فرهنگ مصادیق:حلال بودن حیوانات دریایی

حلال بودن حیوانات دریایی

پرسش

باسلام و خسته نباشید
باتوجه به آیه ۹۶سوره مائده درمورد حلال بودن تمام چیزهایی که از دریا صید می‌شود چرا بعضی از آنها حرام شده است درصورتیکه در آیه ۸۷ همان سوره خداوند می‌فرماید: ای کسانی که ایمان آورده‌اید! چیزهای پاکیزه‌ای را که خداوند برای شما حلال کرده است بر خود (و دیگران)حـرام مکنید، و (از حــلال بـه حرام) تجاوز ننمائئد (و از حدود مقررات الهـی تخطی مکنید) زیرا که خداوند متجاوزان را دوست نمی‌دارد

پاسخ

با سلام
پرسشگر سوالش این است که در آیه ۹۶ صید در یایی به صورت مطلق حلال معرفی شده است و در آیه ۶۷ نیز فرموده چیزهایی را که خدا حلال کرده حرام نکنید پس چرا از نظر دینی بعضی از حیوانات در یایی را حرام می‌دانیم ؟
مدیر گرامی بعد از سلام و عرض سلومتی،پاسخ تکمیل شد .

تالیف

با ملاحظه دو آیه یاد شده، ارتباط خاصی میان آن‌ها جز بیان محدودیت تکلیفی و شرعی آن هم هر کدام مربوط به موضوعی جدا از هم،دیده نمی‌شود و می‌توان با اندک دقتی متوجه این موضوع شد.
در مورد آیه ۸۷ سوره مائده این نکته قابل ذکر است که خدای متعال به مومنین دستور می‌دهد که از مرزهای الهی تجاوز نکنید و چیزهای پاکیزه‌ای که خدای متعال برای شما حلال کرده حرام نکنید که این کار خروج از مرز الهی است، زیرا که خدای متعال بهتر از هر کس دیگری نسبت به امور بندگانش آگاه است :
مفسرین نوشته‌اند:
آیه مورد بحث مؤمنین را از تحریم حلال نهی می‌کند، یعنی دستور می‌دهد آنچه را که خدا بر ایشان حلال کرده بر خود حرام نکنند، و این تحریم حلال یا به این می‌شود که در مقابل حلیت شارع حرمتش را تشریع کنند، و یا به این می‌شود که کسی از انجام آن عمل حلال جلوگیری نموده یا خودش از انجامش امتناع بورزد، چون همه اینها تحریم و منع و در حقیقت نزاع (و مقابله) با خدای سبحان در سلطنت او و تجاوز به اوست، و پر واضح است که این نزاع و تجاوز با ایمان به خدا و آیات خدا سازگار نیست، بنابر این، در آیه مورد بحث نهی از این عمل را صادر کرده و فرموده:" یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ..." پس در حقیقت معنای آیه این است: حرام نکنید آنچه را که خدا برایتان حلال کرده،با اینکه ایمان به خدا آورده‌اید و خود را تسلیم امر او نموده‌اید.
و اما در مورد آیه مورد سوال باید توضیح داد که:آیه شریفه در مقام تشریع حکم شرعی فقهی نیست که بخواهد تکلیف موجودات دریایی را به طور کلی تعیین و به ما ابلاغ کند، بلکه آیه شریفه در مقام بیان حکم شرعی حجاج در مکه بعد از محرم شدن است که در این هنگام حاجی دچار محدودیت خاص شده و نمی‌تواند هر حیوانی را به هر مقصودی صید کند.
این نکات را می‌توان در تفاسیر مربوطه مشاهده کرد که ذکر یکی از این تفاسیر کافی به نظر می‌رسد، زیرا که در دیگر تفاسیر نیز نظرات مشابه است و الزامی به ذکر آن نیست .
نوشته‌اند:
این آیه پیرامون صیدهای دریا سخن می‌گوید:" صید دریا و طعام آن برای شما (در حال احرام) حلال است"أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ"در اینکه منظور از طعام چیست؟ بعضی از مفسران احتمال داده‌اند که مراد ماهیانی است که بدون صید می‌میرند و به روی آب می‌مانند، در حالی که می‌دانیم این سخن درست نیست، زیرا ماهی مرده خوردنش حرام است، اگر چه در بعضی از روایات اهل تسنن تصریح به حلیت آن شده است.
آنچه بیشتر از ظاهر آیه استفاده می‌شود این است که منظور از طعام همان خوراکی است که از ماهیان صید شده ترتیب داده شود، زیرا آیه می‌خواهد دو چیز را مجاز کند نخست صید کردن و دیگر غذای صید شده خوردن.
ضمنا از مفهوم این تعبیر فتوای معروفی که در میان فقهای ما وجود دارد، نیز اجمالا استفاده می‌شود که در مورد حیوانات صحرایی نه تنها اقدام به صید کردن حرام است بلکه خوردن گوشت حیوانات صید شده نیز مجاز نیست.
سپس به فلسفه این حکم اشاره کرده می‌گوید:" این به خاطر این است که شما و مسافران بتوانید بهره ببرید" مَتَاعًا لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ"
یعنی به خاطر اینکه در حال احرام برای تغذیه به زحمت نیفتید و بتوانید از یک نوع صید بهره‌مند شوید، این اجازه در مورد صید دریا به شما داده شده است.
و از آنجا که معمولا مسافران اگر بخواهند ماهی صید شده را با خود ببرند آن را با نمک آمیخته و به صورت" ماهی شور" در می‌آورند، بعضی از مفسران جمله فوق را به اینگونه تفسیر کرده‌اند که افراد" مقیم" می‌توانند از ماهی تازه و" مسافران" از ماهی شور استفاده کنند.
در ادامه تفسیر مورد نظر به این نکته مورد نظر پرسشگر که بر این گمان بود که آیه شریفه می‌خواهد حکمی کلی را در مورد حلال بودن هر آنچه از دریا صید می‌شود بیان کند، اشاره می‌کند:
اشتباه نشود اینکه در آیه فوق می‌خوانیم صید دریا برای شما حلال شده مفهومش یک حکم کلی و عمومی دربارهٔ صیدهای دریا نیست، آن چنان که بعضی پنداشته‌اند، زیرا آیه نمی‌خواهد اصل حکم صیدهای دریا را بیان کند، بلکه هدف آیه این است که به محرم اجازه دهد صیدهای دریا که قبل از احرام برای او حلال بوده در حال احرام از آن استفاده کند، و به تعبیر دیگر آیه اصل تشریع قانون را بیان نمی‌کند، بلکه ناظر به خصوصیات قانونی است که قبلا تشریع شده است، و به اصطلاح در مقام بیان از نظر عمومیت حکم نیست، بلکه فقط احکام محرم را بیان می‌کند.
ولی بار دیگر به عنوان تاکید به حکم سابق بازگشته، می‌گوید: ما دام که در حال احرام هستید صیدهای صحرایی بر شما حرام است "وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُمًا".
و در پایان آیه برای تاکید تمام احکامی که ذکر شد می‌فرماید:" از خداوندی که در قیامت در پیشگاه او محشور خواهید شد بپرهیزید" و با فرمان او مخالفت ننمائید "وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ".
فلسفه تحریم صید در حال احرام:
می‌دانیم حج و عمره از عباداتی است که انسان را از جهان ماده جدا کرده و در محیطی پر از معنویت فرو می‌برد. تعینات زندگی مادی، جنگ و جدال‌ها، خصومت‌ها، هوس‌های جنسی، لذات مادی، در مراسم حج و عمره به کلی کنار می‌روند و انسان به یک نوع ریاضت مشروع الهی دست می‌زند، و به نظر می‌رسد که تحریم صید در حال احرام نیز به همین منظور است.
از این گذشته اگر صید کردن برای زوار خانه خدا کار مشروعی بود، با توجه به این همه رفت و آمدی که هر سال در این سرزمین‌های مقدس می‌شود، نسل بسیاری از حیوانات در آن منطقه که به حکم خشکی و کم آبی، حیواناتش نیز کم است، بر چیده می‌شد، و این دستور یک نوع حفاظت و ضمانت برای بقای نسل حیوانات آن منطقه است.
مخصوصا با توجه به اینکه در غیر حال احرام نیز صید حرم، و هم چنین کندن درختان و گیاهان آن ممنوع است، روشن می‌شود که این دستور ارتباط نزدیکی با مساله حفظ محیط زیست و نگهداری گیاهان و حیوانات آن منطقه از فنا و نابودی دارد.
این حکم به قدری دقیق تشریع شده که نه تنها صید حیوانات، بلکه کمک کردن حتی نشان دادن و ارائه صید به صیاد نیز تحریم گردیده چنان که در روایات وارده از طریق اهل بیت سلام الله علیهم اجمعین می‌خوانیم که امام صادق سلام الله به یکی از یارانش فرمود:
هرگز چیزی از صید را در حال احرام حلال مشمار، و همچنین صید حرم را در غیر حال احرام، و نیز صید را به شخص محرم و غیر محرم نشان مده که آن را شکار کند و حتی اشاره به آن مکن (و دستور مده) تا به خاطر تو صید را حلال بشمرد زیرا این کار موجب کفاره برای شخص متعمد می‌شود.
و اما این که چرا فقط بعضی از آن چه در دریا وجود دارد حلال است در حالی که در آیه شریفه مطلق آن چیزهایی که در دریا وجود دارد حلال شمرده شده است باید گفت:
این اطلاق توسط روایات به صیدهای حلال مقید تخصیص خورده است و مقصود فقط صیدها و ماهیانی است که در زمان غیر احرام نیز بر اشخاص حلال می‌باشد و در کتاب‌های تفسیری و فقهی آیات احکام به آن اشاره شده است.
نوشته‌اند:
و مقتضی الآیة عموم حلّ صید البحر و یخصّ بالمأکول المحلّل منه، علی ما علم بیانه بالإجماع و الأخبار، سواء کان فی الحلّ أو الحرم.
یعنی:
مقتضای آیه این است که هر چه در دریا است و صید شود حلال است ولی این حکم عام توسط حیواناتی که خوردن آن حلال اعلام شده است به اجماع و اخبار تخصیص خورده است و حلال بودن صید و خوردن آن در هر دو صورت احرام و غیر احرام جایز است.
علاوه بر این در روایتی از امام صادق سلام الله علیه در تفسیر "أُحِلَّ لَکُمْ صَیْدُ الْبَحْرِ وَ طَعامُهُ" نقل شده است :
بر محرم صید ماهی و خوردن آن حلال است و فرمود: هر حیوانی که در خشکی تخم گذارد و روی آن بنشیند آن جزء حیوانات بیابانی است که حرام است و بر محرم در حال احرام آن را صید نماید و اگر در آب تخم گذارد آن جزء حیوانات دریایی و آبی است و بر محرم صید کردن آن حلال و جایز است.
و اما در یکی از تفاسیر در مورد آیه شریفه"أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ" نوشته شده است:
برای محرم صید دریایی حلال شده و مراد صید آبی است و لو صدق بحر نکند و آن حیوانی است که در آب تخم می‌گذارد و در آب تعیش می‌کند مثل ماهی و اما حیواناتی که در خاک تخم می‌کنند و در آب تعیش (زندگی می‌کنند) دارند آنها برّی (حیوانی که در خشکی زندگی می‌کند) هستند و صید آنها بر محرم حرام است "و طعامه" (یعنی غذایی که با صید درست می‌کنند نیز خوردنش حرام است) محرم همین نحوی که صید برّی بر او حرام است خوردن صید هم حرام است هر چند دیگری صید کرده باشد، ولی صید آبی هم صیدش حلال است و هم خوردنش جایز است.
معلوم می‌شود که صید حلال چه بر محرم و چه غیر محرم؛ ماهیان دریایی می‌باشد و البته تفسیر و تفصیل این مطالب را باید در کتاب‌های فقهی جستجو کرد، زیرا خدای متعال گاهی آیات الهی حکمی را به صورت کلی بیان می‌کند، ولی تفسیر جزییات آن را به عهده روایات و کتاب‌های فقهی می‌سپرد.

نتیجه

با ملاحظه دو آیه مذکور این نتیجه به دست می‌آید که در آیه ۸۷ هشدار خدای متعال به مومنین نسبت به عدم تعدی و تجاوز از حدود الهی است و مربوط به حلال و حرام به طور کلی است که البته تفصیل آن در روایات و جزییات احکام بیان شده است، به این معنا که تکلیف معلوم است و مومنین حق ندارند که برای خودشان مرزی جدای از مرزهایی که خدای متعال تعیین کرده، تعیین کنند و آیه دوم مربوط به تعیین تکالیف حجاج هنگام ورود به مکه مکرمه است که حق ندارند وقت احرام هر چیزی را صید کنند و................

پانویس

منبع: مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی - تاریخ برداشت: 95/04/29

بازگشت به تحریم حلال بر خود