فرهنگ مصادیق:ریــش تــراشـــی – فوائد داشتن ریش و علت حرام بودن تراشیدن آن

ریــش تــراشـــی – فوائد داشتن ریش و علت حرام بودن تراشیدن آن

فلسفه حرام بودن ریش:

همه مراجع عالیقدر فتوی به حرمت ریش تراشی داده‌اند و فرقی در حرام بودن بین تراشیدن تمام صورت و یا قسمتی از صورت نگذاشته‌اند.
در عین حال عده‌ای سوال می‌کنند که علت حرام بودن ریش تراشی چیست؟
در این بحث به صورت فهرست وار ضررهای جسمی و روحی آن گفته خواهد شد و قبل از آن تاریخچه‌ای از ریش گذاشتن و تراشیدن آن بیان خواهد شد.

تاریخچه‌ای از ریش گذاشتن:

وقتی تاریخ ریش گذاشتن بررسی می‌شود، یک نوع افراط و تفریط در آن بوده، به طوری که عده‌ای ریش خود را آنقدر بلند می‌کردند که به زمین کشیده می‌شد و افرادی را اسیر جمع آوری آن از زیر دست و پا می‌کردند.
درمقابل برخی ریش خود را از ته می‌زدند، اسلام که روشش بر اساس استدلال و منطق است، این دو طریق را مطرود اعلام کرد و راه اعتدال و میانه روی را بر اساس آیه ۱۴۳ سوره بقره و روایات متعدد برگزید و اکنون به نمونه‌هایی از آن در تاریخ توجه فرمایید.

ریش در شریعت حضرت موسی (ع):

عبرانیان از زمانهای بسیار قدیم ریش می‌گذاشتند و بر طبق شریعت حضرت موسی (ع) مجاز به تراشیدن ریش نبودند و کندن ریش نزد آنان علامت تحقیر و بی احترامی بود.
حضرت موسی (ع) با مردانی از بنی اسرائیل به کوه طور رفت و دستور فرمود که بعد از دعای من آمین بگویید. از جمله دعاهای حضرت نفرین بر کسانی بود که ریش خود را می‌تراشیدند.

سلاطین و علماء:

سلاطینی از بابل، آشور، ایران و یونان قدیم ریش خود را فر می‌دادند و در مجسمه‌های داریوش بزرگ و حکمائی مانند افلاطون، ارسطو و سقراط این موضوع مشهود است.
برخی فراعنه مصر سنگهای قیمتی و مروارید به ریش خود می‌آویختند و آن سنگها را مانند خنجر، نوک تیز می‌کردند و گاهی با آن سنگها ریشها را اصلاح می‌کردند.
معروف است که ریش سلطان سنجر آنقدر طول و عرض داشت که زمان شکار و تیراندازی غلامان میدویدند و ریش شاه را که به زمین می‌رسید با پارچه‌ای بسته و به پشتش گره می‌زدند.
ریش فتحعلی شاه قاجار و درباریانش آنقدر بزرگ بود که در زمان تیراندازی آن را می‌بستند.
زمانی ریشها را شکل خاصی مانند توپی، دم کبوتری، مربع و مستطی می‌دادند. «عباد» برادر «عبیدالله بن زیاد» ریش طویلی داشته و «ضیاء الدین قزوینی» استاد «سعدالدین تفتازانی» ریشش آنقدر طولانی بود کهبه کفشهایش می‌رسید و در خواب آن را کیسه می‌کرد و چون بر مرکب سوار می‌شد، باد آنرا متفرق می‌نمود و مردم را متوجه خود می‌ساخت.
مردم یونان و روم قدیم هم ریش داشتند، اما کم کم در ایام شادی ریش تراشی معمول گردید. اما نزد ایرانیان ریش مرسوم بوده است.
اولین کسی که فرمان ریش تراشی را دسته جمعی صادر کرد «اسکندر مقدونی» بود و دومین نفر که این دستور را داد «فیلیپ هفتم» در اسپانیاو سومین نفر «پطر کبیر» در روسیه بود و او چنان سخت گرفت که کسانی را که دارای ریش بودند، جریمه می‌کرد و چهارمین نفر «شاه عباس صفوی» در ایران بود.

احترام ریش نزد درویشان:

قلندران و درویشان در عراق موی سر و ابرو را می‌تراشیدند و در ایران تاری از موی ریش و سبیل را به عنوان ارادت و دوستی و مردیو یا برای شرط نذر برای یکدیگر ارسال می‌کردند و یا گرو می‌گذاشتند.
در یک دوره طولانی اگر ریش کسی را می‌کندند، آنقدر توهین آمیز بود که مرگ را بر آن ترجیح می‌داد و ریش داشتن را مورد احترام قرار می‌دادند، و چه بسا بعضی دولت‌ها ریش انسان‌های مجرم را می‌تراشیدند وتبعیدش می‌کردند و یا پیاده و سواره در شهر در معرض تماشای عموم قرار می‌دادند.

داشتن ریش سیره انبیاء (ع) و دانشمندان اروپایی:

سیره انبیاء و ائمه اطهار (ع) و اولیاء الهی و علماء، گذاشتن ریش بود و از تراشیدن آن نفرت داشتند و در بین دانشمندان جهاناز جمله اروپا و سلاطین بسیاری از آنها به پیامبران در ریش گذاشتن اقتدا می‌کردند.
از جمله داشنمندان اروپایی که ریش داشته‌اند و عکسهایشان در کتابها و موزه‌ها موجود است، عبارتند از:پاستور فرانسوی، ماریونی ( مخترع ماشین چاپ )، کوری پیر ( فیزیک و شیمی دان فرانسوی کاشف رادیوم )، تارنیه ( بزرگترین استاد معالجه امراض )، لوکاس شامپیو نبر ( نخستین کسی که عمل فتق را انجام داد )،دکتر پروفسور امیل ( مکتشف سرم معالجه دیفتری )، لیستر ( جراح انگلیسی )،ژیرار ( مخترع بهترین ماشین‌های بافت کتان )، گرام زنوپ ( الکتریسین بلژیکی و مخترع دینام‌های صنعتی برق )

علت گذاشتن ریش و حرمت تراشیدن آن:

بعد از آنکه تاریخ مختصری از ریش گذاشتن گفته شد، به بیان ادله‌ای که برای حرام بودن و مذمت ریش تراشی در اسلام آمده، می‌پردازیم:
۱- دستور خداوند حکیم:
رسول خدا (ص) نامه‌هایی برای پادشاهان کشورها از جمله خسرو پرویز شاه ایران برای پذیرش اسلام فرستاد.
شاه مغرور و فاسد نامه پیامبر اکرم (ص) را پاره کرد و دستور دستگیری آن حضرت را صادر کرد. ماموران شاه ایران در حالی به محضر مبارک آن حضرت مشرف شدند که ریش خود را تراشیده و از سبیل‌های بلند برخوردار بودند.
رسول گرامی اسلام (ص) تا نگاه به آنها نمود ناراحت شدند و فرمودند:
وای بر شما! چه کسی به شما گفته ریش خود را بتراشید و سبیل خود را بلند نگه دارید. آنها گفتند: پادشاه ایران دستور داده است.
رسول خدا (ص) فرمود: «اما پروردگار من دستور به گذاشتن ریش و کوتاه کردن سبیل‌ها داده است.»
۲- تشبّه به مجوسیان و یهودیان:
از روایات استفاده می‌شود که یهودیان و مجوسیان بر خلاف دستور خداوند و پیامبران (ع) ریش خود را می‌تراشیدند. اسلام برای حفظ هویت فرهنگی، به مسلمانان دستور داد ضمن عمل به احکام اسلام، ظاهر خود را شبیه به بیگانگان نکنند،زیرا اگر ملتی مانند مسلمانان که دارای فرهنگ غنی و کاملی هستند، در فرهنگ از دیگران تقلید کردند، به تدریج اصالت و هویت و فرهنگ دینی و ملی خود را از دست خواهند داد. همانطوری که در طول این چند قرن بالاخص در این عصر از دست دادن هویت فرهنگی در عده‌ای مشهود است.
بر همین اساس رسول گرامی اسلام (ص) فرمود:
«سبیل هایتان را کوتاه نمایید و محاسن ( ریش‌ها ) خودتان را بلند نگه دارید و خودتان را شبیه یهودیان مگردانید. (البته بلندی محاسن، نباید از یک قبضه دست بلند تر باشد )»
و همچنین آن حضرت (ص) فرمود:
«مجوسیان ریش‌های خود را می‌تراشند و سبیل‌ها را بلند نگه می‌دارند. ولی ما مسلمین ( عکس آنها ) سبیل‌های خود را کوتاه و محاسن را بلند نگه می‌داریم،و ریش داشتن و کوتاه کردن سبیل مطابق فطرت انسانی است.»
و نیز رسول خدا (ص) فرمود:
«کسی که خود را شبیه غیر مسلمانان در آورد، از ما نیست.»
و نیز فرمود: «مسلمان واقعی نیست کسی که به دستور و ( آداب و رسوم بیگانه ) عمل نماید.»
امام صادق (ع) فرمود:
«خداوند به یکی از پیامبران وحی کرد که به مومنان بگو که در لباس، خوراک و آداب و رسوم، دشمنان خدا را سر مشق قرار ندهید که اگر چنین کنید شما هم مثل آنها دشمنان خدا محسوب می‌گردید.»
۳- عظمت و نشانه مردانگی:
ریش از نشانه‌های مرد بودن است و عظمت و ابهت او را نشان می‌دهد، و ریش در آوردن در مرد علامت آن است که دیگر او جزء بچه‌ها و زنان نیست،کسی که ریش خود را می‌تراشد، این نشانه و اُبهت مردی را از بین می‌برد و خود را شبیه زنان می‌گرداند.
مُفَضَّل یکی از یاران امام صادق (ع) دربارهٔ علت ریش سوال کرد.
آن حضرت (ع) در جواب فرمود:
«هنگامی که انسان مو و ریش در صورتش می‌روید، این کار علامت و نشان مرد بودن و عظمت و ابهت او را می‌رساند و او را از حد و مرز بچه‌ها و شبیه زنان بودن خارج می‌سازد.»
بعد آن حضرت فرمود:
«اگر فرزندی که متولد می‌شود، مونث و دختر باشد، صورت او بخاطر نروئیدن ریش صاف و پاکیزه می‌ماند
تا این پاکیزگی و شادابی و طراوت در صورت زن سبب تحریک و جلب مردان و زمینه را برای ( ازدواج یکدیگر ) فراهم سازد که ازدواج هم برای باقی ماندن نسل بشر می‌باشد.»
۴- زینت مردان:
از امام رضا (ع) سوال شد: چه امتیاز و ارزشی در ریش است که مردان دارند ولی زنان ندارند؟
امام (ع) فرمود: «خداوند مردان را به وسیله محاسن زینت داده است و فضیلتی برای مردان است و به وسیله ریش مردان از زنان شناخته می‌شوند.»
۵- باعث رساندن آسیب به صورت:
رسول خدا (ص) فرمود: «محاسن ( ریش ) را از ته زدن یک نوع مُثلَه (شکنجه و آزار جسم و روح ) است و کسی که خود را شکنجه و اذیت کند لعنت خداوند بر او باد.»
۶- عمل قوم لوط:
قوم لوط مردمی آلوده و ناپاک بودند که خداوند سبحان در اثر عمل شنیع لواط، آنها را نابود ساخت و یکی از اعمالی که سبب نازل شدن عذاب بر آنها شد، تراشیدن ریش بود.
رسول گرامی اسلام (ص) فرمود:
«ده عمل زشت و گناه، باعث نابودی قوم لوط شد. یکی لواط و آن حضرت بقیه اعمال آنها را شمرد تا اینکه فرمود: و تراشیدن ریش و بلند کردن سبیل‌ها دو عمل و گناهی بود که سبب از بین رفتن قوم لوط شد.»
ریش تراشی در کلام امیرالمومنین:
حَبابَه والِبیّه می‌گوید: حضرت علی (ع) را در جلوی لشگر دیدم در حالی که با تازیانه دو سری فروشندگان ماهی بی فَلس ( غیر پولک دار ) را که فروش آن حرام بود می‌زد، و می‌فرمود: «ای فروشندگان ماهی‌هایی که مسخ شده بنی اسرائیل اند و ای لشگر بنی مروان.»
فُرات بن اَحنَف سوال کرد: لشگر بنی مروان چه کسانی هستند؟
حضرت علی (ع) فرمود: «آنها گروهی بودند که ریش‌های خود را می‌تراشیدند و سبیل هایشان را تاب می‌دادند، و در اثر این دو گناه مَسخ شدند و به شکل حیوانات در آمدند.»

فایدهٔ موی سر و ریش

نعمت و لباس خداوند:

رسول گرامی اسلام (ص) فرمود: « مو و ( ریش ) زیبا لباس است که خداوند داده، بنابراین آن را گرامی بدارید.»

سبب برآورده شدن حاجت:

امام صادق (ع) در تفسیر آیه ۳۱ سوره اعراف که می‌فرماید «زینت خودتان را در هنگام مسجد رفتن همراه داشته باشید
فرمود: «شانه کردن، مو ( و ریش ) را زیبا می‌نماید و باعث برآورده شدن حاجت می‌گردد.»

مانع وبا:

و همچنین آن حضرت فرمود: «شانه کردن موی سر و ریش غم و غصه و وبا را از بین می‌برد ( و موجب نشاط و شادابی می‌گردد. )»

جلوگیری از درد دندان:

و نیز آن حضرت فرمود: «شانه کردن ریش، دندان‌ها را محکم می‌سازد.»

باعث قطع بَلغَم:

امام صادق (ع) فرمود: «شانه کردن موی سر ( و ریش ) بلغم را قطع می‌کند.»

دور کننده فقر و درد:

امام صادق (ع) فرمود: «شانه کردن موی سر ( و ریش ) سبب از بین رفتن فقر و درد می‌گردد.»

منشاء برکت:

رسول گرامی اسلام (ص) فرمود: «شانه زدن ریش‌ها رزق و روزی را زیاد می‌گرداند.»

اثر معنوی و اخلاقی ریش:

ریش داشتن از جهت معنوی و ترک گناه در بعضی از افراد موثر می‌باشد. زیرا وقتی انسانی با گذاشتن ریش، ظاهرش را درست کرد،سعی می‌کند باطن خود را هم کم کم درست نماید. چه بسا گاهی انسان با انجام یک گناهی مانند ریش تراشیدن، گناه بعدی برایش آسانتر می‌گردد.
و از طرفی اشخاصی که به سن سی یا چهل و بیشتر می‌رسند و تعدادی از محاسن آنها سفید می‌شود،این سفید شدن محاسن با زبان حال می‌گوید: کم کم رو به پیری می‌روی. وقتی شخصی چنین احساسی در او پیدا شد و به یاد مرگ و فانی بودن دنیا افتاد، سعی می‌کند کمتر گناه کند.
بر همین اساس روایاتی داریم که می‌فرماید: «ریش سفید را نکنید. زیرا نورانیت ( ظاهری و باطنی ) در شما ایجاد می‌کند و انسان را به یاد مرگ می‌اندازد.»

چرا به ریش، محاسن می‌گویند؟

اگر به ریش محاسن( که جمع حُسن و به معنای نیکوئی هاست ) گفته می‌شود، به خاطر آن است که ریش عضوی زیبا از اعضای بدن انسان است که بر جمال و زیبایی او می‌افزاید، همانطوری که لباس برای انسان و مو و پشم در گوسفندان و پر در پرندگان باعث زیبایی آنها است.

اندازه ریش:

امام صادق (ع) فرمود: «کسی که ریش او بلند تر از یک قَبضه دست باشد، جایگاهش در جهنم خواهد بود.»

دلیل نکوهش سبیل بلند:

-جایگاه شیطان ( میکروب ): رسول گرامی اسلام (ص) فرمود: «سبیلتان را بلند نگه ندارید، زیرا شیطان ( میکروب ) آنجا را جایگاه خود قرار می‌دهد و در آنجا مخفی می‌شود.»
عاقبت بلند نگه داشتن سبیل در کلام رسول خدا (ص)
۱- مسلمان واقعی نیست: رسول گرامی اسلام (ص) فرمود: «یا علی! کسی که سبیل خود را کوتاه نکند مسلمان واقعی نیست.»
۲- بی بهره از شفاعت: «و شفاعت ما شامل کسی که سبیل خود را کوتاه نمی‌کند، نمی‌شود.»
۳- ملعون خداوند و فرشتگان: «و همیشه مورد لعن خداوند و فرشتگان است.»
۴- مانع اجابت دعا: «دعای او به اجابت نمی‌رسد.»
۵- باعث سخت جان دادن:«و در هنگام قبض روح با سختی، روحش از بدن جدا می‌شود.»
۶- سبب عذاب در قبر: «عذاب او در قبر بسیار سخت است.»
۷- تسلط مارها و عقرب‌ها: «برای هر موی سبیل مارها و عقرب‌ها بر او مسلّط می‌شوند.»
۸- عذاب همیشگی: «انسانی که سبیل خود را کوتاه نکند، تا قیامت در قبر عذاب می‌شود.»
۹- اهل جهنم: «و هنگامی که از قبرش خارج می‌شود، در پیشانیش نوشته شده که این شخص اهل جهنم است.»

منشاء غرور و تکبر:

سبیل علاوه بر مشکلات بهداشتی، سبب مشکلات اخلاقی نیز در بسیاری از اشخاص می‌گردد. و آن اینکه منشاء غرور و تکبر در تعداد زیادی می‌شود.
بسیار دیده شده افرادی که سبیلشان بلندتر از حد معمولی است و هر چند گاهی هم دستی به آن می‌کشند راه رفتن، حرکات دست و نگاه کردنشان متکبرانه است.
حتی گاهی هنگام سخن گفتن با حالت خشن و درشتی حرف می‌زنند و این صفات زشت اخلاقی در اسلام مذموم و موجب خشم و غضب خداوند حکیم است.

دیه آسیب رساندن به ریش:

آنقدر ریش در اسلام ارزش دارد و به آن اهمیت داده شده که اگر کسی ریش دیگری را بِکَنَد و یا کاری کند که ریش او به طور کلی از بین برود، باید دیه کامل بپردازد و اگر قسمتی از ریش رویید و قسمت دیگر نرویید، باید یک سوم دیه را بدهد.
امام صادق (ع) فرمود: «امیرالمومنین (ع) در مورد کسی که ریش دیگری را از بین ببرد به طوری که اصلا نروید حکم کردند که باید دیه کامل بپردازد، و اگر قسمتی از آن روئید باید یک سوم دیه را بدهد.»
حضرت امام خمینی ( در تحریر الوسیله، ج ۲، بحث دیه موی و سر و ریش ) همین فتوی و حکم را در میان فتاوی انتخاب می‌نمایند.

نظر پزشکان و دانشمندان دربارهٔ ریش تراشی

ا- دکتر ویکتور ژرژ آمریکایی:
ایشان دربارهٔ فایده داشتن ریش می‌گوید: ریش موجب حفظ دندان‌ها و غدد بزاقی خواهد شد.
۲- بعضی از پزشکان فرانسوی می‌گویند:
تیغ‌ها (و ماشین‌های ) ریش تراشان ناقل امراض و باعث سرایت دردهاست و ریش تراشی چهره و صورت مردان سالم را از بین می‌برد.
۳- هانسدریش آلمانی می‌گوید:
ریش برای مرد زینت است.
۴- دکتر خوش منش:
پوست بدن و موها بهترین مانع برای ورود میکروب‌ها می‌باشند و موی صورت کاملا از ورود میکروب ممانعت می‌کند. خراش پوست به وسیله تراشیدن آن موجب پیدا شدن راهی برای وارد شدن میکروب هاست.
موی صورت حافظ زیبایی و سلامتی آن است. زیرا در اثر زیاد تراشیدن، سلول‌های صورت فرسوده شده، و به دنبال آنعلائم پیری و چروک به زودی در صورت ظاهر می‌گردد. ( و کسانی که ریش دارند، از صورت سفید و لطیف تری برخوردارند. )به علاوه کسانی که ریش خود را می‌تراشند، به خاطر زبری و خشن بودن صورتشان کودکانشان مانع بوسیدن آنها می‌شوند.
۵- دکتر صائبی:
در رشته فیزیولوژی ثابت شده بیضه مرد علاوه بر موادی که با اسم ترشح منوی به خارج می‌ریزد، دارای ترشح درونی است کهداخل خون شده، علائم بلوغ و نشانه مردی که یکی از آن روئیدن موی صورت است به وسیله همین ترشح درونی است.
چنانچه برخی که فاقد بیضه هستند از داشتن موی صورت و چهره زیبا بی بهره‌اند.
بنابراین موی صورت یکی از نشانه‌های مردی است و مردان و نوابغ عالم سعی داشته‌اند علاوه بر صدها خصلت انسانی، این نشانه را در خود حفظ کنند.
ریش تراشی از نظر روانشناسی:
روانشناسان ثابت کرده‌اند که انسان دارای قوه مغناطیسی است که در اثر آن مخصوصا در چشمها مشهود است و به سبب نگاه کردن زنان به مردان و بالعکس این قوه تقویت شده و غریزه جنسی را در دو طرف ( مرد و زن ) تحریک می‌کند.
سیفلیس و سوزاک و دردهای دیگر که دز اثر شیوع فحشاء در برخی جوامع می‌بینیم در اثر این قوه جاذبه می‌باشد.
بدیهی است که تراشیدن ریش از ته و صورت را براق کردن، سبب تقویت قوه جاذبه شده و تحریک و کشش‌های مغناطیسی را بین زنان و مردان افزایش می‌دهد.
طبق نظریه علم فیزیولوژی و پسیکولوژی نیروی شهوت از سن ۱۵ سالگی به بعد رو به افزایش است و تا ۲۵ سالگی ادامه دارد، هرچه انسان از سن ۱۵ سالگی بالا می‌رود، سیمای او بر افروخته و روشن تر می‌گردد و در چشم مرد و زن شیفتگی مخصوصی پیدا می‌شود. از همین سالهاست که موی صورت روئیده خواهد شد، و این روئیدن موی صورت و نتراشیدن آن مانع برخی مفاسد اخلاقی میان زنان و مردان شده و تا حدودی از پیش آمدن مسائل سوء شهوانی جلوگیری می‌نماید. برعکس مرد با تراشیدن ریش زنان و دختران را بیشتر متوجه خود می‌سازد و در شیوع فحشاء و تحریک غریزه جنسی نقش موثری دارد.

چرا عده‌ای از ریش گذاشتن فرار می‌کنند؟

عده‌ای بخاطر نداشتن آگاهی و برخوردار نبودن از ایمان قوی و از همه بیشتر به خاطرمسخره شدن مقدسات مثل حجاب و ریش و... توسط انسان‌های جاهل، سعی می‌کنند به خاطردر امان ماندن از حملات و طعن آنها، ریش خود را بزنند، و برای تراشیدن ریش خود بهانه‌هایی بیاورند. لذا این افراد گاهی می‌گویند که ما به خاطر رعایت بهداشت صورت خود را می‌تراشیم. در حالی که می‌توان ریش داشت و بهداشت را هم رعایت کرد و اگر واقعا مساله بهداشت مطرح است، چرا موهای سرشان را نمی‌زنند.
گاهی می‌گویند: مساله ریش گذاشتن مربوط به صدر اسلام می‌باشد. به خاطر اینکه عربستان منطقه گرم و سوزانی بوده، اسلام برای حفظ پوست صورت دستور گذاشتن ریش را داده. این توجیه هم بطلانش با آن همه دلیل بر ضررهای تراشیدن ریش است. و عده‌ای برای فرار از ریش گذاشتن، می‌گویند: انسان کارهای دیگرش را درست کند. در حالی که این حرف هم درست نیست، زیرا اسلام مجموعه‌ای از دستورات حیات بخش است که باید واجبات آن را عمل کرد و محرماتش را ترک کرد. وقتی ریش تراشی حرام شد، باید انجام نداد و این توجیهات پذیرفته نیست.

پانویس

منبع: مرکز پاسخگویی به سوالات دینی - تاریخ برداشت:95/2/8

بازگشت به تراشیدن ریش