فرهنگ مصادیق:جهاد فرهنگی و فرهنگ جهادی
حمیدرضا مقدم فر/ مقدم فر
مشاور فرهنگی و رسانهای فرمانده کل سپاه با تبیین «جهاد فرهنگی و فرهنگ جهادی» گفت: جناح فرهنگی مؤمن باید آستین خود را بالا بزند و فراتر از ساختارهای دست و پاگیر دولتی به میدان بیاید و برای پیشبرد اهداف انقلاب اسلامی و معرفی فراجغرافیایی آن تلاش کند.
به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، حمیدرضا مقدم فر، مشاور فرهنگی و رسانهای فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی چهارشنبه شب با حضور در مدرسه عالی شهید مطهری به سخنرانی در جمع طلاب و دانشجویان این مدرسه حوزوی پرداخت.
«جهاد فرهنگی ــ فرهنگ جهادی» موضوع سخنرانی مقدم فر بود که او در ابتدای سخنان خود با اشاره به آیه «قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى» این آیه را نمونهای قابل تأمل و بررسی برای دستیابی به تفسیری دقیق و راهگشا در جهت دو عبارت آمده در موضوع سخنرانی اش برشمرد و گفت: میتوان با تأمل دربارهٔ این آیه به اهمیت جهاد در عرصه فرهنگ و فرهنگ مطلوب برای این جهاد در دوران جدید دست یافت و دربارهاش سخن گفت. این آیه یک مسئولیت پذیری فردی و اجتماعی را در این باره متوجه همه ما میکند.
مقدم فر با اشاره به اینکه دهه چهارم انقلاب اسلامی توسط رهبر معظم انقلاب دهه پیشرفت و عدالت نام گذاری شده است، بر متمرکز کردن تلاش و مجاهدت جامعه و مسئولان ایرانی برای تحقق این دو انگاره تأکید کرد و گفت: پیش از انقلاب نیز گروههای متعددی دست به فعالیتهای خودجوش و انقلابی میزدند و در میدان فعالیت فرهنگی مواضع مکتب و گفتمان مطلوب خود را شرح و بسط میدادند؛ اما جهاد فرهنگی مطلوب در گفتمان انقلاب اسلامی در شرایط کنونی جهادی است که منجر به پیشرفت جامعه ایرانی در تمامی زمینههای علمی، فرهنگی، سیاسی، رفاه اجتماعی و ... شود و ملاک و معیار این پیشرفت که آن را با گونههای توسعه از برون و مدل غربی آن متمایز میکند، معیار و شاقول «عدالت» است.
مشاور فرهنگی و رسانهای فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران با بیان اینکه «عدالت» کنار معنویت و عقلانیت دو شاخص اساسی مکتب امام خمینی(ره) است، گفت: تلاش برای ارتقای این ۳ شاخص «عدالت، معنویت و عقلانیت» همان هدف و معیار اساسی در مسیر جهاد فرهنگی است، جهادی که فرهنگ مسلط بر آن را هم، همین ۳ شاخص تعریف میکند و آن را از تمامی رویههای مرسوم و فعالیتهای دیگر فرق در این زمینه مجزا و متمایز نشان میدهد. این سبک از جهاد، جهاد مطلوب در پارادایم انقلاب اسلامی ایران و مکتب امام و رهبری است.
مقدم فر به ۳ گونه فقر مشهور که در طول تاریخ در جوامع حضور داشته و در جهان امروز و در جامعه معاصر ایرانی هم همواره انذارهایی درجهت رفع آنان ارائه میشده است، اشاره کرد و گفت: «فقر اقتصادی»، «فقر فرهنگی»، «فقر تحلیل و بصیرت» ۳ گونه فقر هستند که بی توجهی به آنان موجب انحراف و حتی سرنگونی جوامع شده است. جهادی مطلوبِ انقلاب اسلامی است که رفع کننده این ۳ فقر باشد، آیا برآوردی از میزان این فقر از جامعه ایرانی و جامعه جهانی پیرامون خود داریم؟
او با بازخوانی بخشهایی از اقدامات و فعالیتهای جوانان انقلابی در سالهای ابتدایی انقلاب و در دوران دفاع مقدس به شکل گیری و فعالیت «جهاد سازندگی» اشاره کرد و گفت: در سالهای ابتدایی انقلاب، به دلیل کثرت محرومیتها و تضاد طبقاتی ای که در دوران شاهنشاهی هیچ گاه به آن توجه نشده بود، با پیگیری خودجوش جوانان مراکز جهاد سازندگی در نقاط مختلف کشور تشکیل شد و در اقدامی خودخواسته که انگیزههای الهی پشت آن قرار داشت، روند تأمین زیرساختها در شهرستانها و دسترسی به امکانات و خدمات رفاهی و اجتماعی در سرتاسر ایران شدت گرفت. این یک جهاد و واکنش جدی به فقر اقتصادی بود و ازآن جایی که انقلاب امام را انقلاب پابرهنگان و مستضعفان عالم میشناختند، فرزندان انقلابی او بر خود لازم دیدند که برای رفع محرومیتها تلاش کنند.
مقدم فر با بیان اینکه عمده فعالیتهای مجاهدان عرصه جهاد سازندگی در ابتدا به فعالیتهای عمرانی و لجستیکی محدود میشد، گفت: این روند بعد از وقوع جنگ تحمیلی به شکلی دیگر ادامه پیدا کرد و تمرکز بچههای جهاد بر تجهیز جبهههای جنگ و ساخت ادوات نظامی و لجستیک امنیتی و عمرانی شهرها و حمایت از جنگ زدگان قرار گرفت. این روند بعدها در اشکالی دیگر ادامه یافت تا اینکه به دلیل تغییر سیاست برخی دولتهای بعد از جنگ برای مدتی تغییر شکل داد و در غالب بخشها به فراموشی سپرده شد.
«نهضت سوادآموزی» حرکت جهادی دیگری بود که در مسیر ارتقای توان علمی جامعه ایران یک تحول ملی قلمداد میشد و سرآغاز تجهیز تخصصی و باز کردن دروازههای علمی در ایران اسلامی برشمرده میشد. در نتیجه چنین اقدامی که در سالهای ابتدایی انقلاب به همت جوانان و با دستور بزرگان برای افزایش آگاهی و دانایی در جامعه ایجاد شده بود امروز ایران در جایگاهی قرار دارد که سرعت رشد تولید علم در آن در ردیف بالاترین کشورها قرار دارد و ما توانستهایم در بسیاری از حوزههای علم بومی و آکادمیک در دنیا پیشتاز و حرفی برای گفتن داشته باشیم و این مسیر مجاهدت علمی همچنان ادامه دارد.
مشاور فرهنگی و رسانهای فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی صحبتهای خود را با اشاره به آغاز موج جدید فعالیت فرهنگی نسل سوم و چهارم انقلاب اسلامی در قالب اردوهای جهادی این طور ادامه داد: امروز شاهد این هستیم که جوانانی که در روزهای پیروزی انقلاب اسلامی و در سالهای جنگ تحمیلی دوران کودکی خود را پشت سر میگذاشتند، امروز پیشتازانه تر از نسل اول و دوم در مطالبه آرمانهای امام خمینی(ره) و رهبر معظم انقلاب اسلامی در رفع محرومیتها و تبعیضها به میدان آمده و به مطالبه این آرمانها از مسئولان بسنده نکرده و خود وارد میدان عملیات شده و در قالب اردوهای جهادی در نقاط محروم حضور پیدا میکنند و برای رفع محرومیتها تلاش میکنند.
مقدم فر تلاش در ارائه خدمات بهداشتی، رفاهی، آموزشی، علمی و فرهنگی را لایههای متفاوت و تقویت شده سیره جهاد سازندگی در اردوهای جهادی خواند و گفت: جوانان دانشگاهی و حوزوی پرورش یافته در جمهوری اسلامی، امروز فرهنگ این جهاد را به خوبی آموختهاند و این عرصه را در زمینههای مختلف به اجرا درآوردهاند اما برای گسترده شدن شمولیت این فرهنگ باید تلاش بیشتری کرد تا دیگرانی که به اقتضای جبر روزگار در رخوتی به سر میبرند و نسبت به این مسائل بی توجه شدهاند، هوشیار و بیدار شوند و به میدان بیایند.
او با تأکید بر تفاوت «عقلانیت در مکتب امام» با مکاتب ماتریالیستی، دربارهٔ فهم متفاوت این دو گونه از مفهوم جهاد گفت: زندگی خشن جدید و دوران معاصر نوعی فردگرایی افراطی، سودمحوری و منفعت طلبی شخصی را بر بخشی از جامعه ما خصوصاً در شهرهایی که به سمت صنعتی شدن و خو گرفتن با زندگی ماشینی در حرکت هستند، مسلط کرده است. زندگی مدرنیستی امروز شبیه به یک روزمرگی فاصله گرفتن از آرمان است که بیشتر شبیه مردار یا جامعهای از انسا نهای فاقد عاطفه مینماید، این یکی از همان آسیبهای بنیادینی است که به سبب تسلط فرهنگ تجدد بخشی از جامعه ما را آلوده کرده است. زندگی ای که بر اساس یک عقل منفعت گرای فردی تعریف شده و پیش میرود، دیگر به افراد درون جامعه خود توجهی ندارد و اساساً برای شهروندان آن جهاد برای بهبود اوضاع هم وطنان و فردی جز خودشان معنایی ندارد. این سبک از عقل گراییِ راسیونالیستی همان است که از تشخیص و درک این جهاد و فرهنگ آن ناتوان است و اساساً عقلانیت روحانی و معنویت گرا در مکتب امام که منجر به شکل گیری جهاد سازندگی یا اردوهای جهادی میشود، به ضدیت با آن به میدان آمده است.
مقدم فر، در توضیح جهاد برای رفع فقر تحلیل و بصیرت، طلاب جوان مدرسه عالی شهید مطهری را با تأکید بیشتر مخاطب سخنان خود گرفت و خطاب به آنان گفت: شما، طلاب جوان سرمایههایی هستید که بیشتر از هر فرد دیگری در مسیر مطالعه و تقویت عقبه تئوریک و دانشی خود در حال تلاش بوده و آوازه توانایی علمی طلاب مدرسه عالی شهید مطهری در بسیاری از محافل پیچیده است. اینکه شما در مسیر مجاهدت علمی پویایی دارید و در مسیر تعلیم و تعلم استوار شدهاید به شدت ارزشمند است اما با توجه به تغییر ماهیت مواجهه دشمن با انقلاب اسلامی از مواجهه سخت و نیمه سخت به مواجه نرم و فرهنگی بر همه ما لازم و واجب است که با حمیّت بیشتری در این مسیر فعال شویم و برای تجهیز و ارتقای طراز معنوی جامعه تلاش کنیم.
او به سیره برخی از علما و خواص در تاریخ اسلام اشاره کرد و گفت: با اینکه تعدادی از ایشان از نوابغ علمی، دانشی و از پرهیزگاران و زهاد روزگار خود بودند، به دلیل کم بهرگی از تحلیل و موضوع شناسی و بصیرت و شناخت مسائل در بزنگاهها رهبران جامعه را تنها گذاشته و به سیر و سلوک شخصی خود مشغولیت داشتند. سکوت و نادانستگی آنها در اوج نفوذ و فتنه اندازی دشمنان در طول تاریخ، هزینهها برای جامعه اسلامی را افزوده کرد، لذا بر ماست که برای رفع این جنس از فقر در روزگاری که مسائل بیش از هر زمان دیگری نیاز به تحلیل و راستی آزمایی و حقیقت یابی دارد و تشخیص حق از باطل در آن بسیار مشکل شده است، مجاهدانه میان میدان حاضر باشیم. علم اندوزی امروز شما جوانان و اندیشمندان باید بروزی اجتماعی پیدا کند تا به شایستگی استعداد خود را به کار بندید.
مشاور فرهنگی و رسانهای فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مسائل دوران جدید را تعبیر به فتنههایی پیچیده کرد که با گسترده شدن عالم رسانه و بروز شبکههای اجتماعی جدید بر فرد، فرد جامعه اثرگذار شدند و بیش از گذشته قدرت یافتهاند. او با توجه به این مسأله گفت: کنار توجهی که میتوان به تهدیدهای این شبکهها داشت، این رسانهها زمین و فرصت جدیدی هم میتواند باشد که ــ علاوه بر منبر به عنوان رسانه منحصر به فرد تشیع ــ باید در آنها حاضر شویم و به معرفی اسلام راستین از همین طریق پرداخته و با بهره گیری از قدرت و دامنه این رسانهها جامعه و خود را به سوی فضائل اخلاقی و سعادت اخروی دعوت کنیم. نتیجه این اقدام چیزی جز تلاشی اثرگذار برای رفع محرومیت و فقر فرهنگی نخواهد بود.
مقدم فر، جهاد فرهنگی و فرهنگ جهاد در این مسیر را فراتر از ساختار و نه ضدساختار خواند و در توضیح این شاخصه گفت: همیشه یک تجویز و ظرفیت دولتی برای حل و پیگیری مطالبات فرهنگی موجود است. برخی از دولتها در جهت فرهنگ مورد پذیرش حکومت اسلامی تلاش میکنند و برخی دیگر به دلیل باور یا حتی در مواردی به دلیل ضدیتی که دارند در مسیر حرکت قطار فرهنگی انقلاب اسلامی اخلال ایجاد میکنند. برخی دولتها تسهیل کننده امور و مقوم فعالیتهای جبهه فرهنگی انقلاب اسلامی هستند و برخی دیگر یاری ده و کمک کننده جبهه معارض با این فرهنگ هستند.
او با اشاره به نقش دولتها در پیگیری مناسبات فرهنگی گفت: برخی دولتمردان به دلیل رفت وآمد طبیعی و محدودیتِ عمرِ مسئولیتی که برای بازهای عهده دار آن شدهاند، نمیتوانند اثرگذاری بسیار قابل توجهی داشته باشند. نهایت تلاش آنان در صورت همراهی با سیستم حاکمیت میتواند در حد کاتالیزوری برای سرعت و قوت گرفتن اثرگذاری فعالیت، فعالان جبهه انقلاب باشد، چه اینکه کمتر دولتی را شاهد بودیم که تا کنون به طور کامل با سیاستهای فرهنگی مورد پذیرش گفتمان انقلاب اسلامی پیش رفته باشد. برخی دیگر از مدیران هم که اساساً برای خالی نبودن عریضه مسئولیت فرهنگی را میپذیرند که نیازی به بررسی کارنامه آنان دیده نمیشود. با این مقدمه کوتاه فکر میکنم مشخص و مبرز است که بر جناح فرهنگی مؤمن است که خود آستین بالا بزند و فراتر از این ساختارهای دست و پاگیر دولتی به میدان بیاید و برای پیشبرد اهداف انقلاب اسلامی و معرفی فراتر از جغرافیای آن به جهانیان تلاش کند، البته این نافی حفظ نگاه انتقادی و مطالبه گر در برابر دولتمردان نیست.
مشاور فرهنگی و رسانهای فرمانده کل سپاه گفت: نکته قابل عرض و جدی در محدود نشدن و انتظار نکشیدن حرکتهای خودجوش فرهنگی برای رسیدن مسئولان خسته و بی انگیزه به حرکت آوانگاردانه آنان، این است که این جهاد فرهنگی فراتر از ساختارهای بوروکراتیک و کم دغدغه نباید به شکلی هرتی و باری به هر جهت پیش رود. اساس این جهاد به گونهای است که هرچند که جوانان انقلابی نباید حرکت حلزونی یا مرتجع دولتها را به تماشا بنشینند باید کنار انتقادی که به آنان میکنند، خود ساختار و سازمان پویا و چابکی را برای اثرگذاری مطلوب و به دور از موازی کاریها و بریز و بپاشهای ناکارآمد و آن چنانی تعریف و ایجاد کنند.
وی با بیان اینکه عموماً دیده شده که حرکتهای خودجوش قابل توجهی شکل گرفته اما ادامه نداشته، یا حرکتهایی وجود داشته ولی هزینههای آن با بازدهی آن تطابق معقولی نداشته، گفت: بخشی از این مسائل به دلیل این است که با یک آگاهی کامل پا به عرصه گذاشته نشده است. انگیزه برای اقدام فرهنگی لازم است اما کافی نیست و این انگیزه باید توسط افرادی از جنس همین دغدغه مندان فرهنگی، در مسیر صحیح به منظور ارتقای اثرگذاری خود هدایت شود. این همان توضیحی است که فکر میکنم دربارهٔ ضد ساختار نبودن این نوع جهاد باید عرض میکردم، چیزی که به نوعی، فرهنگ این جهاد هم محسوب میشود. همان طور که در دوران دفاع مقدس، در عرصه نظامی با بسیج مردمی به نبرد دشمن رفتیم و نتایج خوبی گرفتیم، امروز هم نیاز داریم تا حرکتهای خودجوش به شکلی دقیق سازماندهی و حمایت شوند و حمایت از این عزم ملی، برگ برنده ما در عرصه جنگ نرم و فرهنگی است.
مقدم فر، شناسایی عرصه، میدان نبرد و مواجهه مستقیم و از نزدیک با پدیدهها را در مسیر جهاد فرهنگی لازم و ضروری خواند و گفت: بعضاً دیده شده که تحلیلهای مسئولان یا برخی از اصحاب فرهنگ مانند ترقهای که در هوا در میشود یا مانند تیراندازی که شلیکهای او مدام به خطا میرود، شده است. کمتر شخصیت فرهنگی ای در کشور دیده میشود که مانند رهبر معظم انقلاب شناخت و تحلیلی دقیق از وجوه مختلف عرصه فرهنگ، ادب و هنر داشته باشد. تصور میکنم علت آن است که برخی از مسئولان کشوری به خلاف اینکه پسوند فرهنگی را با خود به یدک میکشند اما مصرف کننده محصولات فرهنگی نیستند و صحبتهای آنان کلی گویی و باری به هر جهت است.
او با اشاره به فعالیت رزمندگان در سالهای دفاع مقدس در روزهای عملیات گفت: واحد شناسایی واحدی بود که در تمامی عملیاتها قبل از آغاز عملیات، کراراً به میدان میرفت و هرچه اطلاعات ما از عرصه دقیق تر میشد، توان و قدرت ما در عملیات قوت بیشتری میگرفت؛ امروز هم در عرصه نبرد فرهنگی با دشمن نیازمند این هستیم که نخبگان ما، جبهه خودی و معارض، افراد، رسانهها، محصولات هنری، ادبی، فکری، عقیدتی و ... آنان را به خوبی و جزء به جزء بشناسند، هرچه این شناخت دقیق تر باشد، دست ما در این نبرد بالاتر خواهد بود. امروز در شرایطی و دنیایی قرار داریم که فقر فرهنگی در عرصه فرهنگ عمومی و فرهنگ زیست اجتماعی بسیار جدی است و باید در تولید، توزیع و ترغیب جامعه ایرانی و سپس جامعه جهانی به شناخت و مصرف محصولات و فرهنگ انقلاب اسلامی فعال شد.
او در بخش دیگری از سخنان خود به بخشی از دیدار رهبر معظم انقلاب با گروهی از جانبازان در هفته گذشته اشاره کرد که ایشان در پاسخ به یکی از این رزمندگان که گفته بود: «اگر حکم جهاد بدهید همین ایثارگران در صف اول هستند»، فرمودند: حکم جهاد میدهم، ولی هنوز جهاد نظامی لازم نیست، جهاد فکری کنید، جهاد تبلیغی کنید و... و خاطرنشان کرد: تمام آنچه دربارهٔ ضرورت این ماجرا بخواهم بگویم، در این گفتار رهبر معظم انقلاب آمده است و بر ماست در روزگاری که گونههای انحرافی از اسلام در قالب اسلام داعشی، اسلام شیعه انگلیسی، اسلام سکولار و ... مداوماً توسط رسانههای موسوم به جریان اصلی تبلیغ میشود، برای معرفی اسلام راستین و کامل، تلاش و مجاهدت فکری و تبلیغی کنیم، بدون هیچ تعارفی شما طلاب جوان باید پیشقراول این مسیر مجاهدانه باشید.
مقدم فر در بخش پایانی صحبتهای خود، قرائت اسلام تکفیری و داعشی از جهاد را قرائتی انحرافی و در تضاد با حقیقت اسلام توصیف کرد و گفت: بسیاری از جوانان اروپایی، آمریکایی و جوانان منطقه که امروز از هواداران این جریان هستند و در جبهههای آنان حضور دارند، عموماً افرادی هستند که شناخت صحیحی ندارند و به دلیل علاقهای که برای تحقق عدالت دارند در نگاه اول با این گروهها که ژستهای ضدظالمان میگیرند، آشنا میشوند و بعد به بازی گرفته شده و از ماهیت ساختگی بودن ایشان دیر و پس از پرداخت هزینههای سنگین مطلع میشوند. این تشنگی در مطالبه عدالت در دنیای مدرن با انتشار نامه روشنگرانه رهبر معظم انقلاب به جوانان اروپایی و آمریکایی و دعوت از آنان به مطالعه و شناخت فراتر از بازیهای رسانهای و تصویرسازی غیرواقعی رسانههای غربی از اسلام، همان حکم جهاد فکری، فرهنگی و تبلیغی است که امروز جوانان جناح فرهنگی مؤمن باید برای تحقق آن خود را تجهیز و تقویت کرده و استعداد خود را برای عملیاتهای فراتر از مرزهای ایران اسلامی و در ترازی جهانی آماده کنند.
