد . ( ۱۸۸ )
حتی اگر وصیت می‌کنید ، قبل از هر کس به نفع والدین و بستگان خود وصیت کنید . ( ۱۸۹ )
شعار اسلام این است که لا صدقة و ذورحم محتاج ( ۱۹۰ ) اگر بستگان محتاج باشند کمک شما به دیگران ارزش ندارد .

مکتبی بودن

از امام صادق ( علیه السلام ) پرسیدند : زکات حق کیست ؟ فرمود : طرفداران ما . پرسیدند : اگر زیاد آمد ، فرمود : به همان افراد اضافه بدهید و این سؤ ال را چند بار تکرار کردند ، باز امام فرمود : به طرفداران مکتب اهل بیت ( علیه السلام ) اضافه بدهید و سؤ ال را تکرار کردند . امام صادق ( علیه السلام ) با کلمه لا و الله فرمود : به غیر طرفداران ما ندهید ، مگر در شرایط حساسی که نیاز به ترحم باشد که در این صورت به حداقل پرداخت اکتفا کنید . سپس امام برای بیان حداقل ، انگشت شست خود را روی چهار انگشت گذاشتند . ( ۱۹۱ )
البته اکتفا به حداقل در مواردی است که مخالفان در برابر اهل بیت ، سرسختی کنند ولی اگر مخالفتشان بر اساس لجاجت نباشد و یا احتمال جذب و گرایش آنان به مکتب اهل بیت وجود داشته باشد ، شاید بتوان از باب مؤ لفة قلوبهم سهم چشم گیری از زکات به آنان پرداخت کرد .
بنابراین جایگاه اصلی مصرف زکات ، طرفداران مکتب اهل بیت در چهار چوب اصول و نظریه فقها عمل شود .

ایمان و عقل و تقوی

در روایات می‌خوانیم ، نسبت به مؤ منین با ۰۰۰ . ۱۰ ( درهم و دینار ) بخشیده شود ، ولی نسبت به نا اهل و فاجر به مقدار حداقل . زیرا مومن کمک را در راه اطاعات خدا و فاجر در راه معصیت خدا صرف می‌کند . ( ۱۹۲ )
پیامبر اسلام ( صلی الله علیه و آله ) فرمود : جزا افراد با تقوی غذای تو را نخورند . ( ۱۹۳ )
آری ، کمک رسانی به افراد متقی ، گامی در توسعه خیر و برکت و صلاح است و کمک رسانی به نا اهل ، گامی در گسترش فساد و تباهی ، و انسان باید بوسیله پرداخت زکات خود علاوه بر سیر کردن گرسنگان ، مکتب حق و راه صلاح را گسترش دهد . کمک به اهل علم ، توسعه فرهنگ است .
از امام باقر ( علیه السلام ) پرسیدند : چگونه مال خودم را به دیگران عطا کنم ؟ فرمود : براساس فقه ، عقل و سابقه هجرت . ( ۱۹۴ )

آبرومندانی که از سوال کردن خجالت می‌کشند

قرآن می‌فرماید : ( انفاق شما مخصوصا باید ) برای نیازمندانی باشد که در راه خدا در تنگنا قرار گرفته‌اند ( و توجه به آیین خدا آنها را از وطن‌های خویش آواره ساخته و شرکت در میدان‌های جهاد و مشابه آن به آنان اجازه نمی‌دهد تا برای تامین هزینه زندگی ، دست به کسب و تجارت بزنند ) ، نمی‌توانند مسافرتی کنند و از بس اهل صبر و حیا هستند ، بی خبران آنها را بی نیاز می‌پندارند ، اما آنها را از چهره هایشان می‌شناسی ( که صورت خود را با سیلی سرخ نگه می‌دارند ) و هرگز با اصرار چیزی از مردم نمی‌خواهند . ( ۱۹۵ )
بر همین مبنا در رساله مراجع تقلید نی خوانیم : مستحب است در پرداخت زکات ، کسانی را که اهل سؤ ال نیستند ، بر اهل سؤ ال مقدم بدارید .
امام صادق ( علیه السلام ) فرمود : به فقرایی که در جامعه عزیزبر و دارای منش و جلوه‌ای هستند ، گاو و گوسفند و شتر را ( به قصد زکات ) هدیه کنید ، اما به فقرای معمولی درهم و دینار را به عنوان زکات بدهید .
از حضرتش پرسیدند : دلیل این تفاوت چیست ؟ فرمود : در جامعه فقرایی هستند که زندگی زیبایی داشته‌اند و از گرفتن صدقه خجالت می‌کشند . بننابراین باید در پرداخت ، به زیباترین نوع با آنان برخورد شود . یدفع الیهم اجمل الامرین عند الناس ( ۱۹۶ ) نکته مهم و قابل توجه اینجاست : که امام با این که فرمود برای افراد با شخصیت گاو و شتر بفرستید ، لکن در پایان حدیث ، زیبایی کار را به مردم واگذار کرد . اجمل الامرین عند الناس زیرا ممکن است در شرایطی و در مناطقی هدیه کردن گاو و گوسفند سبک و اهدای طلا و نقره سنگین تر باشد .
بنابراین ملاک در پرداخت زکات ، آن است که ما حالات و شرایط گیرنده را با شرایط حاکم بر جامعه و افکار عمومی در نظر بگیریم و هر کدام زیباتر است ، همان را هدیه کنیم . ( ۱۹۷ )

کسانی که نیاز بیشتری دارند

رسول خدا ( صلی الله علیه و آله ) عطاهای خود را بر اساس نیاز افراد در نظر می‌گرفتند . ( ۱۹۸ )

ثروتمندان دیروز

کسانی که در گذشت خود اهل بذل و بخشش و پرداخت زکات بوده‌اند ، ولی امروز محتاج به گرفتن زکات هستند ، سزاوار است در اولویت زکات قرار گیرند . ( ۱۹۹ )

اهل منطقه

در روایات می‌خوانیم : رسول خدا ( صلی الله علیه و آله ) زکات بادیه نشینان را به بادیه نشینان و زکات شهر نشینان را بین شهر نشینان تقسیم می‌فرمود . ( ۲۰۰ )
امام صادق ( علیه السلام ) فرمود : نه ، صدقه مهاجرین برای اعراب حلال است و نه صدقه اعراب برای مهاجرین . ( ۲۰۱ ) البته این در صورتی است که در منطقه فقیر وجود داشته باشد ، اما اگر در منطقه‌ای نیازمند نبود ، انتقال زکات به غیر بلامانع است . ( ۲۰۲ )

شیوه پرداخت

آیا بهتر است زکات را مردم با دست خود و مستقیما به فقرا بدهند یا از طریق حکومت اسلامی و حاکم پرداخت شود ؟
شاید از آیات و روایات بتوان استفاده کرد که اصل و قانون آن است که زکات از طریق حاکم اسلامی جمع آوری و حفظ و تقسیم شود زیرا :
۱- خداوند پیامبرش را مامور گرفتن زکات می‌کند ، خذ من اموالهم صدقة ( ۲۰۳ ) اگر گرفتن رسول خدا واجب است ، پس پرداختن مردم به پیامبر عزیزش نیز واجب می‌باشد .
در حدیثی پیامبر اکرم ( صلی الله علیه و آله ) فرمود : من مامورم که از اغنیا زکات بگیرم و به فقرا بدهم ( ۲۰۴ ) پس از پیامبر اسلام ، امامان معصوم ( ع ) مسئول این کارند .
شخصی می‌گوید از امام رضا ( علیه السلام ) پرسیدم که زکات فطره برای کیست ؟ فرمود : برای امام است ، گفتم این خبر را نقل کنم ؟ فرمود : بله ( ۲۰۵ )
۲- پیامبر اسلام برای زکات ، کارگزارانی تعیین کرده بود که در قرآن از آنان به نام عاملین یاد شده است ، این افراد از طرف حضرت مسئول جمع آوری زکات بودند . ( ۲۰۶ ) از جمله :
شخصی به نام رافع را به سوی قبیلهٔ جهینه بسر را به سوی قبیله بنی کعب ولید بن عقبه را به سوی قبیله بنی المصطلق و مردی از بنی سعد را به سوی قبیله بنی سعد فرستاد . ( ۲۰۷ )
۳- حضرا علی ( علیه السلام ) افرادی را به عنوان عاملین زکات می‌فرستاد و در نهج البلاغه حدود ۲۰ دستور برای برخورد آنان با مردم بیان شده است . ( ۲۰۸ )
۴- در قرآن می‌خوانیم : بعضی از منافقان به نحوه تقسیم زکات به پیامبر ( صلی الله علیه و آله ) اعتراض می‌کردند و نیش می‌زدند ، اگر جمع آوری و تقسیم زکات مربوط به پیامبر نبود ، دلیلی برای تحمل این همه نیش نبود . بگذریم که قرآن می‌فرماید :
انتقاد و سرزنش این منافقان برخاسته از عقده و منافع شخصی آنهاست و هر گاه کمی از زکات به آنها داده شود ، دیگر انتقاد نمی‌کنند . ( ۲۰۹ )
۵- در قراان کریم سهمی از زکات برای جذب دلها اختصاص داده شده است ( مولفة قلوبهم )
رسول خدا ( صلی الله علیه و آله ) برای جذب روسای قبائل چیزهایی به آنها می‌داد و شکی نیست که رئیس قبیله جذب افراد عادی نمی‌شود ، ولی جذب رئیس حکومت می‌شود . پس باید زکات نزد حاکم اسلامی جمع آوری و با نظرات او تقسیم شود تا بتوان افرادی رابه اسلام جذب نمود .
۶- در روایات برای حاکم اسلامی وظایفی تعیین شده است ، از جمله اینکه بدهی بدهکارانی را بپردازد . ( ۲۱۰ )
و در بعضی روایات می‌خوانیم که حاکم باید بخشش‌هایی داشته باشد . ( ۲۱۱ )
بنابراین مکتبی که برای امام و حاکم اسلامی هزینه تعیین می‌کند باید منبع درآمد هم معین نماید . پس زکات باید در دست حاکم اسلامی باشد .
۷- در روایات می‌خوانیم : پنهان کردن زکات از امام ، نشانه نفاق است . ( ۲۱۲ )
اگر پنهان کردن زکات نشانه نفاق است ، پس باید زکات‌ها به طور روشن نزد امام المسلمین جمع آوری و توسط او تقسیم شود .
۸- در صدر اسلام افرادی کارشناس و متخصص در تخمین مبلغ زکات بودند و از طرف رسول خدا و حضرت علی ( علیه السلام ) به مناطق اعزام می‌شدند . آری اگر پرداخت زکات از وظائف فردی باشد و از وظائف رسمی نظام اسلامی نباشد ، نیازی به فرستادن گروه تخمین و ارزیابی از طرف حکومت نبود .
۹- حضرت علی ( علیه السلام ) به مخنف بن قیس که مسئول زکات بود ، فرمود : هر کس از پیروان ما از مردم جزیره و کوفه و شام پرداخت کرده است ، درست نیست زیرا نیروی سواره و پیاده ما از او حمایت می‌کرده است و سزاوار نیست که افرادی در مناطق از خدمات ما بهره مند شوند ، ولی زکات اموالشان را به دشمنان ما بدهند . ( ۲۱۳ )
از این حدیث معلوم می‌شود که زکات بورجه حکومت است و باید به حاکم داده شود تا امنیت منطقه را با تدبیر و استفاده از قوای مسلح بوجود آورد .
۱۰- حضرت علی ( علیه السلام ) در نامه‌های ۲۵ ، ۲۶ ، ۵۱ و ۶۷ به مسئول زکات سفارشاتی می‌کنند که نشان می‌دهد باید اختیار زکات به دست حاکم اسلامی باشد ، نمونه آن عبارتند از این که می‌فرماید :
مال زکات را باید به حاکم اسلامی برسانند تا او تقسیم نماید .
مال زکات را فوری نزد ما آورید ، تا بر طبق کتاب خدا و سنت پیامبرش تقسیم کنیم .
حضرت علی ( علیه السلام ) به مامور خود می‌گوید : سپس به مردم بگو ! ای بندگان خدا ، ولی خدا مرا نزد شما قرستاده است تا حق خدا را که در اموال شماست بگیرم ، پس آیا برای خداوند در اموال شما حقی هست تا آن را به ولی خدا برسانم یا نه ؟ ( ۲۱۴ ) و به همین دلیل ابوبکر با گروهی که زکات نمی‌دادند برخورد نظامی و لشکر کشی کرد و در تاریخ نام آن گروه به نام اصحاب رده معروف شده است .
۱۱- دلیل پرداخت زکات حل مشکلات فقر است و اگر قدرت حکومت نباشد ، بسیاری از مردم زکات نمی‌دهند و فقرا در فقر می‌سوزند . بنابراین باید حاکم اسلامی در مسئله زکات بقش فعال و قهار داشته باشد .
۱۲- اگر هر کس با دست خود زکات مال خود را به افراد مستحق بدهد و نظارت حاکم اسلامی در کار نباشد ، افراد زیادی سو استفاده و از چند نفر زکات می گریرند .
۱۳- در تامین زندگی فقرا از طریق حاکم اسلامی ، ذلت و خواری و تحقیری نیست . ولی اگر فقیر مستقیم از دست افراد کمک بگیرد ، احساس حقارت می‌کند . بنابراین برای حفظ کرامت و آبرو و شخصیت فقرا باید زکات نزد حاکم عادل اسلامی جمع آوری و تقسیم شود .
۱۴- امام خمینی ( ره ) در تحریر الوسیله می‌نویسند : بهتر است که زکات را در زمان غیبت حضرت مهدی ( علیه السلام ) به فقیه و حاکم اسلامی بدهند ، به ویژه اگر دستور بدهد . زیرا او به جایگاه و محل مصرف آن آگاه تر است و اگر فقیه و حاکم اسلامی بنابر مصلحت اسلام یا مسلمانان حکم کند که مردم زکات مال خود را به او بپردازند ، پیروی از وی هر چند که از او تقلید نکنند ، واجب است . ( ۲۱۵ )
سوال : با توجه به این همه قوانین و دلائل ، پس چرا گروهی از بزرگان فقها بر این عقیده‌اند که مردم خودشان زکات مالشان را بپردازند ؟
پاسخ : شاید دلیل این بزرگان حدیثی باشد که می‌فرماید : زکات را از مال خود خارج کن و هر گونه مصلحت می دانی خرج کن . ( ۲۱۶ )
البته ممکن است که این روایات در زمان تقیه صادر شده باشد که دست امامان معصوم علیهم السلام در آن هنگام بسته بوده است و قدرتی برای جمع آوری زکات نداشتند و اگر اموالی را جمع آوری و تقسیم می‌کردند ، کینه و حسادت حاکمان ستمگر را بر می‌انگیختند و برای طرفداران وفاداری که برای رساندن زکات به آن بزرگواران مراجعت می‌کردند ، ایجاد زحمت می‌کردند . به همین دلیل امامان معصوم برای حفظ جان طرفداران خود ، دستور دادند که نزد من نامی از زکات نبرید و ( بدون سر و صدا ) هر کس به شما زکات داد ، بگیرد و هر کس نداد کاری به او نداشته باشید . من با هر چیز که سبب شهرتم شود مخالفم . ( ۲۱۷ )
نا گفته پیداست که اکثر مراجع تقلید ( حفظهم الله ) به پرداخت کنندگان اجازه پرداخت زکات را می‌دهند .

شیوه گرفتن

حضرت علی ( علیه السلام ) در نامه بیست و پنجم نهج البلاغه دستوراتی به دست اندرکاران دریافت زکات می‌دهد که چون آن دستورات امروز برای همه کسانی که از طرف دولت اسلامی برای انجام ماموریتی به سراغ مردم می‌روند است ، آن نامه را نقل و ترجمه می‌کنم :
۱- انگیزه تو برای گرفتن زکات ، تقوای خداوند یکتا باشد ( نه ریاست ، نه امرار معاش و . . ) انطلق علی تقوی الله وحده . . . .
۲- هیچ مسلمانی را مترسان ( فکر نکن که چون مامور حکومت هستی باید مردم از تو حساب ببرند و تو متکبرانه و با ژست بر آنان وارد شوی ) . لا ترو عن مسلما ۳- در صورت کراهت مردم ، حق نداری وارد زمین و مزرعه و باغ آنان شوی : لا تجتازن علیه کارها .
۴- بیش از حق خدا ( زکات ) نگیر : لا تاخذن منه اکثر من حق الله .
۵- هر گاه بر قبیله‌ای وارد شدی ، به منزل مردم نرو بلکه کنار چشمه و چاه و قنات آبی فرود آی . انزل علی ماهم من غیر ان تخالط البیاتهم . ( مهمان شدن کارمندان آفاتی دارد ، از جمله ممکن است به خاطر پذیرایی ، قلب کارمند جذب صاحبخانه شود و در گرفتن حق خدا از او سهل انگاری کند و ممکن است مردم میزبان را واسطه قرار دهند تا مامور کمتر بگیرد ، یا ممکن است میزبان در قبیله خود افتخار و از میزبانی خود سو استفاده کند . )
۶- با آرامش و وقار بر مردم وارد شو . ( بوق و کاروان و اسکورت و هیئت همراه لازم نیست ) ثم امض الیهم بالسکینة والوقار .
۷- تو بر مردم وارد شو و بر آنان سلام کن ، ( نه انتظار سلام از مردم داشته باش و نه اتظار اینکه مردم گرد تو جمع شوند ) تقوم بینهم فتسلم علیهم .
۸- از احترام به مردم فروگذار مکن . و لا تخرج بالتحیه حرکت به سوی مردم و گفتگو با مردم همراه با تانی باشد ( نه دست پاچگی ) ثم امض الیهم بالکسینة ثم تقول ( ۲۱۸ )
۹- در گرفتن زکات ، خدا محوری را فراموش مکن و به مردم بگو : شما بنده خدا هستید ( عباد الله ) و من فرستاده و مامور خدا هستم ( ارسلنی الیکم ولی الله ) و سهمی که می‌دهید حق خداست ( لا خذ منکم حق الله )
۱۰- در گرفتن زکات از مردم پیش داوری نکن ، بلکه از خود مردم سوال کن که آیا در مال شما حق الهی هست یا نه ؟ اگر هست ، حق خدا را به ولی خدا بدهید **فهل لله فی اموالکم من حق فتودوه الی ولیه
۱۱- به مردم اعتماد کن و اگر کسی گفت حق الهی در مال من نیست ، گفتارش را بپذیر و دوباره به او مراجعه نکن . ( فان قال لا فلا تراجعه ) .
۱۲- چون کسی که زکات می‌دهد به تو لطف می‌کند ( فان انعم لک منعم ) همراه او حرکت کن ( فانطلق معه ) و در مسیر راه او را مترسان ، تهدید مکن ، سخت نگیر **من غیر ان تخیفه او توعده او تعسفه او ترهقه
۱۳- هر چه از طلا و نقره داد بگیر و چانه نزن . ( فخذ ما اعطاک ) اگر شتر و گوسفند دارد چون سهم او بیش از سهم زکات است ، بدون اجازه او وارد بر آنها مشو **فان کان له ماشیة او ابل فلاتد خلها الا باذنه فان اکثرها له
۱۴- همین که وارد شدی و گاوها و گوسفندها و شتران را دیدی ، قیافه نگیر و سخت گیری نکن و صاحبش را مرنجان . ** لا تدخل علیها دخول متسلط علیه . . . ولا تسوان صاحبها ۱۵- حیوانات را رم نده و آرامش آنها را نگیر لا تنفرون تهمیمة و لا تفزعنها .
۱۶- در تمام مراحل حال مردم را مراعات کن . گله و دام را دو بخش کن . هر بخش را صاحبش اراده کرد ، بر دارد وشما بخش دیگر را انتخات کن . بار دوم بخشی که سهم تو است به دو قسمت تقسیم کن ، باز هم هر قسمت را که او خواست بردارد آزاد است و این بخش کردن را آنقدر تکرار کن تا سهم زکات در آخرین تقسیم تو روشن شود .
۱۷- پشیمانی مردم را در انتخاب بخشی که برداشته است ، بپذیر . فان استقالک فاقله
۱۸- حیوان پیر و از کار افتاده ، دست و پا شکسته و عیب دار را مگیر ( ۲۱۹ ) ** لا تاخذن عودا و لا هرمة و لا مسکورة و لا مهلوسة و لا ذات عوار ( ۲۲۰ )
۱۹- سهم خدا را به کسی بسپار که به دین و دلسوزی او نسبت به مال مسلمین اطمینان داشته باشی . **و لا تامنن علیها الا من تثق بدینه رافقا بمال المسلمین
۲۰- سهمی که جمع آوری شده باید بدست ولی مسلمین برسد و او آن را میان فقرا تقسیم کند و کسی که حیوانات زکاتی نزد ما می‌آورد ، باید شخصی مهربان و درستکار باشد ، درشتی نکند ، آنها را به سختی نراند ، خسته نکند **لا توکل بها الا ناصحا شفیقا امینا حفیظا غیر معنف و لا مجحف و لا ملعب و لا متعب
۲۱- شتری که به عنوان زکات گرفته می‌شود از بچه اش جدا نشود . ( لا یحول بین ناقة و بین فصیلها )
۲۲- تمام شیر آن را ندوشد و مقداری از شیر برای بچه اش در پستان باقی بگذارد . ( و لا یمصر لبنها فیضر ذلک بولدها )
۲۳- با سوار شدن بر حیواناتی که به عنوان زکات گرفته شده‌اند ، آنها را خسته نکند . ( لا یجهدنها رکوبا )
۲۴- در دوشیدن شیر و سوار شددن عدالت را میان شتران مراعات کند ، ( مبادا یک شتر را یک ساعت سوار شود و یک شتر را دو ساعت ) ( و لیعدل بین صواحباتها )
۲۵- اگر حیوانی در مسیر راه خسته شد ، باید به او استراحت دهد ( و لیرفه علی اللاغب ) ، حیوانی را که پایش سائیده شده ( نقب ) و حیوانی که به خاطر درد لنگان و کج می‌رود ( ظالع ) با آرامش براند ( و لیستان بالنقب و الظالع ) ، در مسیری که حیوانات زکاتی را می‌برد اگر به محل‌های آب رسید ، آنها را وارد کند ( ولیوردها ما تمر من الغدر ) ، مسیر حیوانات را از جاده‌های سر سبز به مناطق بی گیاه تبدیل نگند و لا یعدل بها عن نبت الارض الی جواد الطریق ) ، ( جواد منطقه بی علف است ) ، به حیوانی که خسته شد استراحت دهد ( ولیمهلها عند النطاف و الاعشاب ) . همه این دستورات برای آن است که حیواناتی که سهم فقرا است فربه و پر مغز ( ۲۲۱ ) نزد ما جمع شود و ما آنها را طبق کتاب خدا و سنت پیامبر تقسیم ( صلی الله علیه و آله ) کنیم ، البته مراعات این دستورات در ماموریتی که داری پاداش تو را بزرگتر و رشد معنوی تو را ان شا الله بیشتر می‌نماید .
در این چند سطر نهج البلاغه ، آوردن این همه دستور برای انجام یک ماموریت نشان دهنده جامعیت و دقت و لطافت اسلام است . راستی اگر همین یک نامه را برای اهل توحید بخوانیم ، خدا محوری آن همه را جذب می‌کند . اگر برای حقوقدانان و کسانی که دم از بشر دوستی می‌زنند بخوانیم ، همه باید در برابر این نامه سجده کنند . اگر برای نویسندگان حقوق حیوانات بخوانیم ، از ادعاهای خود دست بر می‌دارند . زیرا در این نامه ، هم خداوند محور همه چیز است و هم به مردم در عالی‌ترین سطح احترام گذاشته شده است و هم حق حیوانات مراعات شده و هم . . .
اما محوریت خدا در کلماتی از قبیل : تقوی الله ، عباد الله ، ولی الله ، حق الله ، کتاب الله ، سنة رسول الله ، امر الله ، ان شا الله به چشم می‌خورد .
اما احترام مردم در این نامه در جملاتی از قبیل :
۱- امنیت مردم در جامعه ( لا تروعن مسلما )
۲- امنیت مردم در مسکن و باغ و مزرعه ( من غیر ان تخالط ابیاتهم )
۳- رفتن میان مردم ( تقوم بینهم )
۴- سلام بر مردم ( فتسلم علیهم )
۵- سوال از مردم ( فهل لله فی اموالکم )
۶- اعتماد به مردم ( فان قال لا فلا تراجعه )
۷- نرمی با مردم ( من غیر ان تخیفه ، توعده ، تعسفه ، ترهقه )
۸- آزار ندادن مردم ( لا تسون صاحبها )
۹- آزاد دادن به مردم ( ثم خیره )
۱۰- عذر پذیری مردم ( فان استقالک فاقله )
۱۱- اجازه گرفتن از مردم ( لا تدخلها الاباذنه )
به چشم می‌خورد . در این نامه مراعات حقوق حیوانات در عالی‌ترین سطح مطرح است ، مثلا حیوان را نترسان ، تمام شیرش را مدوش ، آن را از فرزندش جدا مکن ، خسته مکن ، به خسته‌ها رفاه بده ، در جاده خشکیده حرکت مده ، در بهره گیری عدالت داشته باش و امثال آن . . .
بعد از نگاهی گذرا که به نامه ۲۵ نهج البلاغه حضرت علی ( علیه السلام ) به کارگزاران و دست اندرکاران حکومت برای گرفتن زکات داشتیم ، به چند حدیث دیگر نیز توجه کنیم :
امام صادق ( علیه السلام ) از رسول خدا ( صلی الله علیه و آله ) نقل می‌کند که فرمود : در گرفتن زکات خشونت ، قهر ، کتک ، سخت گیری ، تحمیل بیش از طاقت ممنوع است ( ۲۲۲ )
و در حدیث دیگر از اینکه مردم را وادار به سوگند کنیم که زکات داده‌اند ، نهی فرمود . ( ۲۲۳ ) اگر برخورد ما اسلامی باشد ( و همان گونه که در نامه ۲۵ گذشت ) مردم بدانند که حاکم اسلامی به خاطر وظیفه الهی به سراغ مردم رفته یا افرادی را برای گرفتن زکات اعزام می‌کند ، انگیزه تقوی و سیر کردن فقرا است ، داه و روش کتاب خدا و سنت پیامبر است ، تمام مردم ( جز افراد لجوج و مریض ) با آغوش باز اسلام را خواهند پذیرفت .
اگر مردم از نحوه جمع آوری و تقسیم آگاه باشند ، به پرداخت زکات گرایش بیشتری خواهند داشت . در زمان رسول خدا ( صلی الله علیه و آله ) زکات در مسجد جمع آوری می‌شد و همین که محل جمع آوری پر می‌گشت ، شخص پیامبر اکرم ( صلی الله علیه و آله ) آنها را تقسیم می‌فرمود . ( ۲۲۴ )
اگر در شیوه گرفتن زکات به قرآن عمل شود که گیرنده زکات که پیامبر اکرم است ، بر پرداخت کننده صلوات و درود می‌فرستاد ( ۲۲۵ ) و صلوات او برای آنان آرام بخش بود و سنگینی گذشت از مال را از دوش آنان بر طرف می‌کرد و مردم با طیب خاطر زکات خود را خواهند پرداخت .
در حدیث می‌خوانیم : اول کسی که زکات خود را نزد پیامبر اکرم ( صلی الله علیه و آله ) آورد شخصی به نام ابواوفی بود . حضرت زکات او را گرفت و فرمود : اللهم صل علی ابی اوفی و آل ابی اوفی ( ۲۲۶ ) خداوند بر ابی اوفی و خاندان او درود بفرستد .
اگر هنگام گرفتن زکات ، دهنده آنرا آزاد بگذاریم که اگر خواست جنس بدهد و اگر آن را خریداری کند و قیمت آن را پرداخت نماید ، این آزادی نیز نوعی تشویق عملی است . ( ۲۲۷ )

توافق عادلانه

یکی از مسائلی که پرداخت زکات را برای مردم آسان تر می‌کند ، توافق کردن گیرنده با پرداخت کننده است . در حدیث می‌خوانیم : اگر گیرنده زکات آن حیوانی را که مشمول زکات است نیافت ، می‌تواند با دهنده زکات توافقی عادلانه داشته باشد ، یا شتر بزرگتری بردارد و ارزش اضافه آن را به صاحبش بپردازد و یا حیوان کوچکتری بردارد و صاحبش مبلغی که ما به التفاوت است همراه شتر به گیرنده زکات رد کند . ( ۲۲۸ )

تسهیلات در زکات گیری

برای تشویق مردم باید ما به سراغ آنان برویم ، مثلا وسیله حمل و نقل گندم و جو و . . . را به سرزمین ببریم ، زیرا تهیه وسیله و حمل محصول برای دولت آسان و برای مردم مشکل است .
از امام صادق ( علیه السلام ) پرسیدند : آیا ما مردم را جمع کنیم و زکات مالشان را بگیریم یا اینکه ما به سراغ مردم برویم ؟ فرمود : شما به سراغ چشمه‌های آب آنان بروید ( ۲۲۹ )

به چه کسانی زکات ندهیم

قرآن برای مصرف زکات هشت مورد را تعیین فرموده است و در این بحث با توجه به روایات ، کسانی که حق گرفتن زکات ندارد ، معین شده‌اند . از جمله :
۱- کسانی که می‌توانند بدون مشقت حرفه‌ای بیاموزند و از طریق آن امرار معاش کنند ، لازم است آن حرفه را فرا گیرند . ( ۲۳۰ )
امام باقر ( علیه السلام ) فرمود : افراد تندرست و قوی ، نباید زکات بگیرند و نباید به آنها زکات داد . ( ۲۳۱ )
آری ، در جامعه افرادی با این که قدرت بر کارکردن دارند ، به خاطر تن پروری خود را مشمول زکات می‌پندارند .
۲- به کسی که شارب خمر است ، زکات ندهید . ( ۲۳۲ )
۳- به کسانی که سر سختانه و با علم و آگاهی با مسلمین عناد می‌ورزند و نسبت به اهل بیت پیامبر ( صلی الله علیه و آله ) کینه و لجاجت دارند ، زکات ندهید . ( ۲۳۳ )
۴- در روایت می‌خوانیم : به افراد ناصبی نیز زکات ندهید ، مگر آن که از زبان او بترسید و از طریق زکات بتوانید دین و آبروی خود را حفظ کنید . ( ۲۳۴ )
در روایات کمک به نا اهلانی که از طریق شعر و تهمت و امثال آن آبروی دیگران را مخدوش می‌کنند ، نیز سفارش شده است . ( ۲۳۵ )
۵- امام رضا ( علیه السلام ) فرمود : به کسانی که انحراف آنان نسبت به اهل بیت روشن و شناخته شده است ، زکات ندهید . ( ۲۳۶ )
۶- به کسانی که واجب النفقه هستند ، زکات نمی‌رسد . ( ۲۳۷ )
۷- به افراد غنی ، زکات پرداخت نمی‌شود . ( ۲۳۸ )
۸- به صاحبان حرفه زکات نمی‌رسد . ( ۲۳۹ )
۹- به کسانی که انحرافات عقیده دارند ، مثلا برای خداوند جسم پذیرفته‌اند ، یا مردم را در اعمال خود مجبور می‌پندارند و یا واقفیه و هفت امامی هستند ، زکات پرداخت نمی‌شود . ( ۲۴۰ )
البته پرداخت کمی از زکات به گروهی که در راه حق نیستند ولی با حق هم لجاجت ندارند ، بلامانع است . ( ۲۴۱ )

تفاوت خمس و زکات با مالیات

بعضی می‌پرسند ما که مالیات به دولت اسلامی می‌دهیم ، پرداخت خمس و زکات برای چیست ؟
ما در اینجا به بعضی تفاوت‌ها فهرست وار اشاره می‌کنیم :
۱- برآورد خمس و زکات و تخمین حساب و کتاب آن بر اساس اعتمادی است که به خود پرداخت کننده می‌شود و هیچ نیازی به بازرسی و نظارت دیگری نیست . در حالی که مالیات مبلغی است که دولت تعیین و محاسبه و دریافت می‌کند .
۲- گیرندگان زکات ، پیامبر اکرم ( صلی الله علیه و آله ) و جانشینان آن بزرگوار و کسانی هستند که از طرف حضرت اجازه داشته باشند ، ولی در مالیات اینگونه نیست .
۳- خمس و زکات باید بر اساس عقیده و ایمان و با قصد قربت و رضای خداوند متعال پرداخت شود . تا آنجا که اگر مسائل عاطفی ، اجتماعی ، سیاسی ، قبیله‌ای یا کسب شهرت و عزت در نظر باشد ، گویا حق خداوند پرداخت نشده است ولی در پرداخت مالیات این ایمان و قصد قربت و اخلاص لازم نیست .
۴- خمس و زکات از افرادی گرفته می‌شود که توان مالی دارند ، ولی مالیات این گونه نیست و گاهی بر پارچه و کاغذ و ماشین و سیگار مالیات بسته می‌شود ، خواه مصرف کنندگان فقیر باشند یا غنی .
۵- خمس و زکات را مردم با اراده و اختیار به کسانی می‌دهند که محبوب آنها هستند ، ولی در مالیات نه دهنده اختیاری دارد و نه گیرنده آن محبوبیت و قداستی .
۶- مالیات نوعا برای هزینه‌های شخصی زندگی خود ماست ولی خمس و زکات برای کمک به دیگران است . توضیح اینکه همان گونه که انسان داخل منزل را موزائیک می‌کند ، مبلغی به عنوان مالیات می‌پردازد که بیرون خانه او آسفالت شود و همان گونه که درهای داخل منزل را قفل می‌زند ، مبلغی مالیات می‌دهد که پلیس بیرون خانه را محافظت نماید .
برای داخل خانه کپسول آتش نشانی می‌خرد ، مبلغی می‌دهد تا دولت ماشین آتش نشانی به صورت آماده باش در بیرون او تهیه کند . هزینه‌ای برای باغچه منزل می‌دهد و هزینه‌ای به دولت برای احداث پارک و بوستان می‌پردازد .
بنابراین انسان دو نوع هزینه دارد : هزینه‌هایی که مستقیما برای داخل منزل تهیه می‌کند و هزینه‌هایی که از طریق دولت برای رفاه و خدمات بیرون منزل به واسطه مالیات دریافت می‌کند ، پس مالیات بخشی از هزینه‌های شخصی انسان است .
لذا کسانی که خمس می‌دهند باید مخارج زندگی خود را از درآمد کم کنند و مالیاتی را که می‌دهند جز مخارج زندگی آنها حساب می‌شود . مثلا اگر شخصی در سال دو میلیون تومان درآمد دارد و یک ملیون تومان خرج زندگی اوست و صد هزار تومان مالیات پرداخت می‌کند ، این شخص به هنگام حساب سال باید صد هزار تومان را مثل یک ملیون تومان جز زندگی خود قرار دهد و نهصد هزار تومان را پس انداز و سود خود حساب کند و خمس همان نهصد هزار تومان را بپردازد .
بنابراین زکات و خمس برای خدمت به دیگران است ، ولی مالیات برای دریافت خدمات دولتی برای خود ماست .
۷- در زمان امامان معصوم حکومت‌ها از مردم مالیاتهایی به نام خراج و عشریه می‌گرفتند ، ولی باز هم مردم خمس و زکات خود را به امامان عزیز می‌دادند و آن بزرگواران می‌گرفتند و نمی‌فرمودند شما که خراج می‌دهید ، لازم نیست خمس و زکات بدهید .
۸- حاکم اسلامی و فقیه جامع الشرایط می‌تواند در شرایطی میزان مالیت پرداختی مردم را کم و زیاد نماید و اکنون ولایت فقیه علاوه بر خمس و زکات ، دستور پرداخت مالیات را نیز داده‌اند .
۹- در تمام کشورهای دنیا علاوه بر مالیات ، صندوق‌های خیریه و موسسات عام المنفعه‌ای وجود دارد و تمام خدمات را بر دوش دولت نمی‌گذارند .
امام مهدی ( علیه السلام ) و زکات پیامبراکرم ( صلی الله علیه و آله ) فرمودند : قبل از ظهور حضرت مهدی ( علیه السلام ) فرهنگ اقتصادی مردم به نحوی است که حرام خواری ارزش و غنیمت ، ولی پرداخت زکات خسارت شمرده می‌شود . ( ۲۴۲ )
در آن زمان کسی را می‌بینی که ثروت زیادی نزد اوست و از آغاز مالکیت ، هرگز زکات نداده است . ( ۲۴۳ )
در آن روزگار که امام مهدی ( علیه السلام ) ظهور کند ، ثروتمندان باید حق خدا را بدهند و اگر ممانعت کنند ، گرفتار قهر ولی الله قرار خواهند گرفت . ( ۲۴۴ )
آری روز ظهور روز پایان گرسنگی و فقر است گر چه به بهای محو ثروتمندان بی درد و مرفهان بی تفاوت باشد . در آن روز تبعیض‌ها از بین خواهد رفت و اموال عمومی به طور مساوی در میان مردم تقسیم خواهد شد و در آن روز کسی را که نیازمند به زکات باشد ، مشاهده نخواهی کرد . ( ۲۴۵ )

پاسخ به چند سوال

۱- آیا زکات باید به هشت قسمت مساوی تقسیم شود ؟
در آیه شصت سوره توبه برای زکات هشت مصرف نام برده شده که عبارتند : از فقرا ، مساکین ، دست اندرکاران دریافت زکات ، هزینه جذب دلها ، خریدن و آزاد کردن بردگان ، کمک به بدهکاران ، هزینه کردن در کارهای خدا پسند و عام المنفعه ، کمک به مسافرانی که در راه به مشکلات بر می‌خورد . در اینجا سوالی مطرح است و آن اینکه آیا باید زکات در این موارد یکسان هزیه شود ؟
پاسخ را از امام صادق ( علیه السلام ) می‌شنویم : امام از شخصی به نام عمرو بن عبید می‌پرسد : زکات مال خود را چگونه تقسیم می‌کنی ؟ گفت به هشت جز مساوی . امام فرمود : ممکن است تعدد یک صنف ( مثلا فقرا ) ده هزار نفر ، ولی تعداد صنف دیگر چند نفری بیشتر نباشد . گفت : بله ، ولی تقسیم من یکسان است . امام فرمود : این عمل تو خلاف راه و روش پیامبر اکرم ( صلی الله علیه و آله ) است . پیامبر عزیز اسلام در تقسیم زکات ، مصلحت اندیشی می‌فرمودند . ( ۲۴۶ )
آری ، زکات از بودجه‌های حکومت است و باید دست حاکم اسلامی در نحوه مصرف آن باز باشد .
چه مالی زکات دارد ؟
تقریبا تمام فقها در رساله‌های خود فرموده‌اند که زکات مربوط به نه چیز است . همان چیزهایی که مورد تولید و مصرف عموم مردم آن زمان بوده است . ( گندم و جو ، خرما ، کشمش ، گوسفند ، گاو ، شتر ، طلا و نقره مسکوک ) البته برای این نه چیز شرایطی است که فقهای بزرگوار در رساله‌های خود آورده‌اند . و آن شرایط عبارتند از :
۱- شرایطی برای پرداخت کننده .
۲- شرایطی برای گیرنده .
۳- شرایطی برای آن مالی که مورد زکات است . از نظر وزن ، قیمت و سکه طلا و نقره رایج باشد .
۴- تغییراتی که در گندم و جو و . . می‌باشد که اگر از چاه آبیاری شد مقدار کمتری زکات می‌پردازد ، ولی اگر از طریق دیم بدست آمد زکات بیشتری دارد ، یا گاو و گوسفندی زکات دارد که در چراگاه بچرد و صابش برای تامین علوفه آنها هزینه‌ای نپردازد . به هر حال شرایط آن در رساله‌های عملیه مطرح شده است و ما وارد آن میدان نمی‌شویم و هر کس باید به مرجع تقلید خود مراجعه و به فتوای او عمل کند تا در قیامت بر او و خدا حجت باشد .

در کنار نظریه اکثریت

در کنار نظریه قرین بخ تنفتق مراجع تقلید ، بعضی از علما و دانشمندان نظر دیگری دارند که به آن اشاره می‌کنیم . این افراد می‌گویند : دلیل وجوب زکات فقر زدایی است و تا فقر هست باید زکات را از اجناس دیگر نیز بگیریم تا فقر به کلی ریشه کن شود و در پرداخت زکات ، تفاوتی میان گندم و جو و سایر اجناس نیست ، بلکه آنچه مهم است ، ریشه کنی فقر است .
این افراد شواهدی نیز برای سخن خود می‌آورند از جمله در روایات می‌خوانیم : اگر مشکل فقرا حل نمی‌شد ، خداوند در مال اغنیا سهم بیشتری برای فقرا قرار می‌داد ، پس محور زکات حل مشکل فقرا است و چون با پرداخت زکات نه چیز این مشکل حل نمی‌شود ، باید از اجناس دیگر نیز زکات گرفته شود .
در روایات می‌خوانیم رسول خدا ( صلی الله علیه و آله ) زکات را از غیر این نه چیز عفو فرمود . کلمه عفو نشان می‌دهد که دامنه زکات در ابتدا گسترده بوده است ، ولی در زمان پیامبر اکرم ( صلی الله علیه و آله ) چون با پرداخت زکات نه چیز مشکل فقرا حل می‌شد ، حضرت زکات باقی اجناس را عفو کردند و این عفو حکومتی ، تنها برای زمان خاصی است و لذا بعد از پیامبر اکرم ( صلی الله علیه و آله ) حضرت علی ( علیه السلام ) برای اسب‌ها زکات تعیین کرد . بنابراین دست حاکم اسلامی برای کم