فرهنگ مصادیق:تکفیر
تکفیر ، اصطلاحیدر کلامو فقهبهمعناینسبتکفر دادنبهمسلمان. تکفیر در اصلبهمعنایپوشیدنو پوشاندناست، ولیدر عربیو فارسیبهمعانیگوناگونیبهکار رفته( رجوع کنید بهفیّومی؛ فیروزآبادی؛ معلوف، ذیل«کفر»؛ دهخدا، ذیلواژه) کهبر پایةآنها در قرآنو احادیثو منابعکلامیو فقهیچند مفهوممصطلحیافتهاست، از جملهپاککردنگناهانو ابطالعقاب( رجوع کنید بهابنابیالحدید، ج۱۳، ص۱۳۲؛ مجلسی، ج۵، ص۳۳۲،
ج۶۸، ص۱۹۷؛ نیز رجوع کنید به احباطو تکفیر * )، پرداختنکفّارة سوگند و مانند آن( رجوع کنید به حرّعاملی، ج۱۲، ص۲۹۰؛ الموسوعةالفقهیّة، ج۱۳، ص۲۳۵ـ۲۳۶؛ نیز رجوع کنید به کفّاره* ) و کافر خواندنکسی( رجوع کنید به فیّومی؛ فیروزآبادی؛ معلوف، همانجاها؛ غدیری، ذیل«تکفیر») یا نسبتکفر دادنبهمسلمان(محمود عبدالرحمانعبدالمنعم، ذیل«تکفیر»؛ الموسوعةالفقهیّة، ج۱۳، ص۲۲۷). در برخیاحادیثو بهتبعآندر اصطلاحفقها، تکفیر بهمعناینهادنیکدستبر رویدستدیگر در هنگامایستادندر نماز و نیز در غیرنماز برایادایاحترامآمدهاست(یا اصطلاحاً «تکتیف» رجوع کنید به غدیری، همانجا) کهبرخیفقهایامامیآنرا حرامو برخیدیگر مکروهدانستهاند ( رجوع کنید بهحرّعاملی، ج۷، صـ۲۶۷، ج، ص؛ مجلسی، ج، ص، ۳۲۵ـ ۳۲۶؛ نیز رجوع کنید به نماز * ).تکفیر بهمعنیِ نسبتدادنکفر بهشخصیا گروهدر قرآنکریممصادیقمتعددیدارد، از جملهکسانیکهحضرتمسیحعلیهالسلامرا خدا پنداشتند (مائده: ۱۷، ۷۲، ۷۳) و افرادیکهبهمردمجادوگریمیآموختند (بقره: ۱۰۲؛ برایموارد دیگر رجوع کنید بهعبدالباقی، ذیل«کفر») تکفیر شدهاند. در احادیثنیز عللو عواملیکهممکناستسببتکفیر گردد و موارد غیرمجاز و شرایطآنبتفصیلمطرحشدهاست.پیشینةتکفیر در جهاناسلام، بهصدر اسلامبازمیگردد. برخیحوادثمهمتاریخاسلامبهسببتکفیر رویداده، همچنانکهبرخیرخدادهایسیاسیو اجتماعیزمینةتکفیر را فراهمآوردهاست. از جملهرویدادهایمهمدورانپساز رحلتپیامبر اکرم، جنگهای«رِدّه» در زمانابوبکر بود کهدر اینجنگها دستگاهخلافتمعارضانِ خود را کافر و خارجاز دینخواند ( رجوع کنید به طبری، ج۳، ص۲۵۰ـ۲۵۲؛ ابناعثمکوفی، ج۱، صـ ۱۶، ۲۳؛ سیوطی، ص۶۹ـ۷۱). در بارةاینکهواقعاً تمامییا بعضیاز کسانیکهدر آندورهتکفیر شدهاند، از دیدگاهفقهاسلامیکافرند یا خیر، تردید جدّیوجود دارد و برخیگزارشهایتاریخیتردیدهایبسیار در اینباره، حتیتردید افراد نزدیکبهخلیفه، را نشانمیدهد ( رجوع کنید بهجعفریان، ج۲، ص۳۵). بنا بر برخیمنابعتاریخی، عواملیمانند ندادنزکاتو نپذیرفتناصلخلافتیا در نظر گرفتنکسانیدیگر برایاینمقام، در انتسابکفر به«اهلرِدّه» یا دستکمدستههاییاز آناننقشمهمیداشتهاست( رجوع کنید بهابنقتیبه، ج۱، ص۳۴؛ نوبختی، ص۴؛ ابناعثمکوفی، ج۱، ص۱۶، ۲۰؛ جعفریان، ج۲، ص۲۹). البتهادعایپیامبرینیز در میانآنانبسیار گزارششدهاستکهمیتواند تکفیر را از دیدگاهفقهیتوجیهکند ( رجوع کنید بهطبری، ج۳، ص؛ جعفریان، ج، صـ۳۲؛ برایاطلاعبیشتر رجوع کنید به ردّه* ).واقعةمهمتاریخیدیگر در بارةتکفیر، غائلةخوارجاست. بسیاریاز فرقههایخوارجکسیرا کهمرتکبیکیاز گناهانکبیرهمیشد، و حتیامتپیامبر را، تکفیر میکردند ( رجوع کنید بهشهرستانی، ج۱، ص۱۲۲، ۱۲۸، ۱۳۵؛ ابنابیالحدید، ج۸، ص۱۱۳؛ مجلسی، ج۳۳، ص۳۷۳). در مقابل، بعضیاز مسلمانان، از جملهبرخیمذاهباهلسنّت، خوارجرا تکفیر میکردند ( رجوع کنید به شوشتری، ص؛ نیز رجوع کنید به خوارج* ). در احادیث، غالیانیا غُلات(آنانکهدر بارةشخصیتامامانعلیهمالسلامغلوّ و زیادهرویمیکردند) و قائلانبهتفویض* (مفوّضه) خارجاز ایمانخواندهشدهاند ( رجوع کنید به حرّعاملی، ج، ص؛ مجلسی، ج۲۵، ص۲۶۵؛ نیز رجوع کنید به غلوّ * ). بعضیاز معتزلهو اشاعره، مشبّههرا تکفیر میکردند ( رجوع کنید به ابنطاووس، ج۲، ص۳۵۵).علاوهبر گروهها، افراد و شخصیتهایمتعددی، چهبسا بعضیاشخاصسرشناس، را تکفیر کردهاند، از جملهدر بارةتکفیر برخیخلفا و همسرانپیامبر اکرمروایاتینقلشدهاست( رجوع کنید به ابنابیالحدید، ج۳، ص۵۰؛ ابنطاووس، ج۱، ص۲۹۲). حتیساحتمقدّسمعصومانعلیهمالسلامنیز از تکفیر بر کنار نماندهاست( رجوع کنید به مفید، ص۳۱۳؛ شوشتری، ص۱۹۳؛ مجلسی، ج۳۷، ص۱۵).هر چند نمونههایفردیو جمعیتکفیر در تاریخاسلامکمنیستو در برهههاییاز تاریخ، اینجریانشایعبودهاست(هانویکمواردیاز تکفیرهایسیاسیو اجتماعیرا در افریقایغربی، از قرننهمتا دورةمعاصر گزارشکردهاسترجوع کنید بهد. اسلام، چاپدوم، ذیلواژه)، نمیتوانتکفیر را در میانفرقهها و نحلههایگوناگوناسلامیچندانعمدهو سرنوشتساز دانست. حتیدر نگاهیکلان، موارد افراطآمیز تکفیر، چهآنانکهتکفیر کردهاند و چهآنانکهتکفیر شدهاند، اندکبهنظر میرسد و امروزهشمار پیرواندیدگاهافراطیتکفیر، نسبتبهکلجمعیتمسلمانان، چنداننیست. ظاهراً نظر علما و فقهایمذاهبمهماسلامیدر کاهشتکفیر مؤثر بودهاست، زیرا فقها با استناد بهاحادیث( رجوع کنید به مجلسی، ج، صـ۲۰۹؛ الموسوعةالفقهیّة، ج، ص) نسبتدادنبیدلیلکفر بهمسلمانرا مستوجبتعزیر دانستهاند ( رجوع کنید بهشهیدثانی، ج۹، ص۱۷۵؛ جزیری، ج۵، ص۱۹۴ـ۱۹۵؛ الموسوعةالفقهیّة، ج۱۳، ص۲۲۹). حتیگاهیفقها با وجود نادرستیبرخیعقاید، از تکفیر پیروانآنها استنکافنمودهاند ( رجوع کنید به مجلسی، ج۵۴، ص۲۴۶ـ۲۴۷، ج۵۸، ص۱۰۴). غزالی(ص۸۵ ـ۱۰۱) نیز ضمنتوضیحمعیار تکفیر، بر طایفهایاز متکلمانکهبا تنگنظریعدهایاز مسلمانانرا تکفیر کردهاند، انتقاد و توصیهکردهاستکهحتیالامکاناز تکفیر اهلقبلهاحتراز شود. با اینهمه، از دیدگاهفقهیدر مواردیمعیّنو با حصولشرایطیخاص، تکفیر مشروعاستو آثاریویژهدر پیدارد (برایتفاصیلاحکامرجوع کنید به ارتداد * ، کفر * ؛ برایآگاهیاز آرایمتفکرانو جریانهایاجتماعیمعاصر در کشورهایاسلامیدر بارةتکفیر رجوع کنید به > دایرةالمعارفجهاناسلامآکسفورد < ؛ د. اسلام، چاپدوم، ذیلواژه).منابع: علاوهبر قرآن؛ ابنابیالحدید، شرحنهجالبلاغه، قم۱۴۰۴؛ ابناعثمکوفی، کتابالفتوح، چاپعلیشیری، بیروت۱۴۱۱/۱۹۹۱؛ ابنطاووس، الطرائففیمعرفةمذاهبالطوائف، چاپجلالالدینحسینی، قم۱۴۰۰؛ ابنقتیبه، الامامةو السیاسة، المعروفبتاریخالخلفاء ، قاهره۱۳۸۸/ ۱۹۶۹، چاپافستقم۱۳۶۳ ش؛ عبدالرحمانجزیری، کتابالفقهعلیالمذاهبالاربعة، بیروت۱۴۱۰/ ۱۹۹۰؛ رسولجعفریان، تاریخسیاسیاسلام: تاریخخلفاء ، قم۱۳۷۷ ش؛ حرّ عاملی؛ دهخدا؛ عبدالرحمانبنابیبکر سیوطی، تاریخالخلفاء ، بیروت۱۳۹۴/ ۱۹۷۴؛ نوراللّهبنشریفالدینشوشتری، الصّوارمالمهرقةفینقد الصّواعقالمحرقة، چاپجلالالدینمحدثارموی، تهران۱۳۶۷؛ محمدبنعبدالکریمشهرستانی، المللو النحل، چاپ
محمد سیّدکیلانی، قاهره۱۳۸۷/۱۹۶۷؛ زینالدینبنعلیشهیدثانی، الروضةالبهیةفیشرحاللمعةالدمشقیة، چاپمحمد کلانتر، بیروت۱۴۰۳/ ۱۹۸۳؛ طبری، تاریخ(بیروت)؛ محمد فؤاد عبدالباقی، المعجمالمفهرسلالفاظالقرآنالکریم، قاهره۱۳۶۴، چاپافستتهران ?[ ۱۳۹۷ ] ؛ عبداللّهعیسیابراهیمغدیری، القاموسالجامعللمصطلحاتالفقهیة، بیروت۱۴۱۸/ ۱۹۹۸؛ غزالی، فیصلالتفرقةبینالاسلامالزندقة، چاپریاضمصطفیعبداللّه، دمشق۱۴۱۷/ ؛ الزندقة، چاپریاضمحمدبنیعقوبفیروزآبادی، القاموسالمحیط، بیروت۱۴۰۷/۱۹۸۷؛ احمدبنمحمد فیّومی، المصباحالمنیر فیغریبالشرحالکبیر للرافعی، بیروت: دارالفکر، [ بیتا. ] ؛ مجلسی؛ محمود عبدالرحمانعبدالمنعم، معجمالمصطلحاتو الالفاظالفقهیة، قاهره۱۹۹۹؛ لویسمعلوف، المنجد فیاللّغةو الاعلام، بیروت۱۹۹۶؛ محمدبنمحمد مفید، الفصولالمختارةمنالعیونو المحاسن، قم۱۴۱۳؛ الموسوعةالفقهیّة، ج۱۳، کویت: وزارتالاوقافو الشئونالاسلامیه، ۱۴۰۸/ ۱۹۸۸؛ حسنبنموسینوبختی، فرقالشیعة، چاپمحمدصادقآلبحرالعلوم، نجف۱۳۵۵/۱۹۳۶؛EI 2 , s.v. "Takf ¦âr. 2: In West Africa" (by J. O. Hunwick); The Oxford encyclopedia of the modern Islamic world , ed.John L. Esposito, New York 1995, s.v. "Takfir" (by Ibrahim A. Karwan).
