فرهنگ مصادیق:راهکارهای مبارزه با تهدید
نویسنده: سلمان عبداللهی
محتویات
مقدمه
مؤمنان همواره از سوی دشمنان حق و حقیقت در معرض تهدید و خطر بودهاند. خداوند متعال در قرآن کریم ضمن توجه به این امر راهکارهایی را برای مقابله با تهدیدهای دشمنان بیان فرموده است.
نویسنده مطلب سعی کرده است که نگاهی اجمالی به این راهکارها داشته باشد.
اینک با هم مطلب را از نظر میگذرانیم.
مفهوم تهدید و واکنشهای انسان
انسان در زندگی فردی و اجتماعی از سوی افراد و یا جوامع مختلف ممکن است مورد تهدید قرار گیرد. هر کسی نسبت به تهدیدها، واکنشهای خاص خودش را بروز میدهد. این واکنشها ارتباط تنگاتنگی با بینش، نگرش، توان و قدرت و دریک کلمه شخصیت فرد بستگی دارد. اگر شخصیت انسانی کامل و بی نقص باشد هر چند که چنین اشخاصی بسیار کم هستند واکنشهای وی استوارتر و سازنده تر است و کم تر تحت تاثیر عواطف و احساسات قرار میگیرد.
تهدید به معنای ترسانیدن و به لرزه در آوردن با وعید میباشد. [۱] تفاوت آن با انذار در این است که انذار بیان خبری و یا ابلاغ مطلبی همراه با ترسانیدن و بیم دادن است. افزون بر این که در انذار ترسانیدن از چیزی است که فرصت برای پرهیز و دوری از آن وجود دارد ولی در تهدید چنین امکانی فراهم نمیباشد. [۲] از این رو باید گفت که تهدید نیازمند واکنشهای فوری است و اگر کسی بخواهد از تهدید رهایی یابد میبایست دارای سرعت عمل و واکنشهای سریع باشد؛ زیرا هر چند که در تهدید زمان مطرح نیست ولی همین ابهام زمانی موجب میشود که مساله سخت تر و دشوارتر گردد و انسان فرصتهای خویش را برای واکنش از دست دهد. به سخن دیگر هر چند که تهدید از نظر مفهومی اعم از انذار است ولی از نظری ابهام موجود در زمان بندی اجرای تهدید موجب میشود که شخص در حالتی سخت تر قرار گیرد. شخصی که از سوی کسی انذار میشود این فرصت را دارد که در زمانی هر چند محدود چاره جویی کند ولی تهدید و ابهام در اجرای آن ممکن است کوتاهترین زمان ممکن برای واکنش را از آدمی بگیرد.
چنان که گفته شد انسانهای با شخصیت کامل و سالم به جهاتی چند میتوانند به سرعت و درستی واکنش نشان دهند و از آثار و پیامدهای زیانبار تهدید در امان مانند ولی دیگران از چنین توانایی روحی و روانی و بینشی برخوردار نمیباشند.
بی گمان همه آن چیزهایی که گفته شد در واکنش شخص به تهدید تاثیرگذار است. به عنوان نمونه شخصی که جهان را ملک مطلق خداوند میداند و بر این باور است که چیزی بی اذن و اراده و مشیت الهی تحقق نمییابد و یا تا زمانی که خداوند نخواهد اجل و مرگ کسی فرا نمیرسد و یا خداوند تا زمان مقدر او را از مرگ نگه میدارد و آسیبهایی مرگبار را از وی دور میسازد و یا این که روزی هر کسی مقدر است و کسی را نرسد وی را از آن محروم سازد، چنین شخصی با این بینش و نگرش در برابر تهدیدها واکنشهایی را نشان میدهد که با اشخاصی که دارای چنین اندیشه و بینشی نیستند تفاوت دارد.
توان و قدرت شخص و یا احساسی و عاطفی بودن و یا چیرگی عقل گرایی و خردگرایی در شخص نیز واکنشهای وی را نسبت به تهدید تغییر میدهد.
بی گمان بی شناخت این مسایل نمیتوان به مساله راهکارهای برخورد و یا واکنش نسبت به تهدید پرداخت؛ زیرا میبایست به همه این جهات و ابعاد مساله پرداخته شود و با توجه به بینش و نگرش و قدرت و احساسات و عواطف شخص راهکارها را ارایه نمود. به این معنا که برای هر نوع تهدیدی واکنشی مناسب میبایست با توجه به بینش و نگرش و توش و توان فرد ارایه کرد.
با این همه مجموعهای را میتوان به عنوان کلیات راهکار شناسایی و معرفی کرد. این کلیات هر چند به شکل ساز و کاری جزیی نمیتواند مطرح شود ولی به گمان به عنوان راهکارهای اساسی و اصلی میتواند بسیار مفید و سازنده باشد.
به نظر میرسد مهمترین عامل در نوع واکنشها افزون بر قدرت و توان و مساله احساسات و عواطف، بینشها و نگرشها شخص نسبت به موقعیت و وضعیت خود و دیگری در هستی باشد. کسی که باورهای دینی وی قوی است با کسی که برای خدا و دین جایگاهی را در نظر نگرفته است تفاوتهای بسیاری در واکنش به تهدید دارد.
به عنوان نمونه واکنشهایی که حزب الله لبنان در برابر تهدیدها نشان میدهد بسیار متفاوت از افراد ارتش اسرائیل است. از آن عینی تر و ملموس تر، واکنش تفنگداران دریایی ارتش انگلیس در برابر قایق تندرو چندتن از پاسداران انقلاب اسلامی ایران بود که بسیار شگفت آور بود. باورها و نگرشها و بینشهای آنان نسبت به زندگی و مفهوم آن و نیز جنگ با باورهای پاسداران نسبت به همین مسایل تفاوتهای بسیاری را سبب میشود. این گونه است که تهدید از سوی یک قایق تندرو موجب میشود تا کشتی مجهز و جنگی با شمار پانزده تفنگدار خود را ببازد و به ترس و لرز تسلیم بی چون و چرا شود.
از این روست که در زندانهای گوانتاموا و یا ابوغریب واکنشهای مسلمانان مبارز در برابر تهدیدها بسیار کم تأثیرتر باشد با آن که همراه با شکنجههای روحی و روانی است ولی چند ملوان کار کشته آمریکایی و یا انگلیسی در اتاقهای هتل و یا در بهترین وضعیت تنها به صرف توهم تهدید هم چیز را افشا میکنند.
راهکارهای قرآنی برخورد با تهدید
قرآن به مساله تهدید مسلمانان و مؤمنان از سوی دشمنان پرداخته است و روشها و سازوکارهایی را برای مقابله با آن بیان داشته است. این راهکارها را میتوان در دو بخش فردی و اجتماعی به کار گرفت و از آن برای رهایی از تهدید و یا کم تأثیرگذاری آن بهره جست.
استقامت در راه ایمان
این راهکارهای قرآنی به دو حوزه بینشی و نگرشی و یا عملی و رفتاری انسان توجه میدهد. از این روست که بر استقامت بر ایمان به عنوان مهمترین سازوکار برای برخورد با تهدیدهای دشمنان اشاره میکند و از مؤمنان میخواهد تا با بهره گیری از ایمان قوی و استقامت در آن موجبات بی تأثیر بودن تهدیدها را فراهم آورند.
هنگامی که فرعون ساحرانی را که به حضرت موسی(ع) ایمان آوردهاند تهدید میکند آنان با تأکید بر ایمان خویش و استقامت در راه ایمان میکوشند تا تهدیدهای وی را بی تأثیر بگذارند. فرعون امید داشت تا با تهدید ساحران را از ایمان دور سازد و آنان دوباره به کفر بازگردند. ولی استقامت و پایداری آنان موجب شد تا فرعون از راه تهدید نتواند به مقصد و مقصود خویش دست یابد و ساحران از ایمان خویش دست برنداشتند. [۳].
تأکید بر مواضع ایمانی
روش دیگری که از سوی قرآن تأکید میشود و به سازوکار پیشین ارتباط دارد، تأکید مؤمنان وتهدید شوندگان بر سخن خویش است. همان اندازه که دشمن تهدید میکند میبایست به صراحت و روشنی با تهدید مقابله به مثل کرد و دیدگاه خویش را ابراز نمود. دشمن میکوشد تا دست کم با تهدیدهای خویش مؤمنان را به واکنشهای انفعالی سوق دهد تا آنان مواضع خویش را آشکارا بیان نکنند. به این معنا که یکی از کارکردهای تهدید عقب نشینی افراد است. هنگامی که شخص مورد تهدید قرارمی گیرد به طور طبیعی میبایست از ابراز عقاید و موضع گیریهای خود کوتاه آید و دست کم آن را بیان نکند. قرآن برای مقابله با این هدف و کارکرد تهدید روش و سازوکاری را پیشنهاد میدهد که آن ابراز صریح تر و روشن تر مواضع است. این گونه است که تهدید کارکردی عکس خواهد داشت. هنگامی که دشمن تهدید میکند و میکوشد تا شخص دست کم در بیان و اظهار مواضع خود کوتاه آید و نوعی عقب نشینی را در ظاهر بپذیرد ابراز و اظهار موضع به نحوی آشکارتر و سخت تر میتواند تهدید را خنثا کند.
فرعون امید داشت که با تهدید ساحران آنان دست کم دیگر سخنی از ایمان و پیروی از موسی(ع) را ابراز نکنند و در ظاهر عقب نشینی کنند ولی ساحران نه واکنش به تهدید فرعون به تنها در ظاهر نیز عقب نشینی نمیکنند بلکه موضع و ایستار خویش را آشکارتر بیان میکند و اظهار میدارند. [۴]
بی اعتنایی به تهدیدات
از دیگر سازوکارهایی که قرآن برای مقابله با تهدید و بی اثر کردن کارکردهای آن ارایه میدهد، بی اعتنایی به تهدیدات است. هنگامی که حضرت ابراهیم(ع) از سوی مشرکان و دولت نمرودی تهدید میشود آن حضرت بی اعتنا به تهدیدات به ادامه فعالیتهای خود میپردازد. قوم ابراهیم(ع) با آن حضرت در امر دین مخاصمه و مجادله میکنند و او را نسبت به ترک عبادت خدا و بازگشت به بت پرستی تهدید میکنند اما آن حضرت بی اعتنا به تهدیدات دیدگاه و نگرش خود را بیان کرده و به عبادت خدای واحد و یگانه میپردازد.[۵]
تبری و اظهار تنفر
تبری و اظهار تنفر و بیزاری جستن نسبت به بینشها و نگرشها و کردارهای تهدیدکنندگان یکی از راههای مقابله با تهدیدهای دشمنان است. اگر شخص و یا جامعه از سوی دیگران تهدید شد بهترین راه مقابله با تهدیدکنندگان بازی گرفتن افکار و اندیشه و شخصیت و رفتار آنان است. باید به دشمنان گوشزد کرد که نه تنها از تهدید آنان نمیهراسد بلکه آن را برخاسته از بینش و نگرشی میداند که بنیاد آن بر بطلان و پوچی است. کردارهای آنان برخاسته از نگرشی نادرست و غلط است و همین مسایل باعث شده است که دست به تهدید زنند. بیزاری و ابراز تنفر و انزجار نسبت به بینش و نگرش و رفتار تهدیدکنندگان یکی از سازوکارهای مفیدی است که میتوان با آن کارکردهای تهدید را کاهش داد و یا از میان برد. در گزارش قرآن آمده است که لوط هنگامی که تهدید به تبعید میشود، از بینش و نگرش بت پرستان اعلام انزجار میکند و میفهماند که این روش و کردار ایشان برخاسته از بینش باطل و نگرش نادرست ایشان است و در حقیقت بنیاد تفکری آنان را نمیپذیرد؛ زیرا چنین کارکردها و رفتارهایی را به نمایش میگذارد.[۶]
توکل به خدا
از دیگر سازوکارهای مقابله با تهدید توکل به خداست که خداوند در آیه ۳۱۷ سوره آل عمران به آن اشاره میکند. توکل یکی از مهمترین سازوکارهایی است که آدمی را به استقامت و پایداری وامی دارد و هنگامی که احساس ناتوانی کرد با توان و قدرت خداوندی خود را مجهز میکند. بی گمان توکل را میبایست در همه جا از مهمترین راه کارها برشمرد. در همه جا میتوان از آن بهره برد و در همه چیز بدان تمسک جست.
توکل بیانگر ذکر و یاد کرد دایمی خداوند نیز میباشد. به سخن دیگر قرآن از توکل و یادکرد خداوند به عنوان سازوکارهایی برای مقابله با تهدید سخن میگوید. هنگامی که انسان خدا را با خود همراه میبیند و یا همواره او را به عنوان خدای قادر و جبار و مدیر و مدبر مییابد از کسی واهمه و ترسی به خود راه نمیدهد و برای تهدیدات کسی پشیزی ارزش قائل نمیشود. این گونه است که مهمترین عامل ضدتهدید را میبایست در یاد کرد خدا یافت.[۷]
رفتار ملایم و مهربانانه
البته ناگفته نماند که نسبت به هر تهدیدی نمیبایست از مقابله به مثل استفاده کرد. با توجه به شرایط تهدیدکنندگان میتوان از روشهای ساده تری استفاده کرد. قرآن یکی از سازوکارهایی را که برای مقابله با تهدیدات بیان میکند رفتار ملایم و مهربانانه است. این روش تنها زمانی به کار گرفته میشود که شخص تهدیدکننده را بتوان از راه محبت جلب و جذب کرد.
از این روست که حضرت ابراهیم(ع) در برابر تهدیدات پدر و سرپرست خویش راه مهر و محبت را در پیش میگیرد و میکوشد تا از این راه دل وی را نرم کرده و از کارکردهای تهدید بکاهد.[۸]
به هر حال قرآن با بیان این کلیات میکوشد تا روشهای مقابله با تهدید را به مؤمنان بیاموزد. بهره گیری از این راهکارها در زندگی شخصی و جمعی و در حوزه اجتماعی و سیاسی میتواند بسیاری از تهدیدات دشمن را بی تاثیر کند و مؤمنان و جامعه ایمانی را در برابر تهدیدات واکسینه نماید.
