فرهنگ مصادیق:خطر بدعت در جامعه اسلامی
محتویات
مقدمه
بدعت خطرات بسیار ناگواری برای جامعه اسلامی دارد. فتنهها و آشوبها به پا میکند، فرهنگ اصیل اسلامی را دگرگون میسازد، مانعی برای پیشرفت است و باعث از بین رفتن سنّتهای نیکو میباشد.
بدعت، زیانهای فکری و روحی غیر قابل جبرانی را بر جامعه تحمیل میکند و ممکن است نسلهای بشر را برای همیشه گرفتار و بی چاره نماید. از این رو، سکوت در مقابل بدعتها گناهی نابخشودنی است.
بدعت در لغت و اصطلاح
«بدعت» در لغت چیز نو و جدید را گویند و هر گاه به خداوند نسبت داده شود، همچون: «بَدیعُ السَّمواتِ»؛ «ایجاد کننده آسمانها.» به معنای ایجاد و خلقت چیزی بدون وسیله و مادّه و بدون زمان و مکان است.
و در اصطلاح شرعی، عبارت است از: آنچه به دین نسبت داده شود؛ در حالی که نه در قرآن ریشه دارد و نه در سنت اساس و به این جهت، آن را «بدعت» گویند که گوینده آن از ناحیه خود آن چیز را در دین ایجاد و افزوده است.
در قرآن، واژه «بدعت» به همین صورت نیامده است؛ بلکه مشتقات آن ـ که در قرآن چهار نوبت آمده ـ گاهی به صورت «بَدیع» و یا «بَدْعا» آمده که معنای لغوی دارد؛ یعنی چیز تازه، و به معنای اصطلاحی یک بار به صورت «اِبْتَدعَ» آمده است؛ ولی معنای بدعت با الفاظ دیگر که همان معنی را میرساند، در قرآن آمده است که در این بخش، به برخی از آنها اشاره میکنیم:
بدعت در قرآن و برخی روایات
۱. «فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ»؛[۱] «وای بر آنها (یهودیها) که کتاب (تورات) را با دست خود مینویسند و سپس [به افراد عوام] میگویند: این [کتاب] از جانب خدا است.» در این آیه، «یکتبون» همان معنای تحریف و بدعت را دارد.
۲. «مِنَ الَّذِينَ هَادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوَاضِعِهِ»؛[۲] «گروهی از یهودیان هستند که خوب [به سخنان تو ای پیامبر!] گوش میدهند تا دستاویزی برای تکذیب تو بیابند. آنها جاسوسان گروه دیگری هستند که خودشان نزد تو نیامدهاند. آنها سخنان را از مفهوم اصلیش تحریف میکنند [و در آن نوعی بدعت ایجاد میکنند].» این مضمون در آیات متعددی از قرآن وارد شده است.
۳. «وَجَعَلْنَا فِي قُلُوبِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَرَحْمَةً وَرَهْبَانِيَّةً ابْتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ»؛[۳] «و در دل افرادی که از عیسی پیروی کردند، رأفت و رحمت قرار دادیم و رهبانیتی را که خود آن را ابداع [و از طریق بدعت گذاری ایجاد] کرده بودند، ما بر آنها مقرر نداشته بودیم.» در این آیه، خداوند از بدعت مسیحیّت پرده بر میدارد و رهبانیّت و «دیر نشینی» آنان را یک عمل ابداعی معرفی میکند؛ عملی که باعث فحشا و منکرات در بین آنها شده است.
۴. «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا»؛[۴] «ای کسانی که ایمان آوردهاید! آنچه را خداوند بر شما حلال کرده است، حرام نکنید و از حدّ تجاوز ننمایید!»
مسئله بدعت در روایات رسیده از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم السلام نیز فراوان مطرح شده که به برخی از موارد اشاره میشود:
۱. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «أَهْلُ الْبِدْعَةِ فَالْمُخالِفُونَ لِأَمْرِ اللَّهِ وَ لِکِتابِهِ وَ رَسُولِهِ الْعامِلُونَ بِرَأْیِهِمْ وَ أَهْوائِهِمْ وَ إِنْ کَثُرُوا؛ اهل بدعت کسانی هستند که با فرمان خدا و کتاب او و پیامبرش مخالفت میورزند و طبق خواستهها و هواهای نفسانی خویش رفتار میکنند؛ هر چند جمع زیادی باشند.»
۲. همچنین آن حضرت فرمود: «زمانی فرا میرسد که عدهای از دانایان امّت من مسائلی را به هم مخلوط نموده و اشتباه [و بدعت ایجاد[ میکنند. آنان بدترین افراد امّت من میباشند.»
آری، هنوز پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله زنده بود که برخی دست به بدعت و تحریف میزدند و حتی به پیامبر صلی الله علیه و آله پیشنهاد میدادند که جمله «حَیَّ عَلی خَیْرِ الْعَمَلِ» را از اذان نماز بر دارند. حضرت فرمود: «جملات اذان، وحی الهی است و در اختیار من نیست.» و چون بعد از وفات آن حضرت این جمله را برداشتند، «بلال» از اذان گفتن خودداری کرد. و این، شروع بدعتها بود که بعد از رسول اکرم صلی الله علیه و آله در دوران خلفا اتّفاق افتاد تا رسید به زمان معاویه که با استخدام مزدورانی چون: ابو هریره، عمرو بن عاص، مغیرة بن نقبة، عروة بن زبیر و سمرة بن جندب، هزاران حدیث را جعل و صدها بدعت را در جامعه اسلامی ایجاد نمودند.
بدعت گذاران، منفورترین چهرهها
در روایات فراوانی، بدعت گذاران به عنوان بدترین و منفورترین چهره معرفی شدهاند؛ مثلاً:
علی علیه السلام میفرماید: «إنَّ أَبْغَضَ الْخَلَائِقِ إِلَی اللَّهِ رَجُلَانِ رَجُلٌ وَکَلَهُ اللَّهُ إِلَی نَفْسِهِ فَهُوَ جَائِرٌ عَنْ قَصْدِ السَّبِیلِ مَشْغُوفٌ بِکَلَامِ بِدْعَةٍ وَ دُعَاءِ ضَلَالَةٍ فَهُوَ فِتْنَةٌ لِمَنِ افْتَتَنَ بِهِ ضَالٌّ عَنْ هَدْیِ مَنْ کَانَ قَبْلَهُ مُضِلٌّ لِمَنِ اقْتَدَی بِهِ فِی حَیَاتِهِ وَ بَعْدَ وَفَاتِهِ حَمَّالٌ خَطَایَا غَیْرِهِ رَهْنٌ بِخَطِیئَتِهِ وَ رَجُلٌ قَمَشَ جَهْلاً مُوضِعٌ فِی جُهَّالِ الأْمَّةِ عَادٍ فِی أَغْبَاشِ الْفِتْنَةِ؛ منفورترین آفریدهها نزد خدا دو شخص اند: کسی که خدا او را به حال خود گذاشته و از راه راست دور افتاده است و دل او شیفته بدعت است و مردم را گمراه میکند و به فتنه انگیزی میکشاند و راه رستگاری گذشتگان را گم کرده و پیروان خود را در زمان حیات و پس از مرگش گمراه ساخته است و بار گناه دیگران را بر دوش کشیده و گرفتار خطاها [و گناهان[ خود نیز میباشد. و مردی که مجهولاتی به هم بافته و در میان انسانهای نادان امت، جایگاهی پیدا کرده و در تاریکیهای فتنه فرو رفته است.»
و همچنین فرمود: «اَهْلُ الْبِدَعِ کِلابُ اَهْلِ النّارِ؛ اهل بدعت سگهای اهل آتش اند.» آری، آنهایی که سر راه مستقیم قرار گرفتند و با پارسهای ناروای خود بدعت و انحراف ایجاد کردند و مردم را از طریق حقیقت باز داشتند، باید به صورت سگ ظاهر شوند.
و نیز حضرت علی علیه السلام فرمود: «وَ إِنَّ شَرَّ النَّاسِ عِنْدَ اللَّهِ إِمَامٌ جَائِرٌ ضَلَّ وَ ضُلَّ بِهِ فَأَمَاتَ سُنَّةً مَأْخُوذَةً وَ أَحْیَا بِدْعَةً مَتْرُوکَةً؛ بدترین مردم نزد خدا، رهبر ستمگری است که خود گمراه و مایه گمراهی بدعت، زیانهای فکری و روحی غیر قابل جبرانی را بر جامعه تحمیل میکند و ممکن است نسلهای بشر را برای همیشه گرفتار و بی چاره نماید. از اینرو، سکوت در مقابل بدعتها گناهی نابخشودنی است
دیگران است که سنت پذیرفته را بمیراند و بدعت ترک شده را زنده گرداند.»
و همچنین فرمود: «ِ مَا هَدَمَ الدِّینَ مِثْلُ الْبِدَعِ؛ چیزی مثل بدعتها دین را منهدم نمیکند.»
د. خطرات و مفاسد بدعت بدعت، آثار و خطرات بسیار ناگواری برای جامعه اسلامی داشته و دارد؛ فتنهها و آشوبهای زیادی به پا میکند، فرهنگ اصیل اسلام را که بر اساس مصالح مردم پایه گذاری شده است، دگرگون میسازد، مانعی است برای پیشرفت مذهبی و اجتماعی، باعث گمراهی و انحراف انسانها میگردد، زیانهای فکری و روحی غیر قابل جبرانی به خانوادهها میرساند و ممکن است نسلهای بشر را برای همیشه گرفتار و بدبخت نماید.
فاطمه زهرا علیهاالسلام میفرماید: «أَمَا وَ اللَّهِ لَوْ تَرَکُوا الْحَقَّ عَلَی أَهْلِهِ وَ اتَّبَعُوا عِتْرَةَ نَبِیِّهِ لَمَا اخْتَلَفَ فِی اللَّهِ اثْنَانِ؛ قسم به خدا! اگر حق (خلافت) را به اهلش واگذار میکردند و از عترت رسول خدا صلی الله علیه و آله اطاعت مینمودند [و بدعت در خلافت ایجاد نمیکردند]، دو نفر هم دربارهٔ [حکم] خداوند با یکدیگر اختلاف نمیکردند.»
اینک به نمونههایی از مفاسد و خطرات بدعت اشاره میکنیم:
ایجاد فتنه و فساد
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «امّت من به هفتاد و سه گروه تقسیم میگردند که فتنه انگیزترین آنان در میان امّت اسلام [بدعت گذاران اند و] آن فرقهای است که بر اساس قیاس عمل نموده، حرام را حلال، و حلال را حرام میکنند.»
و علی علیه السلام میفرماید: «إِنَّمَا بَدْءُ وُقُوعِ الْفِتَنِ أَهْوَاءٌ تُتَّبَعُ وَ أَحْکَامٌ تُبْتَدَعُ یُخَالَفُ فِیهَا کِتَابُ اللَّهِ؛ همانا ریشه [فسادها و[ فتنهها [در میان مردم]، تبعیت از خواستههای نفس و بدعتهایی است که بر خلاف قرآن [و احکام الهی] صادر میگردد.»
در این دو روایت، آثار بدعت، فتنه و فساد دانسته شده و فتنه از دیدگاه قرآن از قتل و کشتار هم خطرناک تر معرفی شده است که تمام مسائل را زیر و رو میکند و جامعه را از هم میپاشد.
از بین رفتن سنتهای نیکو
علی علیه السلام میفرماید: «وَ مَا أُحْدِثَتْ بِدْعَةٌ إِلاَّ تُرِکَ بِهَا سُنَّةٌ فَاتَّقُوا الْبِدَعَ وَ الْزَمُوا الْمَهْیَعَ إِنَّ عَوَازِمَ الاْءُمُورِ أَفْضَلُهَا وَ إِنَّ مُحْدِثَاتِهَا شِرَارُهَا؛ هیچ بدعتی در دین ایجاد نمیشود، مگر آنکه به وسیله آن سنتی [نیکو] ترک گردد. پس، از بدعتها بپرهیزید و با راه راست و جادّه آشکار حق باشید! نیکوترین کارها سنتی است که [سالیانی بر آن گذشته و] درستی آن ثابت شده باشد و بدترین کارها [بدعت و] آن چیزی است که تازه پیدا شده [و آینده آن روشن نیست].»
هلاکت و گمراهی
رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «اِیّاکُمْ وَ الْبِدْعَةَ فَإِنَّ کُلَّ بِدْعَةٍ ضَلالَةٌ؛ از بدعت گذاری دوری کنید که هر بدعتی باعث گمراهی و ضلالت میشود.» و حضرت علی علیه السلام در این زمینه فرمود: «همانا خداوند پیامبری راهنما را با کتابی گویا و دستوری استوار بر انگیخت. هلاک نشود، جز کسی که تبهکار است.» آن گاه در ادامه فرمود: «إِنَّ الْمُبْتَدَعَاتِ الْمُشَبَّهَاتِ هُنَّ الْمُهْلِکَاتُ إِلاَّ مَا حَفِظَ اللَّهُ مِنْهَا؛ بدعتها به رنگ حق در آمده و هلاک کنندهاند، مگر خداوند ما را از آنها حفظ فرماید.»
در روایات فوق، به روشنی به آثار قرآن کریم عدهای را معرفی میکند که حاضرند برای به دست آوردن مبلغی ناچیز، مطالب خود را به خداوند نسبت دهند
خطرناک بدعت که گمراهی و هلاکت باشد، اشاره شده است.
عذاب دو چندان
رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «إِیَّاکَ أَنْ تَسُنَّ سُنَّةً بِدْعَةً فَإِنَّ الْعَبْدَ إِذَا سَنَّ سُنَّةَ سَیِّئَةً لَحِقَهُ وِزْرُهَا وَ وِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا؛ از ایجاد روش بدعت پرهیز کن؛ زیرا کسی که سنّت بد را پایه گذاری میکند وبال آن سنّت بد و گناه کسی که به آن عمل میکند، به گردن اوست.»
ریشه بدعتها
مال و ثروت اندوزی
قرآن کریم عدهای را معرفی میکند که حاضرند برای به دست آوردن مبلغی ناچیز، مطالب خود را به خداوند نسبت دهند.
قرآن میفرماید: «وای بر کسانی که مطالبی را با دست خود مینویسند و آن را سپس به خدا نسبت میدهند و میگویند: این از جانب خداست! [عامل و انگیزه این بدعت، این است[ تا بدین وسیله آن را به بهای ناچیزی بفروشند.»
و در آیه دیگر میفرماید: «رها کن آنان را که آیین خود را به بازی و سرگرمی گرفتند [و در آن بدعت ایجاد کردند] و گرفتار دنیا و فریفته زندگی دنیا شدند.»
هواهای نفسانی
قرآن میفرماید: «أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ»؛[۵] «آیا دیدی آن کسی را که خدای خود را هوای خویش قرار داد.»
و علی علیه السلام فرمود: «إِنَّمَا بَدْءُ وُقُوعِ الْفِتَنِ أَهْوَاءٌ تُتَّبَعَ وَ أَحْکَامٌ تُبْتَدَعُ؛ ریشه فتنهها در میان مردم، تبعیّت از خواستههای نفس و بدعتها میباشد.»
و در جای دیگر فرمود: «فَإِنَّ هَذَا الدِّینَ قَدْ کَانَ أَسِیراً فِی أَیْدِی الاْءَشْرَارِ یُعْمَلُ فِیهِ بِالْهَوَی وَ تُطْلَبُ بِهِ الدُّنْیَا؛ همانا این دین در دست اشرار اسیر بود که در آن از روی هوا و هوس رفتار میشد و برای رسیدن به دنیا از آن استفاده میگردید.»
حاجت و نیازمندی
گاهی عامل بدعتها نیازمندی است. علی علیه السلام میفرماید: «أَوْ یَسْتَنْجِحَ حَاجَةً إِلَی النَّاسِ بِإِظْهَارِ بِدْعَةٍ فِی دِینِهِ؛ [یکی از صفات زشت این است که] به خاطر حاجتی که به مردم دارد، بدعتی در دین خدا بگذارد.»
و قرآن برای تقویت انسانها میفرماید: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ»؛[۶] «ای مردم! شما همگی نیازمند به خدایید و تنها خداوند است که بی نیاز و شایسته هر گونه ستایش است.»
وظیفه آگاهان در برابر بدعتها
بر تمام مسلمانان به ویژه عالمان و آگاهان جامعه لازم است که در برابر هر گونه انحراف فکری و کج اندیشیها مقاومت و مبارزه کنند و یکی از مصداقهای مهم «امر به معروف و نهی از منکر» مبارزه با بدعتهاست. دربارهٔ مقاومت در مقابل بدعتها علی علیه السلام میفرماید: «لَوْ قَدِ اسْتَوَتْ قَدَمَایَ مِنْ هَذِهِ الْمَدَاحِضِ لَغَیَّرْتُ أَشْیَاءَ؛ اگر از این فتنهها و لغزشگاه با قدرت بگذرم، دگرگونیهای بسیار پدید میآورم.»
دربارهٔ وظیفه آگاهان، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «إِذَا ظَهَرَتِ الْبِدَعُ فِی أُمَّتِی فَلْیُظْهِرِ الْعَالِمُ عِلْمَهُ فَمَنْ لَمْ یَفْعَلْ فَعَلَیْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ؛ هر گاه در امّت من بدعتها ظاهر شد، باید عالم [برای مقابله با آنها] علم خود را نشر دهد [و جواب بدعت گذاران را بدهد] و هر کس چنین نکند، لعنت خدا بر او باد!»
در روایت دیگر فرمود: «سکوت در مقابل بدعت گذاران باعث میشود که خداوند افسار آتشین بر دهان آنان [که در مقابل بدعت گذاران سکوت نمودهاند] بزند.» و در ادامه فرمود: «مَنْ کَتَمَ عِلْماً اُلْجِمَ بِلِجَامٍ مِنَ النَّارِ؛ کسی که [در برابر بدعت گذاران] علمی را کتمان بر تمام مسلمانان به ویژه عالمان و آگاهان جامعه لازم است که در برابر هر گونه انحراف فکری و کج اندیشیها مقاومت و مبارزه کنند و یکی از مصداقهای مهم «امر به معروف و نهی از منکر» مبارزه با بدعتهاست
کند، لجامی از آتش بر او زده میشود.»
بنابراین، از یک طرف، حتی کنار آمدن با بدعت گذاران و یا احترام گذاشتن به آنها، جرم سنگینی دارد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «مَنْ وَقَرَ صاحِبَ بِدْعَةٍ فَقَدْ اَعانَ عَلی هَدْمِ الاِسْلامِ؛ هر کس بدعت گذار را مورد احترام قرار دهد، به نابودی اسلام کمک کرده است.»
و از طرف دیگر، برای اظهار نفرت از بدعت گذاران، پاداش بزرگی در نظر گرفته شده است.
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «مَنْ اَعْرَضَ عَنْ صَاحِبِ بِدْعَةٍ بُغْضا لَهُ مَلَأَ اللَّهُ قَلْبَهُ اَمْنا وَ ایمَانا؛ کسی که از صاحب بدعتی به جهت بغض و نفرت از او اعراض کند، خداوند قلب او را از آرامش و ایمان پر میکند.»
بارزترین بدعتهایی که امروزه در جامعه دیده میشود، بدعتهایی است که توسط برخی نویسندگان در مسائل دینی که به خیال نو آوری، بدعت گذاری میکنند. و برخی مدّاحان در مسائل عزاداری و برخی افراد در استفاده از ابزار ناصحیح برای عزاداری و... ایجاد میشود که بر مبلّغان عزیز است که با آنها مقابله نمایند و در مقابل بدعت گذاران ساکت نمانند.
