فرهنگ مصادیق:جایگاه دلالی در حقوق تجارت
محتویات
مقدمه
خبراقتصادی - در فرهنگ فارسی معین آمده ؛ دلّال کلمه عربی و به معنای واسطه است. دلّال یاBroker کسی است که واسطه میان خریدار و فروشنده باشد و در تعریف دیگر در حقوق تجارت، «کسی است که در قبال دریافت اجرت، واسطه انجام معاملهای شده و یا برای کسی که میخواهد کالایی بفروشد مشتری پیدا میکند، همه اقسام دلالی، تجارت محسوب میشود.» در تجارت سنتی، فروشنده با انواع ترفندها مشتری را تشویق به خرید میکند، در تجارت مدرن به کمک رسانهها، همین شیوه در مفهوم رایج است؛ دلال واسطهای است در معاملات کلان، او نیز میکوشد برای خریدار کالای مناسبی بیابد و برای فروشنده مشتری مورد نظر، او واسطه است بین خریدار و مشتری، از همان ترفندهایی بهره میگیرد که هر فروشنده و هر خریداری اعمال میکند. دلّالی وساطت در خرید و فروش است و از آن به سمساری نیز تعبیر شده است. امروزه در بین مردم از واژه دلال به معانی مختلف استفاده میشود که اکثر اوقات دلال و دلالی در ذهن مردم کاری مضر، مخرب و فاسد به حساب میآید. حال جهت روشن شدن موضوع و تفاوت بین دلالی و سود جویی به توضیح درباره آن میپردازیم .
تعریف دلالی
همانطور که درابتدا اشاره شد، دلال یاBroker در لغت به معنای واسطه میباشد و دلالی شغلی است که صاحب آن با نزدیک کردن طرفین یک معامله به یکدیگر و تشریح شرایط و خصوصیات معامله برای آنها تلاش میکند با تطبیق منافع طرفین، معامله را انجام دهد. دلال ممکن است در تنظیم سند معامله کمک نماید، اما حق انعقاد قرارداد و به اجرا گذاشتن تعهدات طرفین و یا دریافت و پرداخت موضوع تعهد را ندارد. دلالی یکی از قدیمیترین شغلهای تجارتی است و نقش مهمی در تجارت ایفا میکند. در ماده ۷۷ قانون تجارت فرانسه انواع مختلفی از دلالی مانند: دلالان کالا، دلالان حمل و نقل خاکی، حمل و نقل آبی و مواردی دیگر را ذکر کرده و عرف تجار نیز انواع خاص دیگری مانند: دلالان بیمه، دلالان تبلیغات را به آنان افزوده است.
درباره شغل دلالی در ایران حکایتهای سخیف وجود دارد، اینکه دلالی کار آدمهای بی عرضه و تنبل است، یا گفتهاند دلالها هرچه به دست میآورند بادآورده است و یا دلالها زالوهای اجتماع هستند که خون مردم بدبخت را میمکند، حتی در بسیاری از خبرهای مطبوعات از دلال به عنوان عامل اصلی گرانیها یاد میشود، در هر شغلی آدم خوب و بد وجود دارد و دلالی هم از این قاعده مستثنی نیست، در شغل دلالی هم مانند بسیاری از مشاغل حرف و حدیث بسیار است. چندی پیش در ردیابی علت گرانی و یا کمبود بعضی از اقلام تولیدی، در خبرها آمده بود که دلالها عامل اصلی این مشکلات شدهاند ولی این اولین بار نیست که دلالها متهم به اخلال در کمبودها و نگرانیها میشوند. با نگاهی به مطبوعات در روزهای بحران گرانی و کمبود در مییابیم، آن که مکرر مورد هجمه قرار میگیرد دلال است و به همین علت دلالان در کشور ما شهرت خوبی ندارند، مسبب عمده اختلال و اخلال در خرید و فروشها معرفی میشوند و شغل دلالی، گاه چنان زیر ذره بین میرود که گویی جز ایجاد تشنج و سودجوییهای ظالمانه هیچ اثر تاثیرگذار دیگری ندارد. البته بخشی از این حرفها به خاطر بی اطلاعی عامه مردم از قوانین رسمی موجود برای فعالیت در این حرفه است چراکه برخی دلالان از افراد تحصیل کرده هستند.
انواع دلالی و آداب دلالی
دلالی یکی از قدیمیترین حرفههای تجارت است که در آن زمان به چند قلم کالای اساسی و روزمره و بیشتر به خرید، فروش و اجاره املاک یا زمین اختصاص داشت، اما اگر کمی دقت کنیم و سری به آگهیهای روزنامهها بزنیم، میبینیم که حوزه این حرفه تجاری گسترده شده و این افراد در هر کسب و کاری فعالیت دارند. در مطبوعات و رسانهها جزئیاتی درباره دلالی فوتبال، دلالی در رابطه با کشورها، دلالی فروش کلیه، افزایش دلالی در شرکتهای اقتصادی و خرید و فروش کالاهای مختلف، دلالی در نقش دادن هنرپیشهها در فیلمهای سینمایی و سریالهای تلویزیونی و ... وجود دارد و جالب اینکه در هیچ یک از این بخشها از دلالی به نیکی یاد نمیشود، اما دلالهایی هم در زمینه پزشکی و عمل جراحی فعالیت دارند و بعضی از جراحان در بیمارستانی که کار میکنند، دلال دارند. دلالهای هر حرفه بیش از دست اندرکاران دیگر بخشهای آن حرفه از وضع بازار خبر دارند. در سالهای اخیر موبایل دلالان جایگزین فعالیت و جابجایی فیزیکی خودشان شده و فعالان این حرفه بیش از سایرین از آخرین تحولات قیمتهای بازار خبر دارند.عامه مردم عموما" واسطههای اجاره و فروش مسکن را دلال میشناسند، اما گشتی در بازار داد و ستد، ما را با انواع دلالها آشنا میکند؛ دلالهایی که سرپایی کار میکنند. یعنی از حجرهای به حجره دیگر، از پاساژی به پاساژی دیگر و از شهری به شهر دیگر میروند. اگر کمی دقیق شویم خواهیم دید که اکثر تولیدکنندگان به وقت نیاز به یک یا چند قلم جنس سراغ دلال میروند، دلال کسی است که در راسته کار خود اطلاعات دارد، او میداند کالای فلان فروشنده به درد کدام تولید کننده میخورد، کار او گشت زنی است؛ البته این شیوه سنتی است ودر عصر کنونی که تلفنهای همراه و اینترنت و روزنامهها کار ارتباط را انجام میدهند، شاید دیگر نیازی به وجود دلال نباشد.
بعضی، حرفه دلالی را حرفهای راحت و بنگاههای معاملات را تنبل خانه میدانند و کسی که از بابت واسطه گری، پولی به دست میآورد آن را پول بادآورده میدانند و اگر ساده انگارانه نگاه کنیم ظواهر امر هم چنین میگوید، اما این شغل هم دردسرهای خودش را دارد؛ اولا" دلالی یک حرفه تخصصی است، تجربه و آموزش لازم دارد، علاوه بر همه اینها کسی که وارد این شغل میشود باید بسیار با هوش و خوش حافظه باشد، فن بیان و قدرت تحلیل داشته باشد، باید معلومات روز او در حد عالی و بالا باشد، باید علم اقتصاد بداند و سعی کند منفعت فروشنده، خریدار، هردو را در نظر بگیرد. یک دلال واقعی اهمیت شغل خود را میداند؛ اگر در معاملهای آگاهانه به فروشنده یا خریدار ضرری برسد، این ضرر به زودی متوجه خود او میشود، یعنی دیگر به عنوان واسطه دعوت به معاملهای نمیشود و در نتیجه کارش از رونق میافتد. دلالها در بازار متلاطم تغییر قیمتها و کمبودها، بیشترین نقش را دارند، در این حرفه هم مثل همه حرفهها، آنکه باهوش تر است،سود بیشتری میبرد.در حرفه دلالی، عدهای سرشان فقط به کار واسطه گری گرم است و عدهای دیگر با سودهای آنی کلان سرمایه دار میشوند. در کسب و کار، هدف افزایش درآمد است. همه سود میخواهند و دلال هم یکی از این «همه» است.
قانون تجارت و حرفه دلالی
با توجه به قدمت شغل دلالی در تاریخ زندگی بشر و کسب و کار، مجلس شورای ملی در جلسه هفتم اسفند ماه یک هزار و سیصد و هفده در مورد حرفه دلالی قانونی را به تصویب رساند که لازم الاجرا شده بود. در این قانون که مشتمل بر سیزده ماده است، دلالی به موجب بند ۳ ماده ۲ قانون تجارت یک حرفه تجاری تلقی شده، به همین جهت دلال تاجر محسوب شده و باید از مقررات مربوط به تاجران پیروی کند. حتی اگر معاملهای که واسطه آن میشود تجاری نباشد. یا آنکه «معاملهای را برای اشخاص غیر تاجر انجام دهد» همچنین ماده ۳۳۵ این قانون نیز دلال را نوعی وکیل دانسته و نوشته است: «اصولاً قرارداد دلالی تابع مقررات راجع به وکالت است.» بنابراین مقررات وکالت در قانون مدنی و همچنین قواعد عمومی قراردادها (ماده ۱۹۰ قانون مدنی) برای تعیین شرایط این قرارداد مورد استفاده قرار میگیرد. قانون مصوب ۱۳۱۷ شمسی تصدی به هر نوع دلالی را به داشتن پروانه منوط کرده و صدور پروانه دلالی معاملات بازرگانی به مرجعیت وزارت اقتصاد و دارایی انجام میگیرد، اما در مورد شخصی که بدون پروانه به این شغل مبادرت ورزد، مشخص نکرده که دلالی او باطل است یا دلال مستحق اجرت نیست. به همین جهت در مواردی که دلالی بدون پروانه انجام شود، محاکم او را مستحق اجرت میدانند. مرجع صدور پروانه دلالی معاملات بازرگانی، وزارت امور اقتصاد و دارایی و مرجع صدور پروانه دلالی معاملات ملکی نیز اداره کل ثبت اسناد و املاک است. با توجه به اینکه دلالی نوعی وکالت است، عقدی جایز بوده و هر دو طرف در هر زمان حق فسخ آن را دارند، مگر اینکه در شرایط قرارداد (این نوع دلالی در اصطلاح دلالی انحصاری نامیده میشود) این حق را از خود سلب کنند. اگرچه در این شرایط نیز اگر دلال از تعهدات و وظایف خود شانه خالی کند، آمر حق فسخ قرارداد را دارد. به طور کلی مراجعه به دلال جز برای خرید و فروش در بازار اجباری نیست، اما با توجه به اینکه شناسایی طرف معامله کار آسانی نیست و تجار ممکن است با وضع محل آشنا نباشند، معمولاً ترجیح میدهند که با پرداخت مبلغ مختصری به عنوان حق دلالی مشتری مناسبی پیدا کنند. برای آن که دلال مستحق دریافت دستمزد باشد، باید معامله به راهنمایی یا وساطت او انجام شده باشد. البته اجرای قرارداد شرط تحقق حق دلالی نیست و صرف انعقاد قرارداد دلال را مستحق اجرت میکند. در مورد دلالی ذکر این نکته ضروری است، در معاملاتی که در آن اسناد رسمی تنظیم میشود، تنظیم قولنامه به معنای انعقاد قرارداد نیست و دلال را مستحق اجرت نمیکند؛ همچنین دلال نمیتواند برای دریافت مخارجی که برای عملیات دلالی انجام میدهد، اقدام کند، مگر اینکه طرفین برخلاف آن تراضی کرده یا عرف تجارتی محل این طور مقرر کند.
مطابق قوانین دلالی از قانون تجارت؛ دلال کسی است که در مقابل اجرت واسطه انجام معاملاتی شده یا برای کسی که میخواهد معاملاتی نماید، طرف معامله پیدامی کند ( مواد ۳۳۵ و ۳۳۶ قانون تجارت جمهوری اسلامی ایران). دلال میتواند در رشتههای مختلف دلالی نموده و شخصا" نیز تجارت کند. اجرت دلالی دارای ضریب و مبلغ مشخصی نیست و فقط به توافق دلال یا طرفین معامله بستگی دارد که اگر دلال در انجام معاملاتی تلاش خود را کرده باشد و طرفین، معامله را بین خود انجام دهند و از پرداخت اجرت دلالی خودداری نمایند، در صورت اثبات توانایی و تلاشهای انجام گرفته جهت انجام معامله بین طرفین، موضوع در محاکم قضایی قابل پیگیری میباشد.از طرفی برای اینکه دلال بتواند دستمزد خود را دریافت کند، باید انجام معامله با راهنمایی و وساطت وی صورت گرفته باشد ولی اجرای قرارداد شرط تحقق دلالی نیست و صرفا"انعقاد قرارداد دلال را مستحق دستمزد مینماید. دلال باید دفتری داشته باشد که به آن دفتر دلال میگویند. در دفتر دلال تمامی دلالیهای صورت گرفته ثبت میشود به صورتی که طرفین معامله، نوع معامله انجام شده، مبلغ معامله، تاریخ و نحوه پرداخت از قبیل نقدی، سفته و بروات و همچنین مبلغ اجرت دریافت شده دلالی در آن ثبت میشود. حال با روشن شدن معنی و مفهوم این شغل در مییابیم که دلالی چگونه شغلی است و با سودجویی، احتکار و رانت خواری منافات دارد.
تفاوت واسطه و دلال
دلالی شغلی است که صاحب آن با معرفی و نزدیک کردن طرفین یک معامله به هم دیگر، شرایط و خصوصیات معامله را برای آنان تشریح کرده و سعی میکند با تطبیق منافع طرفین، معامله را جوش دهد. دلال ممکن است در تنظیم سند معامله نیز همکاری کند،اما شغل و وظیفه او صرفاً انجام مذاکرات ابتدایی و فراهم آوردن زمینه توافق است و حق انعقاد قرارداد و همچنین به اجرا گذاشتن تعهدات طرفین و یا دریافت و پرداخت موضوع تعهد را ندارد. هرچند درحال حاضر مشاورین املاک و مشاورین خودرو اقدام به تنظیم مبایعه نامه و قولنامههای عادی نیز مینمایند، ولی قوانین ایران تنها نقش مشورتی را برای این نهادها تعریف نموده است و وظیفه آنها ارائه مشاوره به مردم میباشد. در واقع دلالان حلقه واسط بین طرفین معامله «خریدار و فروشنده» هستند. بر عکس تفکر عام در علم اقتصاد میان واسطه و دلال تفاوت زیادی وجود دارد؛ فرض کنید در یک کشور، هزار کارخانه تولیدی و هزار مزرعه کشاورزی وجود دارد؛ اگر قرار باشد هرکدام از مجموعههای فوق برای فروش محصولاتشان به خریداران مستقیما" اقدام به تأسیس مغازه خرده فروشی نمایند، آن گاه در هر محله باید هزاران مغازه تأسیس شود؛ طبعا" چنین امری معقول و میسر نیست. لذا واژهای به نام «واسطه» خلق میشود.
بزرگترین تفاوت میان واسطه و دلال در دو کلمه نظم و قانون نهفته است؛ سیستم واسطه گری به این شکل است: (کارخانه ß عمده فروشی ß خرده فروشی ß مصرف کننده). به این ترتیب محصول با دو واسطه به خریدار میرسد زیرا این سیستم دارای قانون مدون و نظم و نظارت است، سود هرکدام از آن واسطهها معلوم و قابل پیگیری است؛ مثلا کارخانه با ۵ درصد سود، محصول را به عمده فروش میدهد ،او با ۱۰ درصدسود به خرده فروش میدهد و خرده فروش هم با ۱۵درصدسودبه خریدار میفروشد؛ در نتیجه کالا با ۳۰ درصدسود، به دست مشتری میرسد، اما دلالی قانون و تعدد مشخصی ندارد و یک محصول با چند دلال به دست مشتری میرسد و بعضا" با حدود ۱۲۰ درصد سود؛ یک بخش از مشکل امروز ما به سیاست گذاریهای اقتصادی بر میگردد که با بستن مالیات به واسطهها و عدم پیگرد مالیاتی دلالها، عملا" به ترویج دلالی کمک میشود و بخش دیگر به سیستم ضعیف نظارت،از مرز تا مغازه ارتباط دارد و در نهایت به کمرنگ شدن فرهنگ کسب و کار حلال در میان مردم باز میگردد. بنابراین دلالی کاری پرسود و پردرآمد است، در این شغل عدهای «نامبر وان» وجود دارد و عدهای ورشکسته، عدهای درست و صحیح کار میکنند و عدهای با تقلب. رایجترین تقلب در حرفه دلالی که سبب بدنامی دلالها میشود، تبانی است. دلالهای خوب و خوشنام عمل تبانی را دور از شرف و لیاقت دلال میدانند. در بین دلالان، دلالهای کارخانه دار هم هستند که به دنبال کسب روزی حلال بوده و دلالهای کارخانه داری نیز وجود دارند که با تبانی به این ثروت رسیدند، دلالهای موفق و ناموفق هم کم نیستند. در هر صنعت و حرفه عدهای هوشمند و با استعداد خوشنامی میآورند، در دلالی هم افراد خوش نام کم نیستند. نباید این واقعیت را از نظر دور داشت که برخی از دلالهایی که امروزه در عرصه کسب و کار فعال هستند، چنان مورد اعتماد و وثوق صاحبان سرمایه قرار دارند که تجار بزرگ نیازهای خود را با آنها مطرح میکنند و فقط به اتکای نظر این دلالها، قراردادهای خریدو فروش را امضا میکنند. اگر امروز با بحرانبیکاریمواجهایم و متاسفانه علاقهبه کار تولید و کار کاهش یافته و روحیهدلالی به شدتدر حالاوج گرفتن است، دلیل آنها را باید در بیبرنامگی برخی مدیران و ناتوانی آنها از ارائه نسخهای نجاتبخش برای اقتصاد دید.
احکام دلالی
در مورد احکام دلالی در فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام این چنین آمده است؛ دلالی، مشروع و گرفتن اجرت بر آن جایز است. هرگاه بازرگانی، برای فروش، کالایی در اختیار دلال بگذارد و قیمت آن را مشخص کند و بگوید هرچه بیشتر فروختی از آنِ خودت باشد، دلال نمیتواند آن را به بیع مرابحه بفروشد (مرابحه معاملهای است که فروشنده قیمت تمام شده کالا را به اطلاع خریدار میرساند و سپس تقاضای مبلغ یا درصدی به عنوان سود میکند. بیع مرابحه میتواند به صورت نقد یا نسیه منعقد شود، در صورتی که نسیه باشد به طور معمول نرخ سود آن بیشتر میشود) ؛ چون شرط بیع مرابحه اخبار از قیمت خرید کالا است؛ در حالی که دلال آن کالا را نخریده تا مشتری را از قیمت خرید آن مطلع سازد؛ لیکن اگر دلال، خریدار را از قیمت مشخص شده آگاه سازد و کالا را به بیشتر از آن بفروشد، معامله صحیح است؛ هرچند بیع مرابحه نخواهد بود. البته در این صورت، در اینکه دلال مستحق مبلغ مازاد خواهد بود یا آنکه آن مبلغ به عنوان بهای کالا به مالک برمیگردد، اختلاف است.
برخی گفتهاند: پیشنهاد مالک به دلال درحدّ وعدهای است که وفای آن بر او واجب نیست و به جهت مجهول بودن مبلغ مازاد، چنین پیشنهادی نمیتواند تحت عنوان اجاره یا جعاله قرار گیرد؛ چه آنکه در این دو عقد، عوض باید معلوم باشد. البته دلال به جهت ارزشمند بودن کارش مستحق اجرة المثل خواهد بود. در مقابل، برخی چنین پیشنهادی را جعاله دانسته و گفتهاند: جهالتی که منجرّ به نزاع نشود، به صحّت جعاله زیان نمیرساند. در نتیجه، دلال مستحق مازاد خواهد بود.
برخی نیز بین صورت پیشنهاد مالک به دلال و صورت عکس آن تفصیل داده، در فرض نخست، دلال را مستحق مبلغ مازاد و در فرض دوم، او را مستحق اجرة المثل دانستهاند.در فرض یاد شده، چنانچه دلال کالا را به قیمت تعیین شده از سوی مالک بفروشد، بنابر قول دوم (قول به جعاله) مستحق چیزی نخواهد بود. امّا بنابر دیگر اقوال، مستحق اجرة المثل است و اگر کمتر از قیمت مشخص شده بفروشد، کسری را باید از مال خود جبران کند.بنابر مشهور، وکالت و وساطت حضری )اهل محل) برای بادیه نشین، بلکه هر فرد غیر بومی که برای فروش کالای خود وارد شهر یا روستا میشود، جهت فروش کالای وی مکروه است و برخی آن را حرام دانستهاند.
فهرست منابع
۱- صادقی نکو، مهرداد،دلال کیست و دلالی چیست؟، دلالی در صنعت پلاستیک، پپنا (سایت خبری صنایع پلیمر و بسته بندی)، ۱۹اسفند۱۳۹۱،
۲- فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ج۳، صص ۶۴۷ تا۶۴۹،
۳- امیری، یحیی،بررسی پدیده دلالی در ایران،فود پرس به نقل ازاقتصاد سبز، ۸ خرداد ماه ۱۳۹۲،
۴- علامه حلی،منتهی المطلب،ج۲،ص۱۰۲۲،ناشر حاج احمد (طبع قدیم)،تبریز، (۱۳۳۳هجری شمسی)،
۵- علامه حلّی،تحریر الاحکام ،ج۲،ص۲۶۸،مؤسسه امام صادق علیه السّلام،قم، (۱۴۲۰هجری قمری)،
۶- دلالی، ویکی پدیا، دانشنامه آزاد،
۷- فرهنگ فارسی معین.
