فرهنگ مصادیق:حقوق زنان در زمان ازدواج و طلاق در قانون مدنی

حقوق زنان در زمان ازدواج و طلاق در قانون مدنی

مقدمه

در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران منزلت والایی برای زن قائل شده است و در همین ارتباط دولت را موظف نموده است حقوق زنان را در تمام جهات با رعایت موازین اسلامی تضمین نماید و به تامین حقوق همه جانبه افراد اعم از زن و مرد و تساوی عموم در برابر قانون تاکید شده است.
امتیازات و تفاوت‌های حقوق زنان در زمان ازدواج و طلاق در قانون مدنی:
هر چند اسلام شدیداً مخالف تبعیض علیه زنان است اما از برابری مطلق آنان جانبداری نمی‌کند. خداوند زن و مرد را به صورت موجودات مکمل یکدیگر در زندگی و جامعه آفریده است به همین دلیل برخلاف تمدن غرب، اسلام به زنان و مردان حقوق طبیعی آنها را بخشیده نه حقوق مشابه، اسلام با تساوی حقوق زن و مرد مخالف نیست با تشابه حقوق آنها مخالف است.
در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران منزلت والایی برای زن قائل شده است و در همین ارتباط دولت را موظف نموده است حقوق زنان را در تمام جهات با رعایت موازین اسلامی تضمین نماید و به تامین حقوق همه جانبه افراد اعم از زن و مرد و تساوی عموم در برابر قانون تاکید شده است.
در اصل چهارم قانون اساسی نیز تصریح شده است که کلیه قوانین و مقررات باید براساس موازین اسلامی باشد لذا هر حرکتی برای اصلاح وضعیت اجتماعی، فرهنگی و حقوقی زنان به تصریح قانون اساسی تنها در چارچوب اجتهاد فقهای جامع الشرایط پذیرفتی است، لذا با توجه به شرائط فرهنگی و عرفی و آداب و رسوم جامعه متناسب با خواسته‌ها و نیازهای زمان و مکان و به روز رسانی نظر فقهای اسلامی امکان اصلاح قوانین و مقررات در کشور ایران درخصوص زنان و حقوق آنان امکان پذیر می‌باشد.
در حقوق ایران حق مساوی زن و مرد برای ایجاد علقه زوجیت و عقد نکاح از جهت اینکه قصد و رضای طرفین لازم است تامین شده است، به محض جاری شدن عقد نکاح تکالیف قانونی به عهده زن و مرد قرار می‌گیرد و هر کدام دارای حقوقی مشخص هستند در قانون مدنی در باب خانواده، حقوق خانواده، شرائط تشکیل خانواده و انحلال آن، روابط زوجین با یکدیگر و فرزندان و ضمانت اجرای حقوق و تکالیف زن و شوهر تعیین شده است.

از امتیازات حقوق زن در قانون مدنی عبارتند از

حق زن در استقلال دارایی

طبق ماده ???? قانون مدنی زن دارای استقلال اقتصادی است و می‌تواند به هر گونه در دارایی خود تصرف کند و این دارایی با اخذ نفقه منافاتی ندارد.
حق زن در استفاده و اعمال شروط ضمن عقد برابر ماده ???? قانون مدنی زن به هنگام عقد می‌تواند هر شرطی را که مخالف مقتضای ذات عقد نباشد پیش بینی و بر مرد اعمال کند.
از جمله طبق ماده ???? قانون مدنی اختیار تعیین منزل را می‌تواند بعنوان شرط ضمن عقد لحاظ کند.

حق ثبت ازدواج، طلاق و رجوع در مراجع رسمی و قانونی

جهت جلوگیری از استفاده و فرار از مسئولیت و انکار زوجیت به منظور حفظ کیان خانواده، ثبت واقعه ازدواج دائم، طلاق و رجوع الزامی است و طبق ماده ??? قانون مجازات اسلامی چنانچه مردمی بدون ثبت وقایع فوق اقدام به ازدواج نماید به مجازات حبس تا یکسال محکوم می‌شود.

حق برخورداری از مهریه

به موجب قانون، مهریه عنوان مالی است که به مناسبت عقد نکاح، مرد ملزم به دادن آن به زن می‌شود، الزام مربوط به تملیک مهر در ماده ???? قانون مدنی تصریح شده است، زن مالک مهر است و به مجرد عقد می‌تواند هر نوع تصرفی که بخواهد بنماید.
همچنین استحقاق نیمی از مهریه قبل از ازدواج و رابطه زوجیت در صورت وقوع طلاق و تعیین مهریه در ازدواج موقت و باطل بودن عقد در صورت عدم تعیین مهریه از امتیازات قانونی دیگر زنان در قانون جمهوری اسلامی ایران می‌باشد.

حق نفقه

در قانون اسلام مرد موظف به تامین معاش و هزینه‌های لازم زندگی است، در نکاح دائم این وظیفه مرد است که به محض عقد هزینه‌های زندگی و نفقه زن را بپردازد (ماده ???? قانون مدنی)
در عقد موقت نیز در صورت شرط مرد ملزم به پرداخت نفقه است و طبق ماده ???? قانون مدنی در صورت استنکاف شوهر از دادن نفقه و عدم امکان اجرای حکم دادگاه و الزام او به دادن نفقه، زن می‌تواند برای طلاق به دادگاه رجوع کند همچنین در صورت عجز از پرداخت نفقه و نیز طبق ماده ??? قانون مجازات اسلامی هر کس با داشتن استطاعت مالی، نفقه زن خود را در صورت تمکین ندهد دادگاه او را محکوم به حبس می‌نماید.

حق شیردهی

مطابق با قانون و شرع (ماده ???? قانون مدنی) زن حق دارد در قبال شیر دادن به فرزند خود از پدر فرزند مطالبه اجرت و دستمزد نماید.

اجره المثل

از آنجا که زن مکلف به انجام امور خانه نمی‌باشد می‌تواند به ازای کارهایی که در خانه انجام می‌دهد از همسر خویش دستمزد دریافت نماید مطابق قانون دریافت این دستمزد و یا اجره المثل هنگام طلاق می‌تواند سرمایه قابل توجهی جهت ادامه زندگی کسب نماید این موضوع در قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق مصوب ??/?/?? در تبصره ? ماده واحده پیش بینی گردیده است.

حق فسخ نکاح در صورت قبول مرد

در ماده ???? قانون مدنی جنون به شرط استقرار اعم از مستمر و ادواری موجب حق فسخ برای زن می‌باشد.
در موارد فسخ نکاح مرد و زن می‌تواند بدون مراجعه به دادگاه عقد نکاح را فسخ کند فقط در مورد ناتوانی جنسی مرد است که ضمن مراجعه به دادگاه و مهلت یکساله می‌تواند از حق فسخ استفاده کند حتی همچنین در ماده ???? ق مدنی تصریح شده است هر گاه در یکی از طرفین صفت خاصی شرط شده باشد و بعد از عقد معلوم شود طرف مذکور فاقد وصف است طرف مقابل می‌تواند نکاح را فسخ نماید اگر جنون مرد بعد از عقد هم حادث شود زن حق دارد نکاح را فسخ کند.

حق زن در طلاق رجعی

در طلاق رجعی زن و شوهر باید به مدت سه ماه در یک منزل سکونت داشته باشند و مرد به زن نفقه بدهد. در این شرائط در صورت فوت مرد، زن ارث می‌برد، چنانچه در این ایام مرد بخواهد زن دیگری اختیار کند حتما باید با اجازه همسر اول یا دادگاه باشد (ماده ???? قانون مدنی)

حق ارث

زوجین که زوجیت آنها دائمی است طبق ماده ??? قانون مدنی از یکدیگر ارث می‌برند.

حق مسئولیت تامین ارتباط جنسی

مطابق قوانین اسلامی زن موظف است تا در صورت عدم منع شرعی یا عقلی، نیاز جنسی همسر را برآورده سازد و شوهر نیز موظف به تامین این نیاز است اگر مردی ارتباط جنسی با همسر خود را با عذر شرعی یا عقلی بیش از ? ماه به تاخیر اندازد، مرتکب حرام شده است.
و اگر زن بدلیل این مورد دچار عسر و حرج گردد می‌تواند با مراجعه به دادگاه طلاق بگیرد (ماده ???? قانون مدنی).

تضمین سلامت جسمی و روانی زن

طبق ماده ???? قانون مدنی اگر بودن زن و شوهر در یک منزل متضمن خوف ضرر بدنی یا مالی یا شرافتی است زن می‌تواند مسکن جدا اختیار کند و مادام که زن در برگشتن به منزل معذور است نفقه بر عهده شوهر است.

جبران زیاد مادی و معنوی

طبق ماده ?? قانون مسئولیت مدنی کسی که به حیثیت و اعتبارات شخصی یا خانوادگی او لطمه وارد شود می‌تواند از کسی که لطمه به او وارد آورده است جبران زیان مادی و معنوی خود را بخواهد.

حق باروری زن و جلوگیری از ورود ضرر به وی

هر کس عالماً و عامداً بواسطه ضرب یا اذیت و آزار زن حامله موجب سقط جنین وی گردد علاوه بر پرداخت دیه یا قصاص حسب مورد به حبس محکوم می‌شود. (ماده ??? قانون مجازات اسلامی)

حق زن در انتخاب محل سکونت

با شرط ضمن عقد زن می‌تواند حق سکونت را از آن خود کند.

حق زن در استفاده از حق حبس

برابر ماده ???? قانون مدنی تا زمانی که مرد مهریه زن را پرداخت نکرده زن می‌تواند از انجام وظایف زناشویی خودداری کند حتی در این صورت نیز مرد باید نفقه پرداخت کند.
شرط برخورداری از نصف دارائی در صورت طلاق از سوی زوج به استناد تبصره ?? قانون اصلاح مقررات طلاق مصوب سال ??، در صورت شرط ضمن عقد نکاح چنانچه زوج بدون دلیل موجه همسر خود را طلاق دهد می‌بایست نیمی از اموال مکتسبه پس از ازدواج و دوران زندگی مشترک را به زوجه منتقل نماید.

حسن معاشرت زوجین

به موجب ماده ???? ق مدنی زن و شوهر مکلف به حسن معاشرت با یکدیگر هستند.
لوازم حسن معاشرت را نمی‌توان دقیق معین کرد زیرا عادات و رسوم اجتماعی و فرهنگی مفهوم خاصی از حسن معاشرت موجود می‌آورد. اما تمام اموری که از نظر اجتماعی توهین محسوب می‌شود مانند ناسزاگویی ایراد ضرب، مشاجره و تحقیر یا اموری که با عشق به کانون خانواده و اقتضای محبت بین دو همسر منافات دارد مانند ترک منزل و بی اعتنایی به همسر از مصادیق سوء معاشرت است.

فریب در ازدواج

طبق ماده ??? قانون مدنی چنانچه هر یک از زوجین قبل از عقد ازدواج طرف خود را به امور واهی از قبیل داشتن تحصیلات عالی، تمکن مالی ، موقعیت اجتماعی، شغل و سمت خاص ، تجرد و امثال آنان فریب دهد و عقد بر مبنای آن واقع شود مرتکب به حبس محکوم می‌گردد.

حضانت اطفال

حضانت عبارت است از اقتداری که قانون به منظور نگاهداری و تربیت اطفال به پدر و مادر اعطاء کرده است و در این اقتدار حق و تکلیف به هم آمیخته است بموجب ماده ???? قانون مدنی نگهداری طفل هم حق و هم تکلیف والدین است اما در صورت اختلاف و جدایی پدر و مادر طبق ماده ???? مادر تا سن ? سالگی اولویت دارد و پس از آن حضانت با پدر است بعد از ? سالگی در صورت حدوث اختلاف حضانت طفل با رعایت مصلحت کودک به تشخیص دادگاه است.
همچنین طبق ماده ???? قانون مدنی در صورت فوت یکی از والدین حضانت طفل با آنکه زنده است می‌باشد و بموجب قانون “حق حضانت فرزندان صغیر یا محجور به مادران (مصوب سال ??)” در صورت ازدواج مادر نیز حضانت ساقط نمی‌گردد.
و طبق ماده ???? قانون مدنی زوجین باید در تشیید خانواده و تربیت اولاد به یکدیگر کمک نمایند.

حق و مسئولیت زن نسبت به نگهداری و تامین معاش والدین نیازمند خود

بدلیل اصل استقلال زن در دارایی خود ، زن حتی در صورت ازدواج می‌تواند در صورت عدم استطاعت مالی والدینش در صورتی که دارایی نداشته و بوسیله کار کردن هم نتوانند امرار معاش نمایند. نفقه والدین خود را بپردازد.

حق جدایی از همسر در صورت عدم امکان سازش با ارائه دلائل موجه قانونی

موجبات طلاق به درخواست زن مواردی است که در قانون به صراحت مشخص شده است مانند خودداری و ناتوانی شوهر از دادن نفقه و غیبت طولانی او که در این صورت زن می‌تواند برای طلاق به دادگاه رجوع کند و قاضی نیز شوهر را اجبار به طلاق می‌نماید.
همچنین در صورت عسر و حرج و شرائط مشقت بار برای زن، با مراجعه به دادگاه طبق ماده ???? قانون مدنی و تحقق شرایط و مصادیق ذکر شده با ارزیابی و بررسی قاضی دادگاه، زن می‌تواند طلاق بگیرد.
مصادیق احصاء شده در قانون از جمله : خودداری از ایفای حقوق واجبه زن، سوء معاشرت و بیماری، محکومیت قطعی به حبس طولانی، – ترک زندگی خانوادگی، اعتیاد مضری که مخل ادامه زندگی است، ارتکاب جرمی که مغایر با حیثیت خانوادگی و شئون زن است.
علاوه بر امتیازاتی که برای زنان در حقوق خانوادگی پیش بینی شده است. بدلیل حق ریاست مرد در خانواده که در ماده ???? قانون مدنی لحاظ شده است برخی از تفاوت‌ها در حقوق زن و مرد وجود دارد. از آنجا که خانواده اصلی‌ترین واحد جامعه است و بدلیل اهمیت آن به حکم عقل نیازمند سازماندهی نظام و مدیریت مطلوب است و با توجه به اینکه مرد به طور فطری و طبیعی به انتخاب همسر و تشکیل خانواده، مبادرت می -ورزد و در حراست از همسر خود می‌کوشد و تامین معاش را عهده دار است در جایگاه پدر در حمایت از فرزندان خود و رعایت مصالح و تامین نیازمندی‌های آن تلاش می‌کند ، سرپرستی و مدیریت خانواده را نیز بایستی عهده دار باشد. لذا تفویض مسئولیت مدیریت به مرد نه تنها به کرامت زن لطمه‌ای وارد نمی‌کند بلکه مصلحت او را فراهم می‌کند و برای حفظ نظم و استمرار خانواده، تدبیر امور و مصلحت اندیشی ضرورت دارد.
آثار این ریاست در قوانین ایران در موضوع اقامتگاه، نام خانوادگی فرزند، ولایت طفل ،تامین نفقه، تمکین زن، تابعیت ، مسکن و حق طلاق وجود دارد که برگرفته از مبانی فقهی و شرعی و شرائط فرهنگی می‌باشد.
اما علیرغم تفاوت‌های موجود بدلیل مطالبات و تغییر شرائط زمانی و مکانی و فرهنگ حاکم بر جامعه، دولت در راستای تضمین حقوق زنان و انطباق با تغییر شرائط و توانمندی زنان در این زمینه، طرح اصلاح برخی از مواد قانون مدنی در باب خانواده را در قالب?? پیشنهاد تدوین نموده که مراحل تصویب را طی می‌نماید در پیشنهادات ارائه شده جهت رفع خلاءها و نواقص موجود در قانون از جهت رفع برخی از تفاوتهای موجود در حقوق زن و مرد در روابط خانوادگی از جمله طلاق ، عیوب فسخ نکاح ، ریاست مرد بر خانواده ، اشتغال زوجه، نشوز مرد، نکاح موقت و سایر موارد مورد توجه قرار گرفته است.
همچنین در لایحه تامین امنیت زنان که پیش نویس آن در ?? ماده تهیه شده است به تشدید مجازات خشونت خانگی و بحث خشونت اقتصادی، روانی، جنسی در روابط زوجین توجه گردیده است که انشاءا… با تصویب آن گام مهمی در جهت ارتقاء جایگاه قانون زنان و رفع خلاءها و موانع قانونی برداشته خواهد شد.

منبع: استانداری همدان - تاریخ برداشت:95/05/12

بازگشت به رعایت حقوق زوجین