فرهنگ مصادیق:حامد و شاکر بودن خدا

حامد و شاکر بودن خدا

کلید واژه: حمد، شکر، نفس

پرسش: معنای حامد و شاکر و معنای ستایش گر بودن خدا بر نفس خود و وجه تمایز اطلاق این صفات بر انسان و خدا در چیست؟

پاسخ:خداوند، گاهی بندگانش را حمد و ستایش می‌کند و گاهی نیز خودش را حمد و ستایش می‌کند.

اقسام حمد خدا

حمد بر بندگان، همان قبول کارهای خوب آنان و پاداش دادن به آن‌ها است. همچنین است معنای شکر و سپاس خدا از بندگان، اما بندگان نیز خداوند کریم را در برابر صفات و نعمت‌های خوبش حمد و ستایش می‌کنند؛ یعنی با زبان از نعمت‌های او قدردانی می‌نمایند؛ مثلاً می‌گویند «الحمد لله» و گاهی هم او را شکر و سپاس می‌گویند یا با زبان یا در قلب یا با دیگر اعضا و جوارح خویش، اما چون ذات خداوند و اسماء و صفاتش، همه نامحدود و قابل درک حقیقی برای بندگان که ممکن الوجود و در نهایت ضعف و فقر وجودی هستند نخواهد بود، بنابر این، حمد حقیقی و لایق و شایسته به حال خداوند، از سوی ممکنات امکان پذیر نیست، چنان چه امام سجاد علیه السلام می‌فرماید:«لَا یَصِفُهُ نَعْتُ الْوَاصِفِین؛ اندیشه‌های وصف کنندگان از عهده وصفش برنیایند. » و تنها خود خداوند است که عارف به اسما و صفات و زیبایی کارهای خود می‌باشد. پس حمد حقیقی بر نفس او را تنها خودش می‌تواند انجام دهد و این است معنای حامد بودن و ستایش گر بودن خداوند بر ذات خویش.

اقسام شکر

شکر بر سه گونه است:
۱. شکر به قلب، که همان تصور نعمت است.
۲. شکر به زبان، که همان ستایش و ثناگویی بر نعمت دهنده است.
۳. شکر به اعضا و جوارح، که همان همسو شدن با نعمت به مقدار توان و قدرت است؛ یعنی شکر نعمت دست توانا، گرفتن دست ناتوان است. شکر نعمت زبان، خواندن قرآن و ذکر خدا و... است.
امام صادق علیه السلام می‌فرماید:«شُکْرُ النِّعْمَهِ اجْتِنَابُ الْمَحَارِمِ وَ تَمَامُ الشُّکْرِ قَوْلُ الرَّجُلِ- الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ»؛ شکر نمودن از نعمت الهی عبارت است از اجتناب کردن از محرّمات و از آن چه خداوند متعال نهی فرموده است و تمامیّت شکرگزاری با اظهار کلمه -الحمد للّه ربّ العالمین- است.

معنای حمد خداوند بر نفس خود

همان گونه که در تعریف حمد بیان شده است، حمد ستایش کردن بر صفت یا کار نیک اختیاری است و خدای تعالی تنها وجود و موجودی است که هم تمام اسما و صفاتش نیک است: «اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى؛ خدا است که معبودی جز او نیست، و او را است اسماء حسنی»، هم تمام افعال و کارهایش نیک است: «(آری) آن چه از نیکی‌ها به تو می‌رسد، از طرف خداست و آن چه از بدی به تو می‌رسد، از سوی خود تو است.» «او همان کسی است که هر چه را آفرید، نیکو آفرید.»] و هم تمام این کارها و نیکی‌ها از روی اختیار بوده و کسی او را اجبار نکرده است:«او خداوند یکتای پیروز است و (در آن روز) همه چهره‌ها در برابر خداوند حیّ قیوم، خاضع می‌شود»، بنابر این، به خاطر کمال و جمالش، شایسته ستایش و به جهت احسان‌ها و نعمت‌هایش، لایق شکرگزاری است.
از سوی دیگر، چون تمام نیکی‌های عالم که حمد و ستایش حمد کنندگان به آن تعلق می‌گیرد، مخلوق خدا است و او ایجادش کرده و از آن او است:«آن چه در آسمان‌ها و آن چه در زمین است، مال اوست و همه کارها، به سوی او باز می‌گردد» پس تمام حمدها نیز به او برمی گردد و تنها او است که مستحق تمامی حمد است؛چون هر حمد و ستایش که از سوی ما بر خداوند می‌شود، به اندازه وسعت و طاقت ما است و هرگز لایق آن ذات بی انتها نیست و بنده عاجز است از این که بتواند حمد خدا را به گونه‌ای که شایسته مقام خدایی او است به جا آورد، هر چند مقرّب‌ترین تمام ممکنات و مخلوقات او باشد، پس احدی غیر از ذات اقدس خودش نمی‌تواند حق حمد او را چنان که لایق ذات حق تعالی باشد بجا آورد، آن گونه که امام سجاد علیه السلام می‌فرماید: «اللَّهُمَّ یَا مَنْ لَا یَصِفُهُ نَعْتُ الْوَاصِفِین»؛بار خدایا ای کسی که اندیشه‌های وصف کنندگان از عهده وصفش بر نیایند.
بنابراین، فقط خداوند متعال، حامد و ستایش گر حقیقی ذات خویش است و این همان معنای ستایش گری بر نفس خود است؛ ] لذا برخی لفظ «حمید» در آیه «وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ؛ و بدانید خدا بی نیاز است و ستوده (و هم ستاینده آن که از سرمایه خوب خود ببخشد)»، را به معنای شاکر گرفته‌اند و معتقدند؛ خداوند با آن که بی نیاز است از صدقات شما و خود شما، صدقات و انفاقات شما را می‌پذیرد و شما را بر دادن صدقات، ستایش می‌کند. ]

منظور از شکر خداوند

معنای شکر از سوی خداوند این است که « خداوند بندگانش را در برابر انجام عبادات و کارهای نیک، از روی لطف نعمت داده و احسان و نیکی می‌کند».] چنان که حق تعالی می‌فرماید:« وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَإِنَّ اللَّهَ شاکِرٌ عَلِیمٌ؛ کسی که فرمان خدا را در انجام کارهای نیک اطاعت کند، خداوند (در برابر عمل او) شکرگزار، و (از افعال وی) آگاه است. »

منظور از شکر بندگان

شکر بندگان برای خدا، یادآوری نعمت‌های او و ثناگویی در مقابل آن‌ها است. چنان که پروردگار بزرگ فرموده:«فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّبًا وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ؛ پس، از آنچه خدا روزیتان کرده است، حلال و پاکیزه بخورید و شکر نعمت خدا را بجا آورید اگر او را می‌پرستید! »

پانویس

منبع:سایت ویکی پرسش - تاریخ برداشت: 1395/02/28

بازگشت به حمد خداوند