کتابخانه:تولی الامام

تولی الإمام

مشخصات کتاب

نویسنده	شهاب الدین الحسینی
زبان	عربی
ناشر	موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان
محل انتشارات	قم
تاریخ نشر	۱۳۸۷

مقدمه

ما تزال مساله الامامه من المسائل الاکثر جدلا فی الاوساط الاسلامیه، وقد تجاوزت واقعها التاریخی لتدخل فی جوهر الصراع الاجتماعی والسیاسی فی عالم الیوم، اضافه الی موقعها الحیوی فی صیاغه المعتقد الدینی ودوره الحساس فی الحیاه والاجابه عن اسئله الانسان.
فالامامه تعد رکنا اساسیا هاما فی بناء الصرح الاسلامی وفی تکوینه الفکری والسیاسی، واستمرارا فی حرکه التغییر و البناء الاجتماعی والاداری بعد غیاب النبوه.
وفی هذا یکمن سر الاهتمام العمیق بشخص الامام علی(ع) من لدن النبی(ص) واعداده لدور مستقبلی هو فی حقیقته امتداد للمهام الرسالیه ومن اجل الحفاظ علی الشریعه ومسوولیه تطبیقها فی واقع الحیاه.
ولقد افرز الاهتمام النبوی الفرید فهما خاصا لدی فریق من الصحابه فانجذبوا الی علی والتفوا حوله، وکانت لهم مواقفهم ازاء النتائج المریره التی اسفر عنها موتمر السقیفه الذی یعد اساسا للفواجع التی عصفت بالامه الاسلامیه ومهدت لکارثه صفین ومن ثم ماساه کربلاء.
واذا کانت الخلافات حول الامامه قد بدات اول ما بدات فی اطار من الجدل الفکری والعلمی فانها سرعان ماتحولت بعد ذلک الی موجات من الاضطهاد السیاسی والارهاب الفکری والی سلسله عنیفه من المواجهات الدامیه،اضافه الی ما رافق ذلک من حملات دعائیه واتهامات ظالمه للتیار الشیعی الذی رفض باخلاص لواء التمسک بقیاده اهل البیت(ع).
ومن المسائل التی کانت محورا للجدل هی مساله الافضلیه، ففیما ینادی البعض بجواز امامه المفضول فی وجود الفاضل ویستشهدون علی صحه رایهم بقضیه استخلاف ابی بکر بوجود علی یبرز الشیعه برای صریح حول انتفاء المعنی المذکور من خلال اعتبار الامامه عهدا الهیا، وان الامام یمثل ذروه الکمال الانسانی ولا معنی اذن لتقدیم المفضول علی الفاضل، وما حصل فی غیاب النبی(ص) هو اراده بشریه ضربت عرض الجدار اراده اللّه سبحانه.
وخلال ربع قرن تلا رحیل النبی(ص) وقعت حوادث کبری بدءا من السقیفه وانتهاء بکارثه صفین وصعود الحزب الاموی الی سده الحکم.
وقد شاءت السیاسات المتعاقبه والمعادیه لاهل البیت والتیار الشیعی ان تبلور وعیا فکریا یمنح الاصاله لما وقع من حوادث موسفه.
اننا نجد الفکر السنی یوسس لانتخاب الامام او الخلیفه انطلاقا لما حصل من نماذج فی فتره صدر الاسلام.
وبشکل عام هناک رویتان حول هذه المساله ففی ضوء الرویه السنیه نری ان الامام او الخلیفه انسان تسلم مسوولیاته بطریقه الانتخاب - مع التاکید علی وجود تضارب فی وجهات النظر حول عملیه الانتخاب - فتکون الخلافه حینئذ مسوولیه اجتماعیه ولیست عهدا الهیا.
وعلی هذا فهی مساله (فرعیه) فی اطار فقهی وموضوعها فعل المکلف، وعندئذ تخرج عن دائره (الاصول)منطقیا عندما یکون الموضوع فعل اللّه عز وجل فتحتاج هنالک تاسیسا عقلیا فی استیعابها.
وقد عولجت هذه المساله فی اطار التفکیر السنی بتنوع متضارب من النظریات الذی قد یصل الی حد التناقض.
فمن (الاجماع) الذی یزعم انبثاقه مما حصل فی السقیفه، الی طریقه (التعیین) ومنها الی طریقه (الانتخاب) کماحصل فی المجلس الذی شکله الخلیفه الثانی واسفر عن انتخاب الخلیفه الثالث.
وقد استمر الاضطراب الفکری فی هذه المساله المصیریه الی حدود منح المشروعیه لمن یعتلی سده الخلافه باستخدام القوه!وقد انبثقت هذه الاراء انطلاقا من مقوله متهافته تفید بان النبی(ص) توفی ولم یحدد شخص الخلیفه القادم، هذه المقوله التی تدحضها عشرات الوقائع التی تصل ذروتها فی الاعلان الصریح فی غدیر خم، وما ینقضها من سیره مشرقه لسیدنا محمد(ص) الذی لم یترک المدینه المنوره دون رجل یدیر شوونها عندما ینطلق فی عملیات عسکریه دفاعیه او فی رحلته الی الحج والعمره.
وامام هذه الفوضی فی الاراء حول مساله الامامه والخلافه تبرز حاله من التماسک الفکری والانسجام العقائدی تتبلور فی التفکیر الشیعی الذی یجعل من الامامه عهدا الهیا شانها شان النبوه.
فالتاریخ الانسانی الذی یزخر بعشرات الانبیاء ممن حملوا هموم الرساله حافل باسماء الاوصیاء ممن وقفواالی جانب الرسل وحملوا اعباء الدفاع عن الرساله.
وعلی مدی ربع قرن من تاریخ الاسلام نجد حاله من الانسجام والثبات الفکری حول مساله الامامه.
وفی الوقت الذی یحار التنظیر السنی حول التفسیر التاریخی لحدیث: (الائمه اثنا عشر کلهم من قریش)، فان الدلیل الشیعی قدم مصداقا رائعا تویده الوقائع التاریخیه.
اما التاسیس العقلی لمساله الامامه فهو غائب بالمره عن الفکر السنی، فیما ینبری الشیعه الی التاسیس لهذه المساله الجوهریه قرآنیا وحدیثیا وعقلیا ایضا.
ویبقی حدیث الغدیر فی طلیعه الاحادیث المتواتره التی تشهد لحق علی کوصی للنبی(ص) وخلیفه فی الدوله واماما للامه الاسلامیه جمعاء.
وان هذا هو الحق ولیس بعد الحق الا الضلال.

وما توفیقنا الا باللّه مرکز الغدیر مقدمه الحمدللّه رب العالمین، والصلاه والسلام علی رسول اللّه محمد وآله الطاهرین وصحبه المیامین.
جاءت الرساله الاسلامیه الخاتمه للرسالات من اجل قیاده المجتمع الانسانی، وایصاله الی قمه التکامل والسمو والارتقاء، بتقریر المنهج الالهی فی واقع الحیاه، وجعله الحاکم علی تصورات الناس، ومشاعرهم،ومواقفهم، لتتحول النظریات الی صور متجسده فی الواقع، ذات معالم ومواقف منظوره ومحسوسه.
وقد جسد رسول اللّه(ص) نبی البشریه المنهج الالهی فی واقع الحیاه، وجعل المفاهیم والقیم الاسلامیه حقیقه حرکیه، لتقتدی به الامه وتقوم باعباء الرساله، وقیاده الانسانیه قیاده نموذجیه فی تصوراتها ومواقفهاوعلاقاتها، لتستمر المسیره التکاملیه، ویتوالی التغییر والبناء حتی یکون المنهج الالهی هو المنهج الوحید فی العالم الانسانی.
وبما ان الامامه هی التی تواصل المسیره وتتبنی التغییر الشامل، فان رسول اللّه(ص) قد اولاها اهمیه استثنائیه، ووجه انظار المسلمین الیها، فی شروطها وخصائصها، وفی تشخیصها فی الواقع، فاعلن عنها اعلاناجلیا وآخر خفیا، ابتداء من اول مراحل البعثه حتی اواخر ایامه الشریفه، فلم یترک مناسبه او واقعه الا واشارالیها، واکد ضروره الاقتداء بها ومناصرتها، وجعلها عدلا للقرآن الکریم، فلم یترک الامه سدی، وانما جعل لهااعلاما بارزه لیکونوا قدوه لها فی معترک الصراع القائم بین الاسلام ورواسب الجاهلیه، ولتقتدی بهم الاجیال فی المراحل اللاحقه، ولکن بعض المسلمین اجتهدوا فی قبال الاسس الثابته، ونصوص رسول اللّه(ص)، وتخلفوا عن تلک الامامه، ولم یبسطوا لها الید لاداء دورها الریادی فی حیاتهم، لانهم - کما یقول یحیی بن محمد بن ابی زیدوهو لیس امامی المذهب -: (لم یکونوا یذهبون فی الخلافه الی انها من معالم الدین، وانها جاریه مجری العبادات الشرعیه... ولکنهم کانوا یجرونها مجری الامور الدنیویه، ویذهبون لهذا، مثل تامیر الامراء وتدبیر الحروب وسیاسه الرعیه، وما کانوا یبالون فی امثال هذا من مخالفه نصوصه(ص) اذا راوا المصلحه فی غیرها... وقداطبقت الصحابه اطباقا واحدا علی ترک کثیر من النصوص لما راوا المصلحه فی ذلک).
فاجتهد الصحابه لابعاد من نصبه اللّه ورسوله اماما عن مقامه، وقد ادی ذلک الاجتهاد الی بروز اراءعدیده فی اسس تولی الامام یخالف بعضها بعضا فی وجوه، ویلتقی معه فی وجوه اخری، حتی تحولت مساله الخلافه والامامه الی ملک یتوارثه الابناء عن الاباء دون سابقه او اهلیه لها، فکان ذلک الاجتهاد مقابل النص السبب الاول و الاخیر فی انشقاق المسلمین وفرقتهم الی یومنا هذا، وقد استتبع ذلک الانشقاق مواقف عملیه اریقت بهاالدماء وهتکت فیها الاعراض، کما قال الشهرستانی: (واعظم خلاف بین الامه خلاف الامامه، اذ ما سل سیف فی الاسلام علی قاعده دینیه مثل ما سل علی الامامه فی کل زمان).
واستسلم کثیر من الصحابه والتابعین للامر الواقع، فاقروا امامه الفاسقین والجائرین خوفا او طمعا،وتتبع المتاخرون آثار المتقدمین، فوضعوا نظریاتهم فی شروط الامامه او اسس اختیارها طبقا للواقع وتصحیحا لمواقف السلف.
وتدخلت السیاسه، فاختلقت الاحادیث وزورت الحقائق، حتی التبس الامر علی کثیر من المورخین، فلم یشخصوا الحقائق، بعد ان وجدوا امامهم تراثا واسعا فی المناقب والفضائل لهذا او لذاک، وفی التجریح والتعدیل لهذا الراوی او ذلک، حتی وصل ببعضهم الامر الی تبریر مواقف البغاه علی الامام الحق علی بن ابی طالب(ع)فقالوا: (... لانهم وان کانوا بغاه فی نفس الامر، فانهم کانوا مجتهدین فیما تعاطوه من القتال، ولیس کل مجتهدمصیبا، بل المصیب له اجران، والمخط ی له اجر).
وقال ابن حجر الهیثمی: (وانهم مع ذلک ماجورون غیر مازورین) وقد انعکس الخلاف فی الامامه علی جمیع التصورات والمواقف، حتی اختلف المسلمون فی الاحکام الشرعیه تبعا للاختلاف فی اخذ معالم الدین من الائمه المنصوبین من اللّه ورسوله(ص) او من غیرهم، حتی وصل الحال الی الاسس المتفق علیها کالصلاه علی محمد وآله، فحذفت الال مع الاعتراف بملازمتها للصلاه علی رسول اللّه(ص) .
وفی هذا الکتاب نستقری طرق تولی الامام، المختلف فیها بین المسلمین من عصر صدر الاسلام الی یومناهذا، و نقسم الکتاب الی ثلاثه فصول:
الفصل الاول : فصل تمهیدی.
الفصل الثانی : طرق تولی الامام فی الصدر الاول
الفصل الثالث : طرق تولی الامام فی عصر المعصومین
وکانت طبیعه المباحث تقتضی المقارنه بین آراء مدرسه اهل البیت(ع) والمدارس الاخری، فکان الکتاب مستوعبا للاراء المتعدده ومقارنا حسب طبیعته.
وقد اعتمدنا علی امهات المصادر القدیمه والحدیثه، والروایات المعتبره عند الفریقین، طبقا للمنهج العلمی فی البحث، واسس التعدیل والتجریح المعمول بها عند المحدثین والاصولیین.
نسال اللّه تعالی ان یوفقنا لخدمه دینه وان تکون آراونا مجرد بحوث علمیه، نروم التوصل من خلال طرحها الی الرای الاصوب دون تحامل او تطاول علی اصحاب الاراء المخالفه، التی تربطنا وایاهم وحده المفاهیم والقیم، ووحده المصالح والمصیر.
ونسال اللّه تعالی ان یوحد صفوفنا، وان لا تکون الاراء سببا فی عدم اللقاء وعدم الاجتماع.
وآخر دعوانا ان الحمد للّه رب العالمین، والصلاه والسلام علی نبینا محمد وعلی آله الاطهار وصحبه الابرار.
شهاب الدین الحسینی قم المقدسه الفصل الاول:معنی الامام والامامه قبل ان نبدا بتوضیح معنی الامام والامامه، لابد ان نضع صوره واضحه المعالم عن معانی بعض المفاهیم المرتبطه بهذا المعنی، التی قد تکون مساوقه ومرادفه له، او واقعه فی احد مراتبه ومستویاته العملیه التی یفرزها الواقع من حیث التمکین وبسط الید وعدمهما، وتوضیح هذا المعانی یسلط الاضواء علی فهم المباحث المطروحه فی فصول هذا الکتاب، ومن هذه المعانی: الولی والولایه قال الراغب الاصفهانی: (الولاء والتولی: ان یحصل شیئان فصاعدا حصولا لیس بینهما ما لیس منهما،والولایه: النصره، والولایه: تولی الامر... والولی والمولی یستعملان فی ذلک کل واحد منهما یقال: فی معنی الفاعل، وفی معنی المفعول... وکل من ولی امر الاخر فهو ولیه... ویقال: فلان اولی بکذا: ای احری).
وقال ابن الاثیر: (کل من ولی امرا او قام به فهو مولاه وولیه... والمولی اسم یقع علی جماعه کثیره، فهو:الرب، والمالک، والسید، والمنعم، والمعتق، والناصر، والمحب، والتابع، والجار، وابن العم، والحلیف... والعبد،والمعتق والمنعم علیه... فیضاف کل واحد الی ما یقتضیه الحدیث الوارد فیه.
والولایه (بالفتح) فی النسب والنصره والمعتق، والولایه (بالکسر) فی الاماره) وقال الخلیل الفراهیدی: (الولایه مصدر الوالی، والولاء مصدر المولی... والموالاه: اتخاذ المولی،والموالاه ایضا: ان یوالی بین رمیتین او فعلین فی الاشیاء کلها... واستولی فلان علی شی ء اذا صار فی یده).
وقال الفضل بن الحسن الطبرسی: (الولی: هو الذی یلی النصره والمعونه، والولی: هو الذی یلی تدبیرالامر، یقال: فلان ولی المراه اذا کان یملک تدبیر نکاحها، وولی الدم من کان الیه المطالبه بالقود، والسلطان ولی امر الرعیه، ویقال: لمن یرشحه لخلافته علیهم بعده ولی عهد المسلمین.
قال المبرد: اصل الولی الذی هو اولی ای احق ومثله المولی).
ومن خلال ما تقدم تستطیع القول: ان الولی والمولی استخدم فی معنی الاولی بالتصرف.
فالرابطه بین ابناء العم هی الاولویه، فابن العم اولی بابن عمه، والسید اولی بعبده، والمنعم اولی بالمنعم علیه، و کذلک الناصر،والمحب، والتابع، والجار، والحلیف، فکل طرف اولی بالطرف الاخر من غیره، بسبب درجه القرب وکما تقدم فی قول الراغب الاصفهانی: (ان یحصل شیئان فصاعدا حصولا لیس بینهما ما لیس منهما).
وقد استعمل القرآن الکریم ذلک فی معنی الاولی، قال اللّه تعالی: (...ماواکم النار هی مولاکم وبئس المصیر).
قال الطبری وابن کثیر: (هی اولی بکم).
واذا اتضح هذا المعنی نقول: ان الولی غ الذی هو اولی واحری بالتصرف، غلب استعماله فی ولایه الامر،وکان یضاف الی الامر - بمعنی السلطنه والحکومه والخلافه والامامه والقیاده.
واولی الامر: جمع ولی الامر.
قال الراغب الاصفهانی: (ان اولی الامر الذین بهم یرتدع الناس اربعه: (الانبیاء، والولاه، والحکماء، والوعظه).
وقال ابن منظور: (اولوا الامر: الروساء واهل العلم).
وقال الزمخشری: (المراد باولی الامر منکم: امراء الحق... وقیل: هم العلماء الدینیون الذین یعلمون الناس الدین ویامرونهم بالمعروف وینهونهم عن المنکر).
وقال محمد عبده: (هم اهل الحل والعقد من المسلمین، وهم: الامراء والحکام والعلماء وروساء الجندوسائر الروساء والزعماء الذین یرجع الیهم الناس فی الحاجات والمصالح العامه).
وحدد محمد رشید رضا احدی ثلاث معان مراده من (اولی الامر) مختلف فیها بین الباحثین وهی: اولا: الامراء.
ثانیا: العلماء.
ثالثا: الائمه المعصومون (فی رای الشیعه).
الخلیفه والخلافه قال الراغب الاصفهانی: (الخلافه: النیابه عن الغیر اما لغیبه المنوب عنه واما لموته، واما لعجزه، وامالتشریف المستخلف).
وقال ابن خلدون: (الخلافه: نیابه عن صاحب الشریعه فی حفظ الدین وسیاسه الدنیا به، والقائم به خلیفه).
وقال القلقشندی: (الخلافه اطلقت فی العرف العام علی الزعامه العظمی وهی الولایه العامه علی کافه الامه،والقیام بامورها والنهوض باعبائها).
وقال ابن منظور: (الخلافه: الاماره، قال الزجاج: جاز ان یقال للائمه خلفاء اللّه فی ارضه، وقال غیره:الخلیفه: السلطان الاعظم).
وقال الخلیل الفراهیدی: (الخلیفه: من استخلف مکان من قبله، ویقوم مقامه).
وفی تفسیر ابن کثیر للایه الشریفه: (یا داود انا جعلناک خلیفه فی الارض فاحکم بین الناس بالحق).
قال: (هذه وصیه من اللّه عز وجل لولاه الامور).
ففسر الخلیفه بولی غ الامر.
وفی الحدیث الشریف عن رسول اللّه(ص) انه قال: (اللهم ارحم خلفائی) قیل: یا رسول الله، ومن خلفاوک؟ قال:(الذین یاتون بعدی ویروون حدیثی وسنتی).
بعد بیان اقوال اللغویین والمفسرین یکون معنی الخلیفه مرادفا لولی الامر، ومعنی الخلافه مرادفا للولایه والامره.
الامام والامامه قال الراغب الاصفهانی: (الامام: الموتم به انسانا کان یقتدی بقوله او فعله، او کتابا، او غیر ذلک محقا کان ام مبطلا، وجمعه ائمه).
وقال ابن منظور: (الامام: کل من ائتم به قوم... وسیدنا رسول اللّه(ص)، امام امته، وعلیهم جمیعا الائتمام بسنته التی مضی علیها... وقال ابن سیده: (والامام ما ائتم به من رئیس وغیره والجمع ائمه... وامام کل شی ء:قیمه والمصلح له، والقرآن امام المسلمین، وسیدنا محمد رسول اللّه(ص) امام الائمه، والخلیفه: امام الرعیه، وامام الجند: قائدهم).
وقال الخلیل الفراهیدی: (کل من اقتدی به، وقدم فی الامور فهو امام، والنبی(ص) امام الامه، والخلیفه امام الرعیه).
وقال الشیخ الطوسی: (وقولنا: امام یستفاد منه امران: احدهما انه مقتدی به فی افعاله واقواله من حیث قال وفعل...والثانی: انه یقوم بتدبیر الامه وسیاستها...).
وفی تفسیر الایه الشریفه: (... قال انی جاعلک للناس اماما...).
قال ابن کثیر: (جعله اللّه للناس قدوه واماما یقتدی به ویحتذی حذوه).
وقال الطبرسی: (یوتم به و یقتدی به... فتقدمهم انت و یتبعون هدیک ویستنون بسنتک التی تعمل بهابامری ایاک ووحیی الیک).
وفی تفسیر الایه الشریفه: (ونرید ان نمن علی الذین استضعفوا فی الارض ونجعلهم ائمه ونجعلهم الوارثین).
قال الزمخشری: (ائمه: مقدمین فی الدین والدنیا یطا الناس اعقابهم، وعن ابن عباس: قاده یقتدی بهم فی الخیر، وعن مجاهد: دعاه الی الخیر، وعن قتاده: ولاه).
وفی معنی الامامه قال ابن خلدون: (نیابه عن صاحب الشریعه فی حفظ الدین وسیاسه الدنیا به).
وقال الطریحی: (الامامه: هی الرئاسه العامه علی جمیع الناس).
وفی قول الامام علی بن موسی الرضا(ع) یتضح المعنی الحقیقی للامامه: (ان الامامه هی منزله الانبیاء،وارث الاوصیاء.
ان الامامه خلافه اللّه عزوجل وخلافه الرسول ومقام امیرالمومنین ومیراث الحسن والحسین(ع).
ان الامامه زمام الدین ونظام المسلمین... ان الامامه اسس الاسلام النامی وفرعه السامی...).
والامامه من خلال ما تقدم هی اهم المناصب فی الاسلام، والامام هو المقتدی به فی اقواله وافعاله وهوالنائب عن رسول اللّه(ص) فی اداره شوون الامه الدینیه والدنیویه، ولذا رکزت الاحادیث الشریفه علی دور الامام ووجوب معرفته والاقتداء به والتسلیم الیه، قال رسول اللّه(ص): (من مات ولیس له امام فمیتته میته جاهلیه).
القائد والقیاده ان استعمال مصطلح القائد والقیاده لم یکن شائعا فی کتب المتقدمین، ولم یذکر فی القرآن الکریم ایضا،وقد ورد فی بعض الاحادیث الشریفه بنطاق محدود، والمصطلحات المتداوله قدیما هی الامام والامامه، والولی والولایه، والخلیفه والخلافه، اما مصطلح القائد والقیاده فقد کثر استعماله وتداوله فی العصور المتاخره من قبل المسلمین وغیرهم، وفیما یلی نستعرض مصطلح القائد والقیاده فی بعض کتب المتقدمین من اللغویین، وفی بعض الاحادیث الشریفه.
ورد فی لسان العرب: (القیاده مصدر القائد ... والقود: نقیض السوق، یقود الدابه من امامها ویسوقها من خلفها... وقاد البعیر واقتاده: معناه جره خلفه... ویقال: هذا الخیل قود فلان القائد، وجمع قائد الخیل قاده وقواد...وفی حدیث علی رضوان اللّه علیه: (فمن اللهج باللذه السلس القیاد للشهوه)، واستعمل ابو حنیفه القیاد فی الیعاسیب فقال فی صفاتها: وهی ملوک النحل وقادتها.
وفی حدیث السقیفه: فانطلق ابو بکر وعمر یتقاودان حتی اتوهم: ای یذهبان مسرعین کان کل واحد منهمایقود الاخر لسرعته.
واعطاه مقادته: انقاد له.
والانقیاد: الخضوع... واقاد: تقدم... وقول روبه: (اتلع یسمو بتلیل قواد).
قیل فی تفسیره: متقدم...).
والجامع المشترک لهذه الاقوال: ان القائد هو المتقدم علی غیره فیکون هو المتبوع وغیره تابعا له.
وفی الاحادیث الشریفه ورد مصطلح (قاده)، قال رسول اللّه(ص): (المتقون ساده، والفقهاء قاده، والجلوس الیهم عباده).
وفی روایه اخری عنه(ص) انه قال: (الانبیاء قاده، والفقهاء ساده، ومجالستهم زیاده...).
وقال(ص): (المجتهدون قواد اهل الجنه)، یعنی یقودونهم الیها، کان المعنی یسبقونهم ویجرونهم الیها.
وقد استعمل الامام علی(ع) مصطلح القائد مرادفا لمصطلح الامام فقال فی صفه المتقین: (ان من احب عباداللّه الیه عبدا... قد امکن الکتاب من زمامه، فهو قائده وامامه، یحل حیث حل ثقله، وینزل حیث کان منزله).
وقال(ع) - یشکو من رعیته -: (... ان کانت الرعایا قبلی لتشکوا حیف رعاتها، واننی الیوم لاشکو حیف رعیتی، کاننی المقود وهم القاده...).
وقال(ع) - بعد تبیان مساوی معاویه -: (... فهولاء قاده القوم).
وقال المغیره بن الحارث بن عبدالمطلب - یصف الامام علی(ع) - : فیکم وصیی رسول اللّه قائدکم و صهره وکتاب اللّه قد نشرا هذه بعض الاستعمالات لمصطلح القائد وردت فی الاقوال والاحادیث والخطب وکانت محدوده التداول، ویفهم من استعمالها انها وردت مرادفه ومساوقه لمصطلح الامام.
ومصدر القائد: القیاده، وتکون مرادفه ومساوقه للامامه، ولکن مصطلح الامام والامامه هو الشائع فی تعبیر اللغویین وفی الاحادیث الشریفه، وفی کتب التاریخ والفقه، اما فی العصر الراهن فان مصطلح القائدوالقیاده هو الشائع فی الاستعمال، وانحصر مصطلح الامام والامامه وبقی مختصا بالامام علی(ع) والائمه من ولده(ع)، و یطلق علی غیرهم تجوزا.
وفی هذا المقام نختار قول احد الفقهاء المعاصرین فی معنی القائد والقیاده وهو السید کاظم الحائری،یقول: (الامامه تعط ی معنی القیاده، فمن یقود الناس فهو امامهم، وامام الناس یعنی قائدهم).
وهنالک مصطلحات اخری تتعلق بالمصطلحات المتقدمه، قد تکون مرادفه ومساوقه لها، وقد تکون رتبه من مراتبها، او مستوی من مستویاتها، کالامیر والاماره، والزعیم والزعامه، والرئیس والرئاسه، والسلطان والسلطنه، والحاکم والحکومه.
مستویات ومراتب الامامه للامامه مستویات ومراتب تبعا للمسوولیه الملقاه علی عاتقها، ودورها القیادی فی جمیع جوانب الحیاه الدینیه والدنیویه، وتبعا لامکانیه تحقیقها فی الواقع العملی، فالامامه لها مستویان ومرتبتان: الاولی: تعنی الاشراف المطلق من قبل اللّه سبحانه وتعالی علی البشریه من خلال انسان معین کالرسول(ص) والاوصیاء(ع)، فهی نیابه وخلافه خاصه ومباشره من قبل اللّه تعالی، وهی مطلقه تشمل کل انحاءوجود الانسان بجمیع ابعاده، فهی تعنی ان الامام هو الحجه من قبله تعالی فی کل شی ء، فی العقیده والتشریع،مهمته ربط البشریه بعالم الغیب فکریا وروحیا واجتماعیا، وهی ممتده عبر الاجیال، ومهمه الامام هی القدوه الحسنه.
الثانیه: تعنی اداره الشوون العملیه، واقامه الشریعه والعدل والحکم بین الناس، وبعباره اخری تعنی قیاده الدوله.
والمستوی الاول او المرتبه الاولی لا تتخلف عن الامام مهما کانت الظروف، سواء استجابت له الامه‌ام لم تستجب، او بسطت له الید ام لم تبسط، فهو القدوه والحجه وحلقه الوصل بین البشریه وعالم الغیب، ویجب الاقتداء به وتنفیذ اوامره والانتهاء عن نواهیه، فیبقی دوره محفوظا کما نصبه اللّه تعالی، واما المستوی الثانی والمرتبه الثانیه فانها قد تتخلف عن الامام فی حاله عصیان الامه بازاحته عن منصبه وعدم بسط الید له فی اداره الدوله والاشراف المباشر علیها، وبعباره اخری ان المستوی الثانی او المرتبه الثانیه قد تسلب من الامام اوتغتصب منه.
وفی توضیح ما تقدم نستشهد باقوال الامام علی(ع) فی هذا الخصوص، حیث یقول - فی رسالته الی اخیه عقیل - : (... فدع عنک قریشا... فقد قطعوا رحمی، و سلبونی سلطان ابن امی).
وقال(ع): (واللّه ما کانت لی فی الخلافه رغبه ولا فی الولایه اربه، و لکنکم دعوتمونی الیها، وحملتمونی علیها...).
وسال(ع) عبد اللّه بن عباس: ما قیمه هذا النعل؟ فقال: لاقیمه له، فقال(ع): (واللّه لهی احب الی غ من امرتکم، الاان اقیم حقا او ادفع باطلا).
وقال(ع): (... اللهم انک تعلم انی لم ارد الامره، ولاعلو الملک والریاسه، وانما اردت القیام بحدودک، والاداءلشرعک).
وقال(ع): (... وقد علم اللّه سبحانه انی کنت کارها للحکومه بین امه محمد(ص)، ولقد سمعته یقول: (ما من وال یلی شیئا من امر امتی الا اتی به یوم القیامه... ثم ینشر کتابه، فان کان عادلا نجا، وان کان جائرا هوی) حتی اجتمع علی ملوکم، وبایعنی طلحه والزبیر).
والذی نریده من طرح هذا الموضوع هو: ان الخلافه تعنی الاشراف المباشر علی اداره شوون الناس، وان الامره، والحکومه، والرئاسه، والسلطنه لیست مرادفه ومساوقه لمعنی الامامه، وانما هی مستوی من مستویاتها ومرتبه من مراتبها، وکذلک فی مصطلح الامیر والحاکم والرئیس والسلطان فانها غیر مرادفه لمعنی الامام، والا لما امکن سلبها عنه، ویمکن القول ان العلاقه بینها علاقه العموم والخصوص المطلق، فالامام هوالامیر والحاکم والرئیس والسلطان، ولیس العکس صحیحا.
ضروره الامام لا یمکن ان نتصور وجود جماعه او امه بدون امام، وقد اثبتت المسیره الانسانیه فی جمیع مراحل سیرهاانه لا یمکن الاستغناء عن الامام والامامه، فالمجتمع الاول وان کان محدودا فی کمه ونوعه واقتصاره علی اسره آدم(ع)، الا انه لم یستغن عن الامام، فکان آدم(ع) یمثل الامام فی نطاق اسرته التی هی بمثابه مجتمع صغیر،فکان(ع) هو الموجه والمربی والمشرف علی شوون اسرته، وکان حلقه الوصل بین البشریه والسماء.
وفی صددعدم الاستغناء عن الامام الحاکم، یقول الدکتور صادق الاسود: (کان انقسام افراد المجتمع الی حکام ومحکومین یکاد یکون واقعه عامه فی کل المجتمعات تقریبا).
ویقول انطونیو غرامشی: (ان علم وفن السیاسه بکامله مستند علی هذه الحقیقه الاولیه البسیطه... هی الوجود الفعلی للحکام والمحکومین وللقاده والتابعین).
وکان الانبیاء(ع) یمثلون دور الامامه فی الامم السابقه، واوضح تجربه فی ذلک هی تجربه بنی اسرائیل،قال رسول اللّه(ص): (کانت بنو اسرائیل تسوسهم الانبیاء کلما ملک نبی خلفه نبی...).
وکانت الامامه تستمد وجودها وصلاحیاتها من الدین، وکان رجال او علماء الدین یمثلون دور الامامه،یقول فوستیل دی کولانج: (فی المجتمعات البدائیه وخاصه المجتمعات الافریقیه نجد ان الملوک والسلاطین والروساء ومن الیهم لیسوا بمجرد حکام یملکون السلطه الزمنیه فقط، وانما هم یجمعون الیها کثیرا من السلطات الروحیه المتوارثه منذ القدیم، ویستمدون سلطتهم السیاسیه مما اتفقوا علیه من اوضاع دینیه لدیهم...ومهما اختلفت الدیانه فی المجتمعات، فانها فی المجتمعات القدیمه تتمیز بالسیاده المطلقه علی الحیاه الخاصه والحیاه العامه التی کانت الدوله فیها جماعه دینیه، والملک حبرا، ورجل الدوله کاهنا، والقانون صیغه مقدسه).
وضروره الامام او الامیر ضروره ملحه مهما کان حجم الجماعه او الامه، ولهذا نجد ان رسول اللّه(ص)یوکد هذه الحقیقه ویوصی بتامیر واحد من ثلاثه ان کانوا فی سفر او بارض فلاه، فیقول(ص): (اذا خرج ثلاثه فی سفر فلیومروا احدهم).
وفی روایه اخری عنه (ص) انه قال: (لایحل لثلاثه نفر یکونون بارض فلاه الا امروااحدهم).
والامامه ضروریه للفرد والمجتمع لدورها الکبیر فی الاشراف والتوجیه و تنظیم المسیره الانسانیه ببعدیها الروحی والمادی، و هی رکن هام فی التکوین للوجودات الانسانیه فی مختلف المجالات الفکریه والسیاسیه والاجتماعیه والاقتصادیه وفی استمرارها فی روح التغییر والبناء الخلقی والاجتماعی، یقول الدکتور عبدالرحمن عیسوی: (وتعد ظاهره القیاده ضروریه بالنسبه لتکوین الجماعات ولاستمرار بقائها).
فالارض لا تخلو من امام منصب من قبل اللّه تعالی او من ینوب عنه، قال الحسین بن خالد للامام علی بن موسی الرضا(ع): (اتخلوالارض من امام؟ فقال: لا).

وقال الامام جعفر بن محمد الصادق(ع): (لو لم یبق فی الارض الا اثنان لکان احدهما الحجه...).
وقال الامام علی(ع): (لاتخلو الارض من قائم للّه بحجه اما ظاهرا مشهورا، واما خائفا مغمورا، لئلاتبطل حجج اللّه وبیناته).
وحینما سئل الامام علی بن موسی الرضا(ع) عن عله تنصیب الامام اجاب: (لعلل کثیره، منها: ان الخلق لماوقفوا علی حد محدود، وامروا ان لا یتعدوا ذلک الحد لما فیه من فسادهم، لم یکن یثبت ذلک ولا یقوم الا بان یجعل علیهم فیه امینا یمنعهم... من الفساد، ویقیم فیهم الحدود والاحکام.
ومنها: انا لا نجد فرقه من الفرق ولا مله من الملل بقوا وعاشوا الا بقیم ورئیس... ومنها: انه لولم یجعل لهم اماما قیما امینا حافظا مستودعا لدرست المله وذهب الدین وغیرت السنن والاحکام، ولزاد فیه المبتدعون ونقص منه الملحدون...).
وتاتی ضروره الامام لدوره الخطیر والعظیم فی المجتمع، وتوقف جمیع المهام والتکالیف علی وجوده،وفی ذلک یقول الامام الرضا(ع): (ان الامامه هی منزله الانبیاء وارث الاوصیاء ... ان الامامه زمام الدین ونظام المسلمین وصلاح الدین وعز المومنین.
ان الامامه اس الاسلام النامی وفرعه السامی، بالامام تقام الصلاه والزکاه والصیام والحج والجهاد، وتوفیر الفی ء والصدقات، وامضاء الحدود والاحکام، ومنع الثغوروالاطراف...).
واکد الباحثون فی علم الاجتماع هذه الحقیقه، فقال (ج.
کورتوا): (تحتاج الجماعه الی رئیس یقودها، وهی بدون الرئیس کالجسم بدون راس، اوکالقطیع التائه یسیر بلا راع نحو المجهول، تتقاذفه الاهواء حتی یسقطفریسه بین انیاب المفترسین).
وقال الدکتور عبدالعزیز القوصی: (والزعامه ضروریه فی کل جماعه ترید ان یکون لها کیان، فللقبائل زعماوها، ولکل جماعه او حزب زعیم، وکذلک تنصیب الملوک علی الشعوب من اقدم العصور کان یقصد به التنظیم والتوجیه للشعب).
وضروره الامام محفوظه فی جمیع المستویات والمراتب، فهو ضروره باعتباره قدوه وحجه وحلقه الوصل بین السماء والارض، وهو ضروره باعتباره المنفذ للشریعه والمشرف علی التطبیق وعلی سیر الدوله،ولهذا ففی حاله اقصاء الامام عن منصبه کمشرف علی سیر الدوله تاتی ضروره عدم ابقاء هذه المرتبه شاغره،ولذلک اکدت الروایات ضروره اشغال هذه المرتبه، وفی ذلک قال الامام علی(ع) - فی الخوارج لما سمع قولهم: (لاحکم الا لله) - : (کلمه حق یراد بها باطل! نعم انه لا حکم الا لله، ولکن هولاء یقولون: لا امره الا لله، وانه لا بد للناس من امیر بر او فاجر، یعمل فی امرته المومن، ویستمتع فیها الکافر، ویبلغ اللّه فیها الاجل، ویجمع به الفی ء، ویقاتل به العدو، وتامن به السبل، ویوخذ به للضعیف من القوی، حتی یستریح بر، ویستراح من فاجر).
وقال(ع): (اسد حطوم خیر من سلطان ظلوم، وسلطان ظلوم خیر من فتن تدوم).
وملخص القول: ان الامام ضروره فی حرکه المجتمعات والامم وخصوصا الامه الاسلامیه لخطوره المهام المسنده الیه وعلی راسها هدایه الانسان وربطه باللّه تعالی، وهذه الهدایه بحاجه الی قدوه یقتدی بقوله وفعله ویتبع نهجه من اجل انجاح الحرکه التکاملیه نحو اللّه تعالی بتوفیر الارضیه المناسبه للسیر السلیم بعدتحریر الانسان من کل وجوه العبودیه والتسلط والاستغلال.
نصب الامام فی الاحادیث الشریفه ثبت فیما تقدم ان الامام ضروره من ضرورات الحرکه التاریخیه للمجتمعات البشریه، وتتاکد هذه الضروره فی المجتمع الاسلامی المکلف بتحقیق المنهج الالهی، وتقریر مبادئه فی واقع الحیاه، وهذه الضروره من ارکان الاسلام، بل هی افضل رکن کما ورد فی صحیحه زراره عن الامام محمد بن علی الباقر(ع) انه قال:(بنی الاسلام علی خمسه اشیاء: علی الصلاه والزکاه والحج والصوم والولایه) قال زراره فقلت: (وای شی ء من ذلک افضل؟)، فقال: (الولایه افضل، لانها مفتاحهن، والوالی هوالدلیل علیهن).
وتتجلی هذه الضروره فی نصبه واقامته، والارتباط به، لذا اکدت الاحادیث الشریفه علی ذلک، ووردت روایات عدیده عن رسول اللّه(ص) بالفاظ متعدده وبطرق متعدده توکد علی ضروره نصب الامام، واطلقت هذه الروایات لتشمل جمیع العصور، فعن الفضیل بن یسار قال: ابتدانا ابو عبد اللّه(ع) یوما وقال: قال رسول اللّه(ص):(من مات ولیس له امام فمیتته میته جاهلیه).
وعن محمد بن مسلم قال: سمعت ابا جعفر(ع) یقول: (کل من دان اللّه بعباده یجهد فیها نفسه ولا امام له من اللّه فسعیه غیر مقبول، وهو ضال متحیر...).
والروایات التی توکد تنصیب الامام، وردت فی تعابیر متعدده لترکیز هذه الحقیقه فی الاذهان.
ففی روایه عن رسول اللّه(ص) انه قال: (من مات بغیر امام مات میته جاهلیه).
وفی تعبیر آخر: (من مات ولم یعرف امام زمانه مات میته جاهلیه).
ومعرفه الامام مرحله متاخره عن مرحله تنصیبه.
وفی تعبیر آخر: (من مات ولیس علیه امام مات میته جاهلیه).
وفی روایه اخری تتاکد هذه الحقیقه المتقدمه علی بیعه الامام، قال(ص): (من مات ولیس فی عنقه بیعه مات میته جاهلیه).
فالامام علی ضوء تلک الروایات یجب ان یکون منصبا حتی یعرف، وحتی یبایع ویتبع، وما لم یکن الامام منصبا لا یصح التعبیر فی حق من لا یعرفه ولا یشخصه بالقول (مات میته جاهلیه)، فالتنصیب مفروغ عنه فی مرحله متقدمه.

وقال الامام علی(ع) فی صدد ذلک: (...وانما الائمه قوام اللّه علی خلقه، وعرفاوه علی عباده، ولا یدخل الجنه الا من عرفهم وعرفوه...).
وسیاتی فی المواضیع القادمه ان رسول اللّه(ص) قد نصب ائمه علی الامه ولم یترک الامر سدی، ثم یقول بحق من لیس له امام: (مات میته جاهلیه).
نصب الامام فی آراء العلماء اکد العلماء والفقهاء ضروره نصب الامام، واختلفوا فی مصدر هذه الضروره، هل هو العقل ام الشرع ام کلیهما؟ فهذا خلاف لا نرید الدخول فی تفاصیله، وانما نذکر آراء بعض العلماء والفقهاء الداله علی ضروره نصب الامام.
قال الشریف المرتضی: (... فالامامه عندنا لطف فی الدین، والذی یدل علی ذلک انا وجدنا ان الناس متی خلوا من الروساء، ومن یفزعون الیه فی تدبیرهم وسیاستهم اضطربت احوالهم، وتکدرت عیشتهم، وفشا فیهم فعل القبیح، وظهر منهم الظلم والبغی، وانهم متی کان لهم رئیس او روساء یرجعون الیهم فی امورهم کانوا الی الصلاح اقرب، ومن الفساد ابعد).
وقال ابوحامد الغزالی: (نظام امرالدین مقصود لصاحب الشرع علیه السلام قطعا، وهذه مقدمه قطعیه لایتصور النزاع فیها، ونضیف الیها مقدمه اخری، وهو انه لا یحصل نظام الدین الا بامام مطاع، فیحصل من المقدمتین صحه الدعوی، وهو وجوب نصب الامام).
وفی مبحث نصب الامام استدل التفتازانی علی وجوب نصب الامام بادله فقال: (...الثانی: انه لا یتم الا به ما وجب من اقامه الحدود، وسد الثغور، ونحو ذلک مما یتعلق بحفظ النظام... الرابع: وجوب طاعته ومعرفته بالکتاب والسنه وهو یقتضی وجوب حصوله وذلک نصبه).
تفاوت الائمه فی الخصائص والشروط التفاوت فی مسوولیات مطلق الائمه، ودورهم فی الحیاه الانسانیه العامه یستدعی التفاوت فی الخصائص والشروط، والخصائص والشروط تتناسب طردیا مع الدور المناط بهم، فالامام الذی یخلف الرسول او النبی لابد وان یکون ممیزا عن غیره، فالتاریخ یحدثنا بان خلفاء الانبیاء کانوا انبیاء مثلهم کوصی آدم ونوح وموسی وداود، والاسلام لم یشذ عن هذه الحقیقه الالهیه، الا ان وصی رسول اللّه(ص) والقائم بالامر من بعده لم یکن نبیا،فلابد وان یکون مشابها للنبی فی خصائصه وشروطه، لیتمکن من تجسید الرساله فی الواقع العملی، ووجه الشبه ان یکون فی اعلی درجات العداله وهی العصمه، وقد عرفها الامام جعفر الصادق(ع) بالقول: (المعصوم هوالممتنع باللّه من جمیع محارم اللّه...).
وعرفها الشهید محمد باقر الصدر بالقول: (العصمه عباره عن الانفعال الکامل بالرساله، والتجسید الکامل لکل معطیات تلک الرساله فی النطاقات: الروحیه والفکریه والعملیه).
وخاصیه العصمه اشترطها ائمه اهل البیت(ع) وفقهاء الشیعه فیمن یقوم بمقام رسول اللّه(ص) من بعده، امافقهاء السنه فلم یشترطوها محتجین بالواقع العملی کما قال التفتازانی: (احتج اصحابنا علی عدم وجوب العصمه بالاجماع علی امامه ابی بکر وعمر وعثمان، مع الاجماع علی انهم لم تجب عصمتهم).
واکدت الروایات خاصیه العصمه، فعن الامام جعفر الصادق(ع) انه قال: عشر خصال من صفات الامام:(العصمه والنص وان یکون اعلم الناس، واتقاهم لله، واعلمهم بکتاب اللّه...).
والعصمه لها مظاهر وعلامات، والمتصف بها یکون قد وصل القمه فی کل شی ء، کما قال الامام علی بن موسی الرضا(ع): (للامام علامات: یکون اعلم الناس، واحکم الناس، واتقی الناس، واحلم الناس، واشجع الناس،واسخی الناس، واعبدالناس...).
والعصمه لم تکن بدعه وانما هی حقیقه یفرضها العقل السلیم الذی یحکم بضروره تقدیم الافضل لمنصب الامامه، والتفاوت فی الافضلیه یتسلسل الی ان یصل الی الدرجه العلیا من الافضلیه وهی ما نعبر عنها بالعصمه.
والعصمه ضروریه للامام الذی یقوم مقام رسول اللّه(ص) لان الامام هو المقتدی به فی اقواله وافعاله، فلوجاز علیه القبیح او المعصیه او الخطا لکان ذلک اغراء بالقبیح، والاغراء بالقبیح قبیح.
واستدل العلامه الحلی علی العصمه ببعض الادله فقال: (الثانی ... فلو جاز الخطا علیه لم یبق وثوق بما تعبدنا اللّه تعالی به... وذلک مناقض للغرض من التکلیف، وهو الانقیاد الی مراد اللّه تعالی.
الثالث: انه لو وقع منه الخطا لوجب الانکار علیه، وذلک یضاد امر الطاعه له... الرابع: لو وقع منه المعصیه لزم نقض الغرض من نصب الامام... ان الغرض من اقامته انقیاد الامه له،وامتثال اوامره واتباعه فیما یفعله، فلو وقعت المعصیه منه لم یجب شی ء من ذلک وهو مناف لنصبه).

والتاکید علی العصمه انما یصح فی مرحله ما بعد رسول اللّه(ص) لان الامه تحتاج الی زمن لتترسخ فیهاالمفاهیم والقیم الاسلامیه وتتحصن من اقوال وافعال المبتدعین والمضلین بالرجوع والاقتداء بمن یحصنها من ذلک وهو المعصوم، وبعد انتهاء هذه المرحله، وهی مرحله الائمه الاثنی عشر، یاتی دور الفقهاء الذین لا یشترطفیهم العصمه وانما العداله.
والمتتبع لاراء علماء وفقهاء السنه یجد انهم یستبطنون العصمه فی شروط الامام ولکن بدون تصریح واضح، وانما یکتفون بالقول بالافضلیه.
فالباقلانی فی تبیانه لخصائص وشروط الامام یقول: (... ومنها: ان یکون من امثلهم فی العلم وسائر هذه الابواب التی یمکن التفاضل فیها...).
ویری الماوردی تقدیم: (اکثرهم فضلا واکملهم شروطا).
ویری الفراء ان یکون المتقدم للقیاده والامامه (من افضلهم فی العلم والدین).
ویفهم من آراء العلماء والباحثین فی علم السیاسه وعلم الاجتماع انهم یفضلون تقدیم الافضل لمنصب القیاده، وان یتصف بالافضلیه فی کل شی ء، یقول (ج.
کورتوا): (علی الرئیس ان یکون اکثر یقظه من الاخرین...اکثر ذکاء ... اکثر دقه، واسرع فی اتخاذ القرار واشجع فی الاخطار ..
واکثر صراحه ..
واکثر ثباتا فی العمل،واکثر دماثه وغنی بالعواطف النبیله).
ویری الدکتور عبدالعزیز القوصی ان یکون القائد شدید الایمان بالهدف والخطه، وان یتصف ببعض المواصفات، بان یکون شخصیه متمیزه علی غیرها، فی الفعل والخلق، والقدره البارزه علی التاثیر، وان یتمیزبذکاء نادر، وبصیره نافذه، وخلق عال، ویتمیز بقوه الاراده، وتمثیل آمال الجماعه وطموحاتهم، وان یتمیزبالتضحیه الکامله.
ویری جان جاک روسو ان الانسان لا یخضع الی انسان مثله ما لم یتمیز علیه فیقول: (لم یکن للبشر قط فی اول الامر ملوک سوی الالهه، ولا حکومه اخری سوی الحکومه الدینیه، فقد کانوا یفکرون بمنطق کالیغولا،وعندئذ کان تفکیرهم صحیحا، فلابد من تزییف طویل فی المشاعر والافکار، حتی یتمکن الانسان من اقناع نفسه باتخاذ آدمی مثله سیدا له وان یتباهی بان حالته سوف تکون افضل.
والتاکید علی الافضلیه کماجاء فی آراء العلماء والباحثین هو تعبیر قریب من العصمه، فتسلسل الافضلیه یصل الی اعلی المراتب، وهو مانسمیه بالعصمه.
والعصمه ممکنه الوقوع فی الخارج، فاذا کان الشخص ینحدر من سلاله تحمل الصفات الفاضله، فانهاتخلق فی نفسه الاستعداد للاتصاف بها.
فالنمو العقلی، والصحه العقلیه والانفعالیه، وحتی العقائد والقیم والمواقف تتاثر بالعوامل الوراثیه، فالواقعیه او السطحیه فی الایمان بعقیده معینه، وتبنی قیم معینه تتاثربالعامل الوراثی، وکذلک الاقدام او التردد فی اتخاذ المواقف، وتلعب التربیه الاسریه والاجتماعیه متظافره مع العامل الوراثی علی بناء الشخصیه، والطفوله هی اهم المراحل التی یسرع فیها (النمو العقلی والاجتماعی والعادات التی تتکون اثناء هذه الفتره صعب تغییرها فی فترات النمو التالیه)، وان بعض ملامح الشخصیه البشریه (تنجم وتنمو وفق المبادی الاساسیه للتعلم، بل اننا متاکدون من ان جمیع الملامح تتاثر بالتعلم)، وهذاما اکده الدکتور فاخر عاقل.
ویری الدکتور سبوک ان منع الانحراف یبدا (من الطفوله لان، الابناء یسیرون فی النهایه علی الطریق الذی یحدده الوالدان).
ویری ایضا: (ان من اکثر الظواهر اصاله فی الانسان هی محاولته المبکره فی تربیه نفسه بنفسه، والقدره علی التمییز بین ما هو مهذب وما هو غیر ذلک).
وخلاصه القول: ان الشخص الذی ینحدر من سلاله تحمل الصفات والخصائص الفاضله والصالحه،ووجد محیطا تربویا ناضجا ملتزما بالقواعد السلیمه للتربیه والتعلیم، سیصل الی قمه التکامل والسمووالارتقاء الروحی والسلوکی، وهذه حقیقه منطقیه لاغبار فیها، واذا اضفنا الی عامل الوراثه وعامل التربیه عامل الرعایه الالهیه، فان العصمه ستکون آکد، واقرب للتحقق فی الواقع، وقد وردت آیات عدیده تنص علی الرعایه الالهیه وان اللّه تعالی یعصم الانسان من السوء، ویرتقی به الی قمه التکامل ان کان اهلا للرقی، ومن هذه الایات قوله تعالی: (ان النفس لاماره بالسوء الا مارحم ربی).
وقوله تعالی: (کذلک لنصرف عنه السوء والفحشاء انه من عبادنا المخلصین) وقوله تعالی: (والذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا) وقوله تعالی: (ومن یعتصم باللّه فقد هدی الی صراط مستقیم) فاللّه سبحانه وتعالی یسدد خط ی اولیائه الصالحین، ویعصمهم من الزلل ویحصنهم من مغریات الدنیا ان کانوا اهلا لذلک.
فالذی یصل الی القمه فی الایمان بالله، والذی له اطلاع کامل بمناقب الطاعه ومثالب المعصیه وله قوه نفس کبیره، تمنعه من الفجور، وتدفعه الی العفه، اضافه الی عمله المتواصل فی تحصین نفسه من الانحراف،ورغبته فی التکامل، کل ذلک - مضافا الی التسدید والرعایه الالهیه - یوصل الانسان الی العصمه.
فالعصمه ممکنه عقلیا ومنطقیا، وممکنه عملیا وفی الواقع.

وخلاصه القول: ان الامام الذی تکون امامته عامه لکل الامه فی جمیع بقعها الجغرافیه، وفی جمیع الازمنه،ومن دوره دور القدوه فیما یقول ویفعل، ومن مسوولیته هدایه الناس اجمعین الی یوم القیامه، فمثل هذا الامام لابد وان یکون معصوما، لانه لو اخطا مره واحده فی عمره فسوف لا تثق به الامه ولا تقتدی به، وحینئذ لا یکون هادیا الی یوم القیامه کما اراد اللّه تعالی ذلک.
واما الامام الذی تکون قیادته محدوده بزمان معین او مجتمع معین وتنتهی امامته بموته، فانه مشروطبالعداله والتقوی والاستقامه، ولکن لا تصل الی مرتبه العصمه.
والتفاوت بالصفات والخصائص والشروطناجم من التفاوت فی دور الامام فی الحیاه الانسانیه، من حیث الشمولیه والمحدودیه.
الفصل الثانی: طرق تولی الامام فی الصدر الاول توصلنا من خلال البحث المتقدم الی ضروره وجود الامام، وضروره تنصیبه، وهذا الامر متفق علیه بین المسلمین علی اختلاف مذاهبهم، الا ان المختلف فیه بینهم، هل ان رسول اللّه(ص) نص علی شخص معین اواشخاص معینین ونصبهم قاده وائمه من بعده، ام ترک الامر الی الامه لتختار اماما لها؟ فذهب ائمه اهل البیت(ع)وفقهاوهم الی انه(ص) نصب علیا والائمه من ولده قاده للمسلمین من بعده، وقد تظافرت الروایات والمواقف علی اثبات ذلک، وکان رسول اللّه(ص) ومنذ الایام الاولی للدعوه یوکد - کما سیاتی - علی ان الامر الی اللّه تعالی یضعه حیث یشاء، ویصرح علی ان الامام والخلیفه والقدوه والقائد من بعده هو علی بن ابی طالب(ع)، وان اهل البیت هم ائمه المسلمین ویجب التمسک بهم، والاحادیث حول الثقلین متواتره فی ذلک، ووضع(ص) قاعده کلیه فی هذاالموضوع قائلا: (فی کل خلف من امتی عدول من اهل بیتی ینفون عن هذا الدین تحریف الضالین، وانتحال المبطلین، وتاویل الجاهلین، الا وان ائمتکم وفدکم الی اللّه عز وجل، فانظروا من توفدون)فتولی الامام عند اهل البیت(ع) هو امر الهی لیس للبشریه‌ای دور فیه، وفی ذلک قال الامام جعفر بن محمدالصادق(ع): (اترون الامر الینا نضعه حیث نشاء؟ کلا واللّه انه لعهد معهود من رسول اللّه(ص) الی رجل فرجل، حتی ینتهی الی صاحبه) وقال الامام علی بن موسی الرضا(ع): (... انما یوصی بامر اللّه عز وجل ... لا واللّه ما هو الا عهد من رسول اللّه(ص) رجل فرجل مسمی) فتمسک اهل البیت(ع) بالنص ورفضوا غیره من الطرق او الاراء، لخطوره منصب الامامه بعد رسول اللّه(ص) وانه لایناله الناس بعقولهم او آرائهم او یقیموا اماما باختیارهم.
وذهب اهل السنه الی ان رسول اللّه(ص) ترک الامر الی الامه ولم ینص او ینصب شخصا بعینه، فللامه حق الاختیار، وقد تبنوا هذه النظریه اعتمادا علی الواقع، فعندهم ان الامام او الخلیفه بعد رسول اللّه(ص) هو ابوبکر، وقداختاره المسلمون المجتمعون فی سقیفه بنی ساعده، ثم رضی الاخرون به، ثم رجعوا الی القول بالنص فی خصوص استخلاف ابی بکر لعمر، ووضعوا نظریه اختیار اهل الحل والعقد وان قلوا اعتمادا علی مبدا الشوری الذی وضعه عمر بن الخطاب، ثم سایروا الواقع فی وضع النظریه فقال الماوردی: (لو عهد الخلیفه الی اثنین اواکثر ورتب الخلافه فیهم... جاز، وکانت الخلافه متنفذه الی الثلاثه علی مارتبها، فقد استخلف رسول اللّه(ص) علی جیش موته زید بن حارثه، وقال: فان اصیب فجعفر بن ابی طالب فان اصیب فعبد اللّه بن رواحه ... واذا فعل النبی(ص) ذلک فی الاماره جاز مثله فی الخلافه... هذا سلیمان بن عبدالملک عهد الی عمر بن عبدالعزیز، ثم بعده الی یزید بن عبدالملک.
ولئن لم یکن سلیمان حجه، فاقرار من عاصره من علماء التابعین ومن لا یخافون فی الحق لومه لائم هو الحجه، وقد رتبها الرشید فی ثلاثه من بنیه فی الامین ثم المامون ثم الموتمن عن مشوره من عاصره من فضلاء العلماء).
واضافوا الی ذلک نظریه الغلبه، وتنازل بعضهم عن شرط الفقاهه والعداله، وجوزوا قیاده وامامه الجاهل والفاسق اعتمادا علی الواقع.
فکانت آراوهم مبنیه علی تبریر الواقع واقرار فقائهم لما جری من احداث ومواقف، ثم حاولوا بعد ذلک ان یضعوا ادله وبراهین لتدعیم النظریه، بالاعتماد علی آیات الشوری الوارده فی القرآن الکریم، او علی الروایات المرویه عن رسول اللّه(ص) فی اهمیه الشوری.

المبحث الاول: النص

اذا تتبعنا السنن الالهیه المرتبطه بحرکه الانبیاء والرسل(ع) فی اممهم، وتخطیطهم لحاضر الرساله ومستقبلها، وتتبعنا سیره رسول اللّه(ص) فی مواقفه تجاه الاحداث، وتتبعنا سیر الاحداث والمواقف والظروف التی عاشها المسلمون فی ایام رسول اللّه(ص) وبعد رحیله، نجد ان النص ضروری فی تولی الامام الذی یقوم باداءدور القدوه والحجه، ودور المطبق والمنفذ للشریعه الاسلامیه، وسنن اللّه تعالی قائمه علی اساس النص والاصطفاء والاختیار.
فالامر الیه تعالی فی اختیار من یخلف النبی او الرسول فی امته، وفیما یلی نستعرض الادله والشواهد التی نبرهن علی اساسها ان النص علی امام باسمه وشخصه ضروری فی ادامه سیر الرساله، وانجاح حرکتها فی ارض الواقع.
اولا : الوصیه فی سیره الانبیاء السابقین الوصیه من السنن البارزه فی حیاه الانبیاء(ع)، فلکل نبی وصی، یقوم مقامه فی الامه، یکمل دور النبی السابق له من هدایه الناس وتولی شوونهم.
فادم(ع) حینما حضرته الوفاه (جعل وصیته الی شیث ... وامر شیثاابنه ان یقوم بعده فی ولده، فیامرهم بتقوی اللّه وحسن عبادته وینهاهم ان یخالطوا قابیل اللعین وولده).
وقال عبد اللّه بن عباس: (ولما حضرت آدم الوفاه عهد الی شیث وعلمه ساعات اللیل والنهار، وعباده الخلوه فی کل ساعه منها، واعلمه بالطوفان، وصارت الریاسه بعد آدم الیه، وانزل اللّه علیه خمسین صحیفه).
واوصی شیث الی ابنه انوش، واوصی انوش الی ابنه قینان، واوصی قینان الی ابنه مهلائیل، واوصی مهلائیل الی ابنه یرد، واوصی یرد الی ابنه ادریس.
واوصی ادریس الی ابنه متوشلخ، واوصی متوشلخ الی ابنه لمک واوصی لمک الی ابنه نوح، واوصی نوح الی ابنه سام.
وحینما اراد ابراهیم(ع) ان یرتحل من مکه اوصی الی ابنه اسماعیل (ان یقیم عند البیت الحرام، وان یقیم للناس حجهم ومناسکهم، وقال له: ان اللّه مکثر عدده، ومثمر نسله، وجاعل فی ولده البرکه والخیر).
ولما حضرت اسماعیل الوفاه اوصی الی اخیه اسحاق، واوصی اسحاق الی ابنه یعقوب، وهکذا استمرت الوصیه ابن عن اب او اخ، او من نفس الاسره.
وکان موسی بن عمران(ع) لما حضرته الوفاه امره اللّه عز وجل (ان یدخل یوشع بن نون... الی قبه الرمان، فیقدس علیه... ویوصیه ان یقوم بعده فی بنی اسرائیل).
واستمرت الوصیه، فاوصی داود الی ابنه سلیمان وقال له: (انا ماض فی سبیل کل اهل الارض... فاعمل بوصایا الرب الهک، واحفظ مواثیقه وعهوده ووصایاه التی فی التوراه).
واوصی عیسی(ع) الی شمعون، فلما حضرت شمعون الوفاه اوحی اللّه الیه ان (یستودع نور اللّه الحکمه وجمیع مواریث الانبیاء یحیی بن زکریا) وامر اللّه تعالی یحیی بن زکریا ان (یجعل الامامه فی ولد شمعون والحواریین من اصحاب عیسی) واستمرت الوصیه وانتهت بیحیی بن هوف الوصیه.
الی ان قام بالامر نبینا محمد(ص).
والوصیه فیما تقدم لم تکن وصیه محدوده بحدود تقسیم المال، او رعایه العائله فقط کما هو المتعارف فی الوصیه العادیه، وانما کانت وصیه قائمه علی اساس الاستمرار فی اداء الدور والتکلیف الالهی للموصی،وهو القیام بهدایه الناس وتنظیم شوونهم، وربطهم بالمنهج الالهی فی الحیاه، لتحصینهم من الانحراف بالسیرعلی خط ی الانبیاء السابقین، وکانت الوصیه بامر من اللّه تعالی، وکانت مقتصره علی الابناء او علی افراد الاسره الواحده، فهی محصوره فی سلاله واحده ینتهی الیها الاوصیاء، وهذه السنه الالهیه قد استمرت فی عهد خاتم الانبیاء والمرسلین محمد(ص) ولم تتخلف او تختلف عمن سبقها من السنن.
ثانیا : الوصیه فی سیره رسول اللّه(ص) تظافرت الروایات عن رسول اللّه(ص) انه اوصی الی ابن عمه علی بن ابی طالب(ع).
عن سلمان الفارسی انه قال: قلت: یا رسول اللّه ان لکل نبی وصیا، فمن وصیک؟ فسکت عنی، فلما کان بعدرآنی، فقال: تعلم من وصی موسی قال «سلمان »: نعم یوشع بن نون، قال(ص): لم، قلت.
قال: لانه کان اعلمهم یومئذ، قال(ص): (فان وصیی، وموضع سری، وخیر من اترک بعدی، وینجز عدتی، ویقضی دینی علی غ بن ابی طالب).
وعن انس بن مالک، ان رسول اللّه(ص) قال له: (اول من یدخل علیک من هذا الباب امام المتقین، وسیدالمسلمین، ویعسوب الدین، وخاتم الوصیین).
فقال انس: قلت: (اللهم اجعله رجلا من الانصار وکتمته)، اذ جاءعلی، فقال: (من هذا یا انس؟)، فقلت: (علی)، فقام مستبشرا فاعتنقه... قال علی: (یا رسول اللّه لقد رایتک صنعت شیئا ما صنعت بی من قبل؟)، قال: (وما یمنعنی، وانت تودی عنی، وتسمعهم صوتی، وتبین لهم ما اختلفوا فیه بعدی).
وعن ابی ایوب الانصاری، ان رسول اللّه(ص) قال لفاطمه: (اما علمت ان اللّه عز وجل اطلع الی اهل الارض،فاختار منهم اباک فبعثه نبیا، ثم اطلع الثانیه، فاختار بعلک، فاوحی اللّه الی، فانکحته واتخذته وصیا).
وعن بریده ان رسول اللّه(ص) قال: (لکل نبی وصی ووارث، وان علیا وصیی ووارثی).
وعن عبد اللّه بن عباس انه قال: (کنا نتحدث ان رسول اللّه(ص) عهد الی علی غ سبعین عهدا لم یعهدها الی غیره).
وعن الامام محمد الباقر عن آبائه عن رسول اللّه(ص) انه قال: (ان اول وصی کان علی وجه الارض هبه اللّه بن آدم، وما من نبی مضی الا وله وصی غ... وان علی بن ابی طالب کان هبه اللّه لمحمد، وورث علم الاوصیاء، وعلم من کان قبله...).
وعن الامام جعفر الصادق(ع) عن آبائه عن رسول اللّه(ص) انه قال لعلی غ(ع): (لولا انی خاتم الانبیاء لکنت شریکا فی النبوه، فان لا تکن نبیا، فانک وصی نبی ووارثه، بل انت سید الاوصیاء، وامام الاتقیاء).
وقد استعمل الصحابه والتابعین مصطلح الوصی فی اشارتهم الی علی غ بن ابی طالب(ع)، وقد شاع استعماله بحقه(ع)، وتظافرت الروایات والاقوال فی ذلک، ومنها قول مالک الاشتر له(ع): (قد سمعنا کلامک یاامیرالمومنین، ولقد اصبت ووفقت، وانت ابن عم نبینا وصهره ووصیه).
واحتج عمران بن حصین الخزاعی، وابو الاسود الدولی علی عائشه بالقول: (الم یبایع الناس لابن عم نبیهم ووصی رسولهم).
وتظهر الوصیه واضحه فی اقوال الصحابه واشعارهم فی تبیان فضائل علی(ع) ومقاماته السامیه، ففی معرکه الجمل کان بعض الصحابه من الانصار یوکدون الوصیه فی اشعارهم، ومنها: قول الهیثم بن التیهان: ان الوصی امامنا وولینا برح الخفاء وباحت الاسرار.
وقول حجربن عدی الکندی: یا ربنا سلم لنا علیا سلم لنا المبارک المضیا بل هادیا موفقا مهدیا واحفظه ربی واحفظ النبیا فیه فقد کان له ولیا ثم ارتضاه بعده وصیا.
وظهرت کلمه (الوصی) فی اشعار معادیه(ع) حیث خرج احد اصحاب الجمل وهو یقول: نحن بنوضبه اعداء علی ذاک الذی یعرف قدما بالوصی وفارس الخیل علی عهد النبی ما انا عن فضل علی بالعمی والترکیز علی الوصیه ظاهره بارزه فی اقوال اهل البیت(ع) واحتجاجاتهم، ومن ذلک خطبه: الحسن بن علی(ع) بعد استشهاد ابیه(ع) جاء فیها: (... ایها الناس من عرفنی فقد عرفنی، ومن لم یعرفنی فانا الحسن بن علی غ،وانا ابن الوصی غ...) ووردت الوصیه فی خطاب الحسین بن علی(ع) فی العاشر من محرم حیث قال: (... الست ابن بنت نبیکم وابن وصیه وابن عمه، واولی المومنین باللّه...) ومن خلال هذا الروایات یتضح لنا ان الوصیه لیست وصیه شخصیه وفردیه، وانما هی وصیه عامه لیقوم الموصی الیه مقام الموصی وهو رسول اللّه(ص) فالقرائن المقارنه تدل علی ذلک.
ففی روایه سلمان الفارسی علل رسول اللّه(ص) اختیار علی(ع) وصیا له بملاک الاعلمیه، والوصیه الشخصیه لا یشترط فیها الاعلمیه، ولو کانت شخصیه لکان العم اولی بها، وهو العباس بن عبدالمطلب عم رسول اللّه(ص)، والقرینه الاخری ان مولف (شرح المقاصد) قرا عباره (قاضی دینی) بکسر الدال، ولا یوثر علی صحه الروایه ما قاله فیها انها مخالفه للاجماع،وانها لو صحت لما خفیت علی الصحابه، وسنناقش ذلک فی البحوث القادمه.
وفی روایه انس بن مالک ان الوصیه جاءت فی سیاق الامامه والسیاده وان رسول اللّه(ص) قرن ذلک بالقول (وتبین لهم ما اختلفوا فیه بعدی)، ولو تتبعناجمیع القرائن التی قرنت مع الوصیه وجدنا انها تعنی الوصیه المطلقه فی الامامه وغیرها، فلم تقرن الا بالامامه والقیاده، مضافا الی ذلک ان وصیه الانبیاء السابقین لاوصیائهم لم تکن وصیه شخصیه تتعلق بالاموال والمواریث، وانما کانت وصیه فی القیام باعباء الرساله، والاستمرار فی تحمل تکالیف الدعوه والامامه فی الامه،وقد قام الاوصیاء بالفعل باداء المسوولیه، وساروا علی النهج المرسوم لهم، فکانوا القدوه فی اممهم والامناءعلی الرساله، وتصدوا للامامه حسب ما اوصی الیهم، فالوصیه لعلی بن ابی طالب(ع) کانت کذلک، ومن هنا جاءالترکیز علیها والتذکیر بها، والاحتجاج بها من قبل اهل البیت(ع)، فلو کانت شخصیه لما کثر الاهتمام بها، وایرادهافی موارد عدیده.
ثالثا : تاکیدات رسول اللّه(ص) بان الامر للّه تعالی فی معترک الصراع القائم بین رسول اللّه(ص) والمشرکین، وفی خضم الاحداث الصاخبه بتکالب جمیع القرشیین لاستئصال الرساله والرسول بعد وفاه ابی طالب الذی کان یذب عنها ویحامی عنه، توجه رسول اللّه(ص) الی خارج مکه طلبا للموازره والحمایه والنصره لتبلیغ الرساله، فاجتمع ببعض القبائل، فاتی بنی عامر بن صعصعه فدعاهم الی اللّه تعالی، فقال له احدهم وهو بیحره بن فراس: (ارایت ان نحن بایعناک علی امرک، ثم اظهرک اللّه علی من خالفک، ایکون لنا الامر من بعدک؟) قال(ص): (الامر الی اللّه یضعه حیث یشاء)، فقال له: افتهدف نحورنا للعرب دونک، فاذا اظهرک اللّه کان الامرلغیرنا! لا حاجه لنا بامرک.
وفی روایه قال لهم: (الامرللّه فان شاء کان فیکم، وکان فی غیرکم)، فمضوا ولم یبایعوه، وقالوا: (لا نضرب لحربک باسیافنا ثم تحکم علینا غیرنا).
وعرض(ص) دعوته علی بنی کنده فقالوا له: (ان ظفرت تجعل لنا الملک من بعدک؟)، فقال(ص): (ان الملک للّهیجعله حیث یشاء)، فقالوا: (لا حاجه لنا فیما جئتنا به).
ومن خلال هذا الحوار وهذه المساومه یتضح ان رسول اللّه(ص) لیس له من الامر ای شی ء، وانما الامر الی اللّه تعالی، فلو کان الامر الیه لاجابهم بما یولف قلوبهم لموازرته ونصرته، ولکنه(ص) رفض المساومه وهو فی امس الحاجه الی الموازره والحمایه والنصره، وصرح بان الملک والزعامه والقیاده انما تکون بامر من اللّهتعالی، ولیس من مختصاته(ص) حتی یمنحها لفلان او فلان، واضطر(ص) للعوده الی مکه حینما لم یستجب له احدمن القبائل الا بالمساومه.
وفی العهد المدنی ساومه عامربن الطفیل علی ذلک وقال: یا محمد ما لی ان اسلمت؟ فقال(ص): (لک ماللاسلام، وعلیک ما علی الاسلام)، فقال: (الا تجعلنی الوالی من بعدک؟)، فقال(ص): (لیس لک ذلک ولا لقومک) فامر الامامه بعد رسول اللّه(ص) بید اللّه تعالی، وتصریحاته(ص) بان الامر الی اللّه واضح الدلاله بانه لیس من شان رسول اللّه(ص) ولا من شان المسلمین، وهذا یقتضی ان یکون الامام منصوصا علیه من قبل اللّه تعالی،وسیاتی فی موضوع (یوم الدار) بان رسول اللّه(ص) قد صرح بخلافه الامام علی(ع)، فی بدایه الدعوه حینما امره اللّهتعالی بدعوه عشیرته الاقربین، ولکنه(ص) لم یصرح بذلک امام بنی عامر بن صعصعه وامام بنی کنده لان التصریح باسمه یقطع الامل فی امکان استجابتهم للدعوه.
رابعا : سیره رسول اللّه(ص) فی الاستخلاف من اساسیات العمل السیاسی لدی القاده والزعماء، انهم حینما یقومون بمهمه خارج حدود دولتهم یجعلون من یقوم مقامهم، وینوب عنهم حفاظا علی الدوله وعلی النظام القائم، وتسییر الاعمال والنشاطات،وتحسبا للطواری من موامرات وفتن، وهذه القاعده لم یشذ عنها ای قائد او زعیم، وخصوصا القاده والزعماءالدینیین، فرسول اللّه(ص) عمل بهذه القاعده، وکان حریصا علیها، بل کان اکثر القاده والزعماء حرصا علی تحقیقهافی الواقع، لان هدفه لا یتحجم بالحفاظ علی الدوله وعلی النظام القائم، وانما هو الحفاظ علی الرساله وادامه اشعاعها فی الواقع الموضوعی، فکان(ص) لا یترک المدینه دون نائب اوممثل له علیها یقوم بمقامه السیاسی والاداری، ففی کل غزوه یقودها(ص) بنفسه کان لایرحل حتی یستخلف احد الصحابه علی المدینه، سواء طال امدالغزوه‌ام قصر، ولا نرید ان نستعرض اسماء من استخلفهم رسول اللّه(ص) علی المدینه، وانما نکتفی بذکر بعض الاسماء ومده الغزوه ففی غزوه بنی سلیم التی دامت ثلاث لیال استخلف(ص) سباع بن عرفطه الغفاری، وحینمااغار کرز بن جابر الفهری علی سرح المدینه ثم انصرف، خرج رسول اللّه(ص) فی طلبه، واستخلف زید بن حارثه علی المدینه، وحینما بعث ابوسفیان رجالا فاغاروا علی احد نواحی المدینه ثم انصرفوا راجعین خرج رسول اللّه(ص) فی طلبهم، واستخلف بشیر بن عبدالمنذر ثم رجع فی یومه، وفی غزوه حمراء الاسد خرج(ص) لیرهب قریشابعد انتصارهم فی احد ثم عاد بعد ثلاثه ایام، وکان قد استخلف ابن ام مکتوم علی المدینه، واستخلف(ص) ابن ام مکتوم بعد ان خرح من المدینه لمطارده عیینه بن حصن الفزاری ثم عاد الیها بعد یوم ولیله.
وهکذا الحال فی الغزوات الاخری، فانه لم یترک المدینه دون استخلاف.
فاذا کان(ص) فی غزواته المحدوده لم یترک المدینه دون استخلاف، بل حتی خروجه الوقتی فی مطارده بعض المعتدین، والذی لایستغرق الا عده ساعات، فکیف یترکها بعد وفاته دون ان یستخلف احدا، فهو(ص) فی الظروف الطبیعیه والمحدوده، وفی ظروف کان مطمئنا فیها من العوده الی المدینه سالما، اضافه الی بقاء عددمن الصحابه فی المدینه یمکن الاعتماد علیهم، ومع کل ذلک لا یترک المدینه دون استخلاف، فکیف به(ص) وهو یعلم برحیله الی الملکوت الاعلی، وانقطاعه عن الحیاه الدنیا، فهل یترک الامه دون ان یستخلف اماما علیها، ام یستخلف؟ ولماذا لم یترک المدینه فی غزواته دون استخلاف لیقوم الصحابه بعد رحیله الموقت بادارتها اواختیار احدهم بعد الشوری وتنسیق الاراء؟ فلا مبرر لان یستخلف واحدا من الصحابه علی المدینه فی حیاته،ویترک الامه جمیعها دون استخلاف، مع انها حدیثه عهد بالاسلام، ومعرضه للانحراف والفتن، اضافه الی تحدیات الامبراطوریتین الفارسیه والرومیه، وتربص الاعداء بالاسلام والامه الاسلامیه من الداخل والخارج،فمن الاولی ان لا یترکها دون استخلاف، وهو الذی لا یترک بقعه جغرافیه وهی المدینه دون استخلاف ان طال خروجه یوما او یومین او شهرا او اکثر.
فحرصه علی مستقبل الرساله ومستقبل الامه یقتضی ویستوجب ان یستخلف شخصا عارفا کفوءا مخلصا، لیقوم باعباء الرساله من بعده.
خامسا : الواقع التاریخی وضروره النص ترک رسول اللّه(ص) الامه الاسلامیه وهی محاطه بمخاطر عدیده، خارجیه وداخلیه، فهی محاطه باعداءیتربصون بها ویکیدون لها للقضاء علی الاسلام وعلی الوجود الاسلامی، وعلی راس الاعداء الدوله الرومیه والدوله الفارسیه اضافه الی وجود الیهود والنصاری داخل الدوله الاسلامیه، وکانوا یتحینون کل فرصه ویبحثون عن کل ذریعه او شبهه لینفذوا منها الی تشویه الرساله الاسلامیه، والی بلبله الافکار، واشاعه الاضطراب فی العقول والقلوب، واضعاف الکیان الاسلامی عن طریق اشاعه الفتن، ولم یکن المسلمون جمیعابمستوی الرساله وبمستوی المسوولیه، فالکثیر منهم مازال قریب العهد بالجاهلیه، وکان کثیر منهم لم یدخل الایمان فی قلوبهم لانهم اسلموا اما کرها او طمعا او استسلاما للامر الواقع.
فالواقع التاریخی یوکد ان الاسلام کان محاطا بمخاطر عدیده من جمیع الجهات، وکان رسول اللّه(ص) باعتباره قائدا حکیما مسددا من قبل السماء،ومطلعا علی الواقع یدرک هذه المخاطر التی تطوق الرساله وتطوق الکیان الاسلامی.
ففی عهده حدثت فتنتان احدهما بین الاوس والخزرج، والاخری بین المهاجرین والانصار ولولا تدخله المباشر فیها، لتوسعت وبقیت آثارها ونتائجها السلبیه قائمه، وبقیت العصبیه القبلیه قائمه، وهی بحاجه الی من یهذبها ویقلل من مخاطرهاوتاثیراتها السلبیه.
ومن المخاطر المحدقه بالاسلام، وجود عدد من المنافقین فی وسط الامه الاسلامیه لا توقف موامراتهم وکیدهم للاسلام واهله، وقد کان رسول اللّه(ص) یتابع ویراقب حرکاتهم فی حیاته لمعرفته باسمائهم، فکانوا فی اغلب الاحیان لا یجروون علی التامر ورسول اللّه(ص) بین اظهرهم، وقد اعترف حذیفه ببقاءالنفاق قائلا: (ان کان الرجل لیتکلم بالکلمه علی عهد النبی(ص) فیصیر بها منافقا، وانی لاسمعها من احدکم الیوم فی المجلس عشر مرات).
وفی نظره رسول اللّه(ص) للمستقبل، وما اخبره الوحی بذلک یدرک تلک المخاطر ویحذر منها، وقد قام خطیبافی حجه الوداع محذرا من الفتن والمخاطر قائلا: (لا ترجعوا بعدی کفارا یضرب بعضکم رقاب بعض...).
ویصرح(ص) موضحا مصیر بعض اصحابه، وما یحدثون من بعده فیقول: (انکم محشورون الی اللّهتعالی... ثم یوخذ بقوم منکم ذات الشمال، فاقول: یا رب اصحابی، فیقال لی: انک لا تدری ما احدثوا بعدک، لم یزالوا مرتدین علی اعقابهم مذ فارقتهم...).
وفی روایه انه(ص) قال: (انا فرطکم علی الحوض ولیرفعن رجال منکم، ثم لیختلجن دونی، فاقول: یا رب اصحابی، فیقال: انک لا تدری ما احدثوا بعدک) وفی روایه: (...فاقول: فیم هذا؟ فیقال: انک لا تدری ما احدثوا بعدک.
فاقول سحقا).
وقد وردت روایات عدیده وباسانید معتبره، وبطرق مختلفه وصلت الی حد التواتر، توکد ما یحصل للامه بعد رسول اللّه(ص) من انحراف عن نهجه المرسوم لهم.
وکان(ص) حریصا علی مستقبل الرساله وهو یری التحریف والتزویر الذی لحق بالسنه فی عهده من قبل الکثیر من الصحابه، حتی انه حذر فی مناسبات عدیده من الکذب علیه فی قوله وفعله، فقال: (من کذب علی غ فلیتبوامقعده من النار).
وفی روایه: (من قال علی ما لم اقل فلیتبوا مقعده من النار).
فالکذب علیه(ص) یعنی تحریف السنه.

فاذا کثر التحریف فی عهده(ص) وهوبین ظهرانیهم، فان التحریف بعدرحیله سیزداد قطعا، وسیخلف الاضطراب الفکری والسلوکی.
واذا کان المسلمون یرجعون الیه(ص) للتاکد من صحه الحدیث او الفعل المنسوب الیه، فالی من یرجعون بعد رحیله؟ فمن العقل والحصافه ان ینصب(ص) علی امته علما ومرجعا واماما یرشدهم الی السنه الصحیحه وینفی عنها الزیغ والغش والتحریف الطاری علیها، واضافه الی کل ذلک ان مساله الامامه والخلافه مساله ذات اهمیه فی حیاه الانسان وهی موضع للتنافس والتکالب علی مر المراحل التاریخیه حتی قیل عنها: (واعظم خلاف بین الامه خلاف الامامه، اذ ما سل سیف فی الاسلام علی قاعده دینیه مثل ما سل علی الامامه فی کل زمان).
وقد اثبتت الاحداث التاریخیه ان الدماء لم تسفک مثلما سفکت علی القیاده والخلافه والرئاسه، وفی تصورمستقبل کهذا من قبل احکم الحکماء، واعقل العقلاء وهو رسول اللّه(ص) یستوجب ان ینص(ص) علی امام باسمه،وعلی ائمه آخرین فی مراحل متعاقبه لتحصین الامه من الانحدار الی الهاویه، یکون دورهم دور القدوه فی اتخاذالرای الصائب والموقف السلیم، سواء سلبت منهم الخلافه والرئاسه‌ام لم تسلب.
سادسا : سیره الصحابه من خلال النظره الموضوعیه لسیره الصحابه نجد انهم لم یترکوا الامه سدی، فبعد اقل من ثلاث سنین من رحیل رسول اللّه(ص)، وحینما قربت وفاه ابی بکر نجده نص علی عمر بالخلافه، واصبح هذا النص قاعده من قواعد تولی الامام، وهی العهد او النص من السابق علی اللاحق.
ولا نرید ان نستدل بسیره ابی بکر علی انها حجه، بل نستدل بها بالاولویه، فاذا ادرک ابو بکر ضروره النص، فهل یعقل ان رسول اللّه(ص) لم یدرک ذلک، وترک الامه سدی؟ دون ان ینص علی من سیخلفه فی امته.
وحینما طعن عمربن الخطاب قال له ابنه عبد اللّه: (سمعت الناس یقولون مقاله، فالیت ان اقولها لک: زعمواانک غیر مستخلف، وانه لو کان لک راعی ابل او غنم ثم جاءک وترکها رایت انه قد ضیع، فرعایه الناس اشد).
وقالت عائشه لعبد اللّه بن عمر: (یا بنی غ ابلغ عمر سلامی، وقل له: لاتدع امه محمد بلا راع، استخلف علیهم،ولا تدعهم بعدک هملا، فانی اخشی علیهم الفتنه).
ودخل علیه بعض الصحابه وقالوا له: (استخلف).
وفی روایه قالوا له: (یا امیرالمومنین استخلف علینا).
وفی روایه قالوا له: (یا امیرالمومنین لو استخلفت)، فقال: (لو کان ابو عبیده حیا لاستخلفته... ولو کان سالم مولی ابی حذیفه حیا لاستخلفته) فخرجوا ثم عادوا الیه وقالوا: (یا امیرالمومنین لو عهدت عهدا).
ودخل علیه آخرون فقالوا: (اوص یا امیرالمومنین واستخلف)، فقال: (ما اجد احق بهذا الامر من هولاءالنفر...).
وجعل الامر شوری بین سته من اصحاب رسول اللّه(ص) وامر بقتل کل من لم یرض باتفاق الاکثریه منهم،ومن وصیته لصهیب قال: (...فان اجتمع خمسه ورضوا رجلا وابی واحد فاشدخ راسه، وان اتفق اربعه فرضوارجلا منهم وابی اثنان، فاضرب راسیهما، فان رضی ثلاثه رجلا منهم وثلاثه رجلا منهم، فحکموا عبد اللّه بن عمر... فان لم یرضوا بحکم عبد اللّه بن عمر، فکونوا مع الذین فیهم عبدالرحمن بن عوف، واقتلوا الباقین ان رغبواعما اجتمع علیه الناس).
من خلال ما تقدم نری ان الصحابه کانوا یدرکون ضروره النص علی خلیفه، وعدم ترک الامه سدی،وکانت عائشه‌ام المومنین تدرک ذلک، وکان الملاک فی النص والتعیین هو الحیلوله دون حدوث فتنه بین المسلمین، وکان بعض الصحابه یحثون عمر علی الاستخلاف، فهل ادرک الجمیع ما لم یدرکه رسول اللّه(ص) وهوالاحرص علی مستقبل الرساله، ومستقبل الامه؟!! وهو المرتبط بالوحی فی جمیع حرکاته وسکناته، فلیس من الحکمه ان یدرک الصحابه ما لم یدرکه رسول اللّه(ص)، وهذا یقتضی بالضروره انه(ص) نص علی امام وحدده باسمه وصرح به.
وقد برر معاویه استخلافه لیزید بما هو مرکوز فی الاذهان من عدم ترک الامه سدی، وبما هومرکوز من خوف الفتنه، فقال فی تبریره لعبداللّه بن عمر: (انی کرهت ان ادع امه محمد کالضان لا راعی لها).

وقال للامام الحسین(ع): (... وقد علم اللّه ما احاول به فی امر الرعیه، من سد الخلل، ولم الصدع بولایه یزید).
فاذا وصل الحال الی استخلاف من اشتهر فسقه امام المسلمین، فهل من المعقول ان یترک رسول اللّه(ص)دون راع فی اعلی مراتب العداله، وفی اعلی مراتب العلم والکفاءه؟ وقد ادرک علی غ بن محمد بن حزم الظاهری ضروره النص فاثبته لابی بکر فقال: (... فوجدنا عقد الامامه یصح بوجوه: اولها وافضلها واصحها ان یعهد الامام المیت الی انسان یختاره اماما بعد موته... کما فعل رسول اللّه(ص) بابی بکر، وکما فعل ابوبکر بعمر... وهذا هو الوجه الذی نختاره ونکره غیره، لما فی هذا الوجه من اتصال الامامه وانتظام امر الاسلام واهله، ورفع ما یتخوف من الاختلاف والشغب مما یتوقع فی غیره من بقاء الامه فوضی، ومن انتشار الامر، وارتفاع النفوس، وحدوث الاطماع).
ونحن اذ نتفق معه فی رایه بضروره النص من اجل اتصال الامامه، وانتظام امر الاسلام واهله، ولکن لانتفق معه بان رسول اللّه(ص) قد نص علی ابی بکر لانه خلاف للواقع، وخلاف ایضا للمشهور من آراء مورخی السنه الذی ینتسب الیهم، حیث لم یدعه احد حتی (ابوبکر) کما هو واضح من متابعه امهات کتب المورخین واصحاب الکلام.
وعلی کل حال فقد التفت ابن حزم الی رکاکه الرای القائل بان رسول اللّه(ص) ترک امته سدی.
سابعا : الدلیل العقلی علی النص توصلنا فی البحوث المتقدمه الی ان وجود الامام ضروره من ضرورات الحیاه الاسلامیه والانسانیه،وان (من مات بغیر امام مات میته جاهلیه)، وان دور الامام هو دور القدوه والنموذج الذی یحتذی به فی قوله وفعله، وتوصلنا الی اشتراط العصمه فی الامام الذی یقوم باعباء الرساله بعد رسول اللّه(ص) وان العصمه امرممکن الوقوع والتحقق فی الواقع، واذا اضفنا الی ذلک ما توصلنا الیه من ان امر الامامه بید اللّه تعالی، نتوصل الی حقیقه ضروره النص علی امام معین، وقد استدل العلامه الحلی بالعصمه علی ضروره النص والتعیین فقال:(ذهبت الامامیه خاصه الی ان الامام یجب ان یکون منصوصا علیه... انه یجب ان یکون الامام معصوما،والعصمه امر خفی لا یعلمها الا اللّه تعالی، فیجب ان یکون نصبه من قبله تعالی لانه العالم بالشرط دون غیره...).
فعظم دور الامام یجعل اختیاره بعیدا عن اصابه الواقع اذا ترک لعقول الناس وآرائهم، لان العصمه لیست عداله ظاهریه لتشخص من قبل الناس، بل هی امر خفی یتعلق بالعقل والقلب والجوارح، والناس لا یعلمون السرائر کی یمکنهم التشخیص او الفرز، وکما قال الامام جعفر الصادق(ع): (ان الامامه اجل قدرا، واعظم شانا،واعلی مکانا، وامنع جانبا من ان یبلغها الناس بعقولهم، او ینالوها بارائهم، او یقیموا اماما باختیارهم...).
وسنحبث فی المواضیع والبحوث القادمه ان رسول اللّه(ص) قد نص علی علی بن ابی طالب(ع) والائمه من اهل البیت(ع)، نصوصا صریحه جلیه، اکد فیها انهم القدوه والقاده، واوجب علی الامه التمسک بهم، ومتابعتهم فی اقوالهم وافعالهم.

المبحث الثانی: النص علی الامام علی(ع)

وردت روایات عدیده، ونصوص قرآنیه مقرونه بروایات معتبره تدل علی ان علی بن ابی طالب(ع)منصوص علیه من قبل اللّه تعالی، ومن قبل رسول اللّه(ص)، وهی نصوص صریحه وواضحه لاتقبل التاویل،وسنستعرضها تباعا، وفقا للتسلسل الزمنی.
اولا : یوم الدار وآیه الانذار فی بدایه الدعوه الاسلامیه امراللّه تعالی رسوله(ص) بالقول: (وانذر عشیرتک الاقربین)، فاخبر(ص) علیا(ع)بذلک فجمعهم الیه فی احد الدور وکانوا یومئذ اربعین رجلا من ابرز رجال بنی عبدالمطلب، فتکلم رسول اللّه(ص) وقال: یا بنی عبدالمطلب، انی واللّه ما اعلم شابا فی العرب جاء قومه بافضل مما قد جئتکم به، انی قد جئتکم بخیر الدنیا والاخره، وقد امرنی اللّه تعالی ان ادعوکم الیه، فایکم یوازرنی علی هذا الامر علی ان یکون اخی ووصیی وخلیفتی فیکم؟)، فاحجم القوم عنها جمیعا، فقام علی بن ابی طالب(ع) وقال: (انا یا نبی الله، اکون وزیرک علیه)، فاخذ(ص) برقبه علی(ع) ثم قال: (ان هذا اخی ووصیی وخلیفتی فیکم، فاسمعوا له واطیعوا)، فقام القوم یضحکون، ویقولون لابی طالب: قد امرک ان تسمع لابنک وتطیع).
وفی روایه انه قال: (...قد امرک ان تسمع لعلی وتطیع).
وفی روایه اخری ان رسول اللّه(ص) اطلق مفهوم الخلافه ولم یقیده بکلمه (فیکم)، فقال: (هذا اخی ووصیی وخلیفتی من بعدی).
وفی روایه اخری انه قال لعلی(ع): (... اجلس فانت اخی ووزیری ووصیی ووارثی وخلیفتی من بعدی).
ورویت هذه الواقعه فی مصادر اخری مبتوره ناقصه، مخالفه للسیاق والمهمه التی جمعهم رسول اللّه(ص) من اجلها، ففی روایه انه(ص) قال: (من یضمن عنی دینی ومواعیدی، ویکون معی فی الجنه، ویکون خلیفتی فی اهلی).
وفی روایه ابن الجوزی انه(ص) قال: (...فایکم یوازرنی علی هذا الامر علی ان یکون اخی) وفی ذیل الروایه لم یذکر الا عباره (فقام القوم یضحکون).
والحوار الذی دار فی یوم الواقعه یدل دلاله واضحه وصریحه علی انه(ص) نص علی علی بن ابی طالب(ع)،والقرائن جمیعها تدل علی ذلک، من انها الخلافه والامامه والتی من لوازمها السمع والطاعه لمن نصبه علیهم،اوعلی المسلمین جمیعا، وخروج القوم یضحکون، وقولهم لابی طالب: (قد امرک ان تسمع لعلی وتطیع) خیرقرینه علی ذلک، وانه اراد الخلافه والقیاده العامه، اما ان مقصوده بالخلافه والقیاده الخاصه بالعشیره فهو بعید،لان المتعارف عند العرب ان الخلافه والقیاده للعشیره من مختصات کبار السن غالبا، فهو(ص) لم یقصد ذلک،خصوصا وان علیا(ع) کان اصغرهم سنا.
ثانیا : آیه الولایه انتقلنا فی البحث من الواقعه التاریخیه الی القرآن الکریم تمشیا مع الترتیب الزمنی فی الادله علی ولایه وقیاده الامام علی(ع).
ومن الادله الصریحه علی ولایه علی(ع) قوله تعالی: (انما ولیکم اللّه ورسوله والذین آمنواالذین یقیمون الصلاه ویوتون الزکاه وهم راکعون).
وفی هذا الموضوع نثبت اولا: ان الایه نازله فی حق علی(ع)، وثانیا: ان المقصود من الولی هو القائداوالامام الذی هو اولی بالتصرف.
اما النقطه الاولی، فقد تظافرت وتواترت الروایات علی ان الایه نزلت فی حق علی بن ابی طالب لتصدقه بخاتمه وهو راکع.
اما النقطه الثانیه، فقد اجمع الشیعه علی انها نزلت فی امامه علی(ع)، اما السنه فحملوا لفظ (الولی) علی الناصر، ومن ذلک قول الایجی: (ان المراد هو الناصر والا دل علی امامته حال حیاه الرسول ، ولان ما تکرر فیه صیغ الجمع کیف یحمل علی الواحد).
وفی مقام الجواب علی رای الایجی نقول: لا مانع من ان یکون علی(ع) اماما حال حیاه رسول اللّه(ص) ولکنه امام صامت مادام رسول اللّه(ص) حیا، ولو تنزلنا عن ذلک، نقول: وردت روایات عدیده عن رسول اللّه(ص) یصرح فیها انه ولیه من بعده، ففی روایه عمران بن حصین: ان رسول اللّه(ص) قال: (ما تریدون من علی؟ ما تریدون من علی؟ ما تریدون من علی؟ ان علیا منی وانا منه، وهو ولی کل مومن من بعدی).
وعن بریده عنه(ص) انه قال: (لاتقع فی علی فانه منی وانا منه وهو ولیکم بعدی).
وقال(ص) لعلی(ع): (انت ولیی فی کل مومن بعدی).
وقد وردت روایات عدیده وبالفاظ مختلفه یجمعها قوله(ص) (وهو ولی کل مومن بعدی).
وهی قرینه علی ان المراد من الولی هو الامام، اضافه الی وجوب محبته ونصرته، فلا یاتی بعد هذه القرینه ما اثاره الایجی من اشکال.
واما الشطر الثانی من الاشکال فی کیفیه حمل الجمع علی الواحد، فاجاب عنه ابوحیان الاندلسی بالقول:(ویکون من اطلاق الجمع علی الواحد مجازا).
واستدل علماء الشیعه علی ولایه علی(ع) ببعض الادله - وهی کافیه للرد علی ما اثیر من اشکالات - نکتفی هنا بذکر آراء اثنین من العلماء المتقدمین، قال الشیخ الطوسی: (...ولو کان المراد به الموالاه فی الدین لما خص بها المذکورین، لان الموالاه فی الدین عامه فی المومنین کلهم).
وفی تعلیقه علی قوله تعالی (والذین آمنوا) قال: (...وجب ایضا ان الذی خوطب بالایه غیر الذی جعلت له الولایه، والا ادی الی ان یکون المضاف هو المضاف الیه، وادی الی ان یکون کل واحد منهم ولی نفسه وذلک محال).
وقال العلامه الحلی: (ان لفظه (انما) تفید الحصر... ان الولی یفید الاولی بالتصرف... ان المراد بذلک بعض المومنین لانه تعالی وصفهم بوصف مختص ببعضهم ولانه لولا ذلک للزم اتحاد الولی والمتولی).
وقد حمل الالوسی الولی علی الولایه العامه الا انه جعلها له من بعد زمان الخلفاء الثلاثه، فقال: (الولایه العامه کانت له وقت کونه اماما لا قبله وهو زمان خلافه الثلاثه).
ولو تتبعنا استعمال لفظه (ولی) نجد شیوعها او انصرافها فی (ولی الامر)، فلم تضف الی غیره من المعانی الا نادرا.
وفی قول ابن عباس یتوضح الامر اکثر فاکثر: (ما فی القرآن آیه: (الذین آمنوا وعملوا الصالحات) الاوعلی امیرها وشریفها، وما من اصحاب محمد رجل الا عاتبه الله، وماذکر علیا الا بخیر).
ومعنی ذلک ان علیا هو المصداق الافضل والاکمل للذین آمنوا.
وفی حوار لام سلمه مع عبد اللّه بن الزبیر یتضح المعنی الحقیقی للولی، ففی معرض ذلک قالت له: (اتطمع ان یرضی المهاجرون والانصار بابیک الزبیر وصاحبه طلحه، وعلی بن ابی طالب حی، وهو ولی کل مومن ومومنه؟) فقال: ماسمعنا هذا من رسول اللّه(ص) ساعه قط، فقالت ام سلمه: ان لم تکن انت سمعته، فقد سمعته خالتک عائشه، وها هی فاسالها، فقد سمعته یقول: علی خلیفتی علیکم... اتشهدین یا عائشه بهذا ام لا؟ فقالت عائشه: اللهم نعم.
ثالثا : واقعه الغدیر من الاحادیث المتواتره التی یمکن الاستدلال بها علی ان رسول اللّه(ص) نصب علیا(ع) اماما من بعده، هوحدیث الغدیر، وخلاصته: عن ابن عباس وجابر بن عبد اللّه قالا: (امر اللّه تعالی محمدا ان ینصب علیا للناس لیخبرهم بولایته، فتخوف رسول اللّه ان یقولوا: حابی ابن عمه، وان یطعنوا فی ذلک علیه، فاوحی اللّه الیه: (یا ایهاالرسول بلغ ما انزل الیک من ربک وان لم تفعل فما بلغت رسالته واللّه یعصمک من الناس...) فقام رسول اللّه بولایته یوم غدیر خم).
وقد ذکر عدد کبیر من المفسرین والمورخین انها نزلت فی علی بن ابی طالب(ع)، ولایمکننا هنا ذکر جمیع المصادر فاکتفینا بعدد منها، وخصوصا من المصادر السنیه لان الشیعه مجمعون علی انها نزلت فی علی بن ابی طالب.
وقد ذکرت هذه المصادر الطرق المختلفه للمفسرین، ومنهم: عبد اللّه بن عباس، وجابر بن عبد الله، وابن مسعود، والخدری، وعبد اللّه بن ابی اوفی وغیرهم.
ولمزید الاطلاع علی مصادر التفسیر وطرقه یراجع کتاب(الغدیر) للامینی.
نص الحدیث والواقعه عن زید بن ارقم انه قال: (نزلنا مع رسول اللّه(ص) بوادی یقال له: خم فامر بالصلاه، فصلاها بهجیر، فخطب،وضلل علی رسول اللّه(ص) علی شجره من الشمس، فقال: الستم تعلمون او الستم تشهدون انی اولی بکل مومن من نفسه؟، قالوا: بلی: قال: من کنت مولاه فعلی مولاه، اللهم وال من والاه وعاد من عاداه).
وعن البراء بن عازب عن رسول اللّه(ص) انه قال: (... الستم تعلمون انی اولی بالمومنین من انفسهم قالوا:بلی.
قال: الستم تعلمون انی اولی بکل مومن من نفسه، قالوا: بلی، فاخذ بید علی، فقال: اللهم من کنت مولاه فعلی مولاه، اللهم وال من والاه، وعاد من عاداه...).
وفی روایه عن سعد بن ابی وقاص انه قال: (اما والله، انی لاعرف علیا وما قال له رسول اللّه(ص): اشهد لقال لعلی یوم غدیر خم ... فاخذ بضبعه ثم قام به، ثم قال: ایها الناس، من مولاکم؟ قالوا: اللّه ورسوله، قال: من کنت مولاه فعلی مولاه...).
وفی روایه الحارث بن مالک انه قال: (قام رسول اللّه(ص) فابلغ، ثم قال: ایها الناس: الست اولی بالمومنین من انفسهم؟ ثلاث مرات، قالوا: بلی، قال: ادن یا علی، فرفع یده ورفع رسول اللّه(ص) یده حتی نظرت الی بیاض ابطیه،فقال: من کنت مولاه فعلی مولاه، حتی قالها ثلاث مرات).
وبعد ان تم تنصیب علی(ع) امر رسول اللّه(ص) علیا (ان یجلس بخیمه بازاء خیمته، ثم امر المسلمین ان یدخلوا علیه فوجا فوجا یسلمون علیه بامره المومنین ثم امر ازواجه وجمیع نساء المومنین ان یسلمن علیه بامره المومنین).
وکان من المهنئین له عمر بن الخطاب حیث قال له: (هنیئا یا ابن ابی طالب اصبحت وامسیت مولی کل مومن ومومنه).
وفی روایه قال له: (بخ بخ لک یا ابن ابی طالب اصبحت مولای ومولی کل مسلم...).
وفی روایه (بخ بخ لک یا علی بن ابی طالب اصبحت مولای ومولی کل مومن).
وفی روایه ان ابابکر وعمر قالا له: (امسیت یا ابن ابی طالب مولی کل مومن ومومنه).
وفی ذلک الیوم انشد حسان شعرا بحق علی بن ابی طالب(ع): ینادیهم یوم الغدیر نبیهم بخم فاسمع بالرسول منادیا وقال فمن مولاکم وولیکم فقالوا ولم یبدوا هناک التعامیا الهک مولانا وانت ولینا ومالک منا فی الولایه عاصیا فقال له قم یا علی فاننی رضیتک من بعدی اماما وهادیا فمن کنت مولاه فهذا ولیه فکونوا له انصار صدق موالیا وبعد ان تم الابلاغ بولایه علی(ع) نزلت الایه الکریمه: (... الیوم یئس الذین کفروا من دینکم فلا تخشوهم واخشون الیوم اکملت لکم دینکم واتممت علیکم نعمتی ورضیت لکم الاسلام دینا).
وقد روی نزولها بعد واقعه الغدیر کثیر من المفسرین والمورخین ذکرنا بعضا منهم ضمن مولفاتهم وقداجمع الشیعه علی ذلک.
وبعد نزول هذه الایه قال رسول اللّه(ص): (اللّه اکبر علی اکمال الدین واتمام النعمه، ورضا الرب برسالتی والولایه لعلی).
وفی روایه: (...وولایه علی بن ابی طالب من بعدی).
وحدیث الغدیر من الاحادیث المتواتره، وقد ورد فی اغلب کتب المولفین حتی اعترف بذلک ابن حجرالهیثمی بالقول: (انه حدیث صحیح لامریه فیه، وقد اخرجه جماعه کالترمذی، والنسائی، واحمد.
وطرقه کثیره جدا، ومن ثم رواه سته عشر صحابیا، وفی روایه لاحمد... ثلاثون صحابیا وشهدوا به لعلی لما نوزع ایام خلافته).
وقال ابن حجر العسقلانی: (واما حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه، فقد اخرجه الترمذی والنسائی، وهوکثیر الطرق جدا، وقد استوعبها ابن عقده فی کتاب مفرد، وکثیر من اسانیدها صحاح وحسان...).
الاستدلال بالحدیث علی النص بالامامه ان لفظه (مولی) - کما تقدم فی البحث التمهیدی - لا تستعمل الا بمعنی الاولی، وانما تفید فی شی ءمخصوص بحسب ما یضاف الیه، فابن العم انما سمی مولی لانه یعقل عن بنی عمه ویحوز میراثهم ویکون بذلک اولی من غیره، وکذلک الحلیف والمعتق وجمیع معانی المولی، یکون فیها معنی (الاولی) موجودا، ولا یصح ان یکون المراد به الحلیف لان رسول اللّه(ص) لم یکن حلیفا لاحد، ولا ابن العم، لانه تحصیل للحاصل، ولا الناصروالمحب، لان ذلک معلوم لجمیع المومنین.
وقد استدل الکراجکی بالقول: (وقد اجمع المفسرون علی ان المراد بقوله سبحانه: (النبی اولی بالمومنین من انفسهم) انه اولی بتدبیرهم والقیام بامورهم، من حیث وجبت یجیزه علی رسول اللّه(ص) الا جاهل لاعقل له) واضافه الی ذلک، فان نزول آیه البلاغ واکمال الدین بیاس الکفار من الکید للاسلام یستدعی اهمیه الموضوع، ولا معنی لنزول ذلک بخصوص الاخبار اوالامر بمحبه ونصره علی(ع)، فالموضوع اهم واشمل من ذلک، وخصوصا ان رسول اللّه(ص) جمع المسلمین بالهجیر وهو شده حر الظهیره، فالامر اهم من ذلک وهو یعادل تبلیغ الرساله باجمعها طیله ثلاثه وعشرین عاما.
وقد وضح اهل البیت(ع) المراد من قوله(ص): (من کنت مولاه فعلی مولاه) باجابتهم للسائلین، فقال الامام علی بن الحسین(ع) مجیبا ابن اسحاق: (اخبرهم انه الامام بعده).
واجاب الامام محمد بن علی الباقر(ع) ابان بن تغلب قائلا: (علمهم انه یقوم فیهم مقامه).
ویوید ذلک ما روی عن رسول اللّه(ص) فی فضل یوم الغدیر انه قال: (افضل اعیاد امتی، وهو الیوم الذی امرنی اللّه - تعالی ذکره - بنصب اخی علی بن ابی طالب علما لامتی یهتدون به من بعدی...).
ویوید ذلک ما ورد فی احتجاج فاطمه الزهراء(ع) علی من لا یری امامه علی(ع) حین قالت: (...کانکم لم تعلموا ما قال یوم غدیر خم، واللّه لقد عقد له یومئذ الولاء لیقطع منکم بذلک منها الرجاء...).
واذا جمعنا بین الادله والمویدات والشواهد وجدنا ان بعضها یعضد بعضا من ان تنصیب علی(ع) للولایه فی یوم غدیر خم هو تنصیب للامامه، وبهذا التنصیب اکتمل الاسلام ویئس الکفار منه.
رابعا : الاحادیث الصریحه فی النص کان رسول اللّه(ص) یمارس - عملیا - الاعداد لامامه علی(ع) ویصرح للمسلمین بقیادته وامامته فی کل الاوقات واللقاءات المناسبه الخاصه والعامه، ویصرح - بین الحین والحین - ان ذلک الاعداد من اللّه تعالی، وقدوردت اقواله صریحه لا لبس فیها ولا غموض، ولا یمکن تاویلها اوحملها علی وجوه عدیده، وانما هی صریحه فی قیادته وامامته، واستخلافه من بعده، ففی روایه انس بن مالک ان رسول اللّه(ص) قال له: (اول من یدخل علیک من هذا الباب امیرالمومنین، وسید المسلمین، وقائد الغر المحجلین، وخاتم الوصیین)، وحینما دخل علی قام(ص) مستبشرا فاعتنقه، وقال له: (انت تودی عنی، وتسمعهم صوتی، وتبین لهم ما اختلفوا فیه بعدی) وفی روایه عبد اللّه بن سعد بن زراره ان رسول اللّه(ص) قال: (اوحی الی فی علی بثلاث: انه سید المسلمین،وولی المتقین، وقائد الغر المحجلین).
وفی روایه علی بن ابی طالب ان رسول اللّه(ص) قال له: (انک سید المسلمین، وامام المتقین، وقائد الغرالمحجلین، ویعسوب الدین).
واستقبل(ص) علیا ذات مره قائلا: (مرحبا بسید المسلمین وامام المتقین).
وقال(ص): (علی یعسوب المومنین، والمال یعسوب المنافقین).
وفی روایه انه(ص) قال: (هذا یعسوب المومنین والمال یعسوب الظالمین).
و(الیعسوب) فی اللغه: (امیر النحل وذکرها، ثم کثر ذلک حتی سموا کل رئیس یعسوبا، والیعسوب: السیدوالرئیس والمقدم).
وهذه الالفاظ والتعابیر من قبیل: امیر، سید، قائد، امام، ویعسوب، نص صریح فی القیاده والامامه، وقداستعملت فی معناها الحقیقی غیر القابل للتاویل او الحمل علی وجوه اخری.
ووردت احادیث عدیده جعل فیها رسول اللّه(ص) علیا قدوه ومنارا واماما للمسلمین، ومن هذه الاحادیث:عن ابی برزه الاسلمی ان رسول اللّه(ص) قال: (...ان رب العالمین عهد الی عهدا فی علی بن ابی طالب، فقال:انه رایه الهدی، ومنار الایمان، وامام اولیائی، ونور جمیع من اطاعنی...).
وعن ابی ذر الغفاری قال: سمعت رسول اللّه(ص) یقول لعلی: (انت اول من آمن بی، واول من یصافحنی یوم القیامه، وانت الصدیق الاکبر، وانت الفاروق الذی یفرق بین الحق والباطل، وانت یعسوب المومنین، والمال یعسوب الکافرین، وانت اخی ووزیری، وخیر من اترک بعدی...).
وقال(ص) کما فی روایه انس بن مالک: (انا وهذا حجه علی امتی یوم القیامه).
والحجه هو الامام المقتدی به فی اقواله وافعاله لکی یکون مقیاسا للاحتجاج.

الاعداد لامامه علی ان الامامه مسوولیه عظیمه فی حرکه الامم التکاملیه لتحقیق اهدافها فی الحیاه، وخصوصا فی الامه الاسلامیه السائره نحو اللّه تعالی لاقرار منهجه فی واقع الحیاه، ولذا فان رسول اللّه(ص) لم یتوقف عن الاعدادللامامه من بعده، فکان یستثمر جمیع الفرص المتاحه للترکیز علی شخصیه الامام من بعده، ویعمل علی خلق ارتکاز ذهنی لدی المسلمین، لیتعمق الارتباط الفکری والروحی والسلوکی بالامام المنصب والمنصوص علیه،لتتجذر قیادته فی تصورات الامه ومواقفها العملیه لتکون متناسبه مع عظم المسوولیه المتوخاه من نصبه.
والاعداد لامامه علی(ع) کان علی نحوین: الاعداد النظری، والاعداد العملی.
الاعداد النظری کان رسول اللّه(ص) یرکز علی شخصیه علی(ع) ویوجه انظار المسلمین الیها بذکر مواصفاتها وفضائلهاوخصائصها الذاتیه، ویبرز الجوانب القیادیه فی شخصیه علی(ع) وما اختص به من دون الصحابه فی جمیع مقومات القیاده وموهلاتها، وفی مایلی نستعرض الاحادیث التی قیلت فی حقه والواقعه فی طریق هذا الاعداد،ففی واقعه الخندق جعل الایمان کله متجسدا فیه، فقال(ص) : (برز الایمان کله الی الشرک کله).
وبعد هزیمه المشرکین قال له: (لو وزن الیوم عملک بعمل جمیع امه محمد لرجح عملک علی عملهم...).
وجعل(ص) ایمان علی(ع) مرجحا علی السماوات والارض عند الموازنه فقال(ص): (لو ان السماوات والارض وضعتا فی کفه، ووضع ایمان علی فی کفه لرجح ایمان علی).
وجعل(ص) منزله علی(ع) کمنزله راسه من جسده فقال(ص): (علی منی بمنزله راسی من جسدی).
وجعله مقارنا للقرآن والحق فقال: (علی مع الحق والقرآن، والحق والقرآن مع علی، ولن یفترقا حتی یرداعلی الحوض).
وقال(ص): (علی مع القرآن، والقرآن مع علی لا یفترقان حتی یردا علی الحوض).
وجعله من سادات اهل الجنه فقال(ص): (نحن بنو عبدالمطلب ساده اهل الجنه انا وحمزه وعلی وجعفروالحسن والحسین والمهدی).
وجعله افضل الصدیقین فقال: (الصدیقون ثلاثه: حبیب النجار وحزقیل وعلی بن ابی طالب وهوافضلهم).
وجعله کالوالد بالنسبه للمسلمین فقال: (حق علی علی المسلمین کحق الوالد علی ولده).
وجعل طاعه علی مقرونه بطاعه اللّه تعالی وطاعته فقال(ص): (من اطاعنی فقد اطاع الله، ومن عصانی فقدعصی الله، ومن اطاع علیافقد اطاعنی، ومن عصی علیافقد عصانی).

وجعل(ص) علیا میزانایوزن به ایمان الاشخاص ونفاقهم فقال:(لا یحب علیا منافق ولایبغضه مومن).
وکان علی غ(ع) یقول: (عهد الی النبی الامی انه لایحبنی الا مومن ولا یبغضنی الا منافق).
وجعله(ص) میزانا للعاقبه یوم القیامه فقال: (یا علی انت قسیم الجنه والنار یوم القیامه).
وقال(ص): (انا مدینه الجنه وعلی بابها، فمن اراد الجنه فلیاتها من بابها).
ورکز(ص) علی الخصائص والمواصفات القیادیه لعلی(ع) والتی انفرد بها من دون الصحابه فقال(ص): (یا علی اخصمک بالنبوه ولانبوه بعدی، وتخصم الناس بسبع، ولایحاجک فیهم احد من قریش، اللهم انک اولهم ایمانابالله، واوفاهم بعهد الله، واقومهم بامر الله، واقسمهم بالسویه، واعدلهم فی الرعیه، وابصرهم بالقضیه،واعظمهم عند اللّه مزیه).
ففی خاصیه العلم قال(ص): (انا مدینه العلم وعلی بابها فمن اراد المدینه فلیاتها من بابها).
وقال(ص): (قسمت الحکمه عشره اجزاء، فاعط ی علی تسعه اجزاء والناس جزءا واحدا).
وقال(ص): (علی عیبه علمی).
وفی القضاء قال(ص): (اقضی هذه الامه علی).
وفی ذلک قال عمر بن الخطاب: (علی اقضانا).
وقال(ص): (اعلم الناس بالسنه والقضاء بعدی علی بن ابی طالب).
حدیث المنزله بین رسول اللّه(ص) للمسلمین فی مواضع عدیده منزله علی(ع) منه وقال: (انت منی بمنزله هارون من موسی الا انه لا نبی بعدی).
وقال(ص) له بعد ان استخلفه فی المدینه فی غزوه تبوک: (اما ترضی ان تکون منی بمنزله هارون من موسی غیر انه لا نبی بعدی).
وروی بصیغ مختلفه فی مصادر عدیده.

وهذا الحدیث من الاحادیث المشهوره عند فرق المسلمین، وقد ذکره اغلب من کتب فی السیره النبویه وبالخصوص فی غزوه تبوک، وذکره اغلب من کتب فی فضائل الصحابه وفضائل علی(ع)، وفی شهره هذاالحدیث وتواتره بین المورخین قال الحاکم الحسکانی الحنفی: (وهذا هوحدیث المنزله الذی کان شیخنا ابوحازم الحافظ یقول: خرجته بخمسه آلاف اسناد).
وقد استدل بهذا الحدیث علی قیاده علی (ع) وامامته للمسلمین.
ففی روایه ابی هارون العبدی قال: (سالت جابر بن عبد اللّه الانصاری عن معنی قول النبی(ص) لعلی: انت منی بمنزله هارون من موسی الا انه لا نبی بعدی قال: استخلفه بذلک واللّه علی امته فی حیاته، وبعد وفاته، وفرض علیهم طاعته...).
وقال ابو جعفر الاسکافی المعتزلی: (فمنازل هارون من موسی معروفه، اولها: انه شریکه فی النبوه،والثانیه: انه اخوه فی النسب، والثالثه: انه المقدم عند موسی علی جمیع البشر، وهذه هی التی وجبت لعلی بن ابی طالب(ع)، وهی منزلته من النبی(ص)).
وقال الشیخ الصدوق: (ومن منازل هارون من موسی ... انه کان افضل اهل زمانه واحبهم الیه واخصهم به واوثقهم فی نفسه، وانه کان یخلفه علی قومه اذا غاب موسی (ع) عنهم، وانه کان بابه فی العلم، وانه لو مات موسی وهارون حی کان هو خلیفته بعد وفاته، والخبر یوجب ان هذه الخصال کلها لعلی من النبی(ص)... (لا نبی بعدی) انما جعله له بعد وفاته، لا معه فی حیاته...).
وقال ابن ابی الحدید المعتزلی: (... فاثبت له جمیع مراتب هارون من موسی، فاذن هو وزیر رسول اللّه(ص)، وشاد ازره، ولولا انه خاتم النبیین لکان شریکا فی امره).
واراد(ص) بحدیث المنزله ان یهیی الاذهان والتصورات لامامه علی (ع) من بعده.
الاعداد العملی نقصد بالاعداد العملی لامامه علی (ع)، تهیئه الاذهان والعقول والقلوب للارتباط بامامته عن طریق القیام بخطوات عملیه واقعیه، تتوجه من خلالها الانظار الی ان المراد من ذلک هو استخلافه، لیقوم مقام رسول اللّه(ص)من بعده، والخطوات العملیه المحسوسه اکثر ایقاعا فی العقول والقلوب، حیث تبقی متفاعله فیها لفتره اطول وامد ابعد، فتکون جمیع الجوارح مهیاه للتفاعل مع امامته، وقد قام رسول اللّه(ص) باجراء عده خطوات عملیه علی مرای ومسمع الصحابه، ومنذ بدایه الدعوه الاسلامیه، والی آخر لحظه من حیاته(ص)، فکان(ص) یصحب علیا(ع) فی جمیع مشاهده ومواقفه وفی ذهابه وایابه، وکان علی(ع) (یخرج مع رسول اللّه فی دعوته للقبائل)((۲۴۴)).
وفی بدایه الهجره آخی رسول اللّه(ص) بین اصحابه من المهاجرین والانصار ثم اخذ بید علی بن ابی طالب(ع) فقال: (هذا اخی).
وقال له فی هذه الواقعه وفی وقائع اخری: (انت اخی فی الدنیا والاخره).
وکان(ص) یکثر مناجاته لعلی (ع) وحینما سئل عن ذلک قال: (ما انا انتجیته ولکن اللّه انتجاه).
فقد خصه(ص) بالصحبه والاخاء والمناجاه لیدرک المسلمون ان ذلک لم یکن عبثا، وان وراء ذلک الامر هدفااکبر وهو اعداده لاداء دوره من بعده.
وامر(ص) باغلاق جمیع الابواب المتداخله مع مسجد رسول اللّه(ص) واستثنی باب علی (ع)، فاعترض بعض الصحابه علی ذلک فقام(ص) خطیبا وقال: (اما بعد، فانی امرت بسد هذه الابواب غیر باب علی، فقال فیه قائلکم، واللّهما سددت شیئا ولا فتحته، ولکن امرت بشی ء فاتبعته).
وامر(ص) باخراج جمیع من وجده نائما فی المسجد واستثنی علیا (ع).
وحینما قیل له فی ذلک، قال(ص): (ما اناامرت باخراجکم ولا اسکان هذا الغلام، ان اللّه هو امر به).
وفی روایه قال(ص) لعلی (ع): (ارجع، فقد احل لک فیه ما احل لی، کانی بک تذودهم علی الحوض ...).
وفی جمیع الغزوات کانت رایه المهاجرین مع علی فی المواقف کلها، یوم بدر، ویوم احد، ویوم خیبر،ویوم الاحزاب، ویوم فتح مکه ولم تزل معه فی المواقف کلها.

فرسول اللّه(ص) یوکد ان تلک الممارسات کانت بامر من اللّه تعالی، وهذا ان دل علی شی ء انما یدل علی ان علیا(ع) مهیئا لدور کبیر ولهذا خصه اللّه تعالی بذلک دون الصحابه جمیعا.
وکان(ص) یشرکه فی المواقف العصیبه والتی یعجز عنها الاخرون او یحجمون عن القیام بها، لیدرک المسلمون انهم غیر موهلین للقیام بها والموهل الوحید لها هو علی بن ابی طالب (ع)، وهو الاقدر علی اداء دورالامام بعد رسول اللّه(ص)، ومن تلک المواقف والمشاهد یوم الخندق حیث احجم جمیع الصحابه من مبارزه عمروبن عبد ود، وکان علی (ع) یقوم لمبارزته، الا ان رسول اللّه(ص) لم یاذن له فی المرتین الاولی والثانیه، واذن له فی الثالثه، وکان النصر حلیف المسلمین.
وفی غزوه خیبر حینما تراجع ابو بکر ومن بعده عمر بن الخطاب قال رسول اللّه(ص): (لاعطین الرایه غدارجلا یحبه اللّه ورسوله، ویحب اللّه ورسوله، یفتح اللّه علی یدیه ولیس بفرار).
وفی روایه (کرار غیر فرار).
وکان رسول اللّه(ص) یبعثه لتدارک اخطاء الاخرین فی المواقف الحساسه، ففی فتح مکه وقبل الدخول الیها،قال سعد بن عباده: الیوم یوم الملحمه الیوم تسبی الحرمه فوصل الخبر الی رسول اللّه(ص) فقال لعلی(ع): (ادرکه فخذ الرایه منه وکن انت الذی تدخل بها).
وحینما قام خالد بن الولید بقتل افراد من بنی جذیمه خلافا لامر رسول اللّه(ص) ارسل علیا(ع) (لتدارک خطاخالد ... فودی لهم الدماء والاموال).
واراد(ص) بذلک ان یرکز فی اذهان المسلمین ان علیا(ع) رجل المهمات الصعبه، وانه ممثله ونائبه فی مثل تلک المواقف، لیکونوا علی بینه من ذلک.
وبعث رسول اللّه(ص) ابا بکر ومعه سوره براءه لیتلوها علی المشرکین، ثم بعث علیا(ع) فی اثره لیتلوها بدلاعنه، وحینما سال ابو بکر عن السبب اجابه(ص) بالقول الذی نزل به الوحی: (لا یودی عنک الا انت او رجل منک).
وفی روایه: (لا یبلغ هذا الا انت او رجل من اهلک).
وفی روایه: (لا یودی عنک الا انت او علی).
وهنالک مواقف ومشاهد عدیده لم یکلف بها رسول اللّه(ص) الا علیا(ع)، لیترسخ مقام علی(ع) فی اذهان المسلمین وتصوراتهم، لیدرکوا انه الموهل الوحید لاستخلاف رسول اللّه(ص) والقیام مقامه فی الحیاه الاسلامیه.
وقد حفلت کتب السیره والفضائل بتلک المواقف والمشاهد.
الاعداد الفعلی لبسط الید لم یکتف رسول اللّه(ص) بالاعداد النظری والعملی لامامه علی (ع) وانما بدا بالاعداد فعلا له لبسط یده من بعده، فامر المسلمین بالالتحقاق بجیش اسامه بن زید - کما سیاتی - وکان یکرر القول: (انفذوا جیش اسامه)وانما فعل ذلک لئلا یبقی فی المدینه عند وفاته من یختلف فی الامامه ویستوسق الامر لاهله.
فاراد(ص) ان تبقی المدینه بمنای عن الطامعین، ویکون علی(ع) بمامن من ذلک لکی یتم الامر له، وفی ذلک قال علی(ع): (... ثم امر رسول اللّه(ص) بتوجیه الجیش الذی وجهه مع اسامه بن زید عند الذی احدث اللّه به من المرض الذی توفاه فیه، فلم یدع النبی احدا من افناء العرب ولا من الاوس والخزرج وغیرهم من سائر الناس ممن یخاف علی نقضه ومنازعته ولا احدا ممن یرانی بعین البغضاء ممن قد وترته بقتل ابیه او اخیه او حمیمه الا وجهه فی ذلک الجیش، ولا من المهاجرین والانصار ... لتصفو قلوب من یبقی معی بحضرته، ولئلا یقول قائل شیئا ممااکرهه، ولا یدفعنی دافع من الولایه والقیام بامر رعیته من بعده).
وامر رسول اللّه(ص) فی اواخر ایام حیاته ان یاتوه بدواه لیکتب للمسلمین کتابا لا یضلون بعده ابدا، فقالوا:(ان رسول اللّه یهجر).
وقد اعترف عمر بن الخطاب بذلک فی حواره مع عبد اللّه بن عباس فقال: (... ولقد اراد فی مرضه ان یصرح باسمه فمنعت من ذلک اشفاقا وحیطه علی الاسلام، لا ورب هذه البنیه لا تجتمع علیه قریش ابدا!).
وقد ذکر المورخون ذلک ولکنهم حینما ذکروا قول عمر غیروا عباره الهجر، ونصوا علی ان عمر قال: (ان رسول اللّه قد غلبه الوجع ... حسبنا کتاب اللّه).
لذا سماها ابن عباس: رزیه یوم الخمیس.

المبحث الثالث: الاثبات الواقعی للنص

فی هذا المبحث نستعرض الادله والشواهد التی تنهض لاثبات النص من الناحیه الواقعیه، بقسمیه الجلی والخفی.
المرتکزات الذهنیه للصحابه کان الارتکاز الثابت فی اذهان کثیر من الصحابه ان علیا (ع) هو القائم بالامر بعد رحیل رسول اللّه(ص)، وهذاالارتکاز لم یکن نابعا من الاعراف والتقالید القبلیه المتعلقه باختیار القائد او الزعیم، فالمتعارف علیه هو اختیارالقائد الاقرب نسبا والاکبر سنا، وهو فی خصوص هذا المورد یکون منصبا علی العباس بن عبدالمطلب عم رسول اللّه(ص) او علی عقیل بن ابی طالب ابن عم رسول اللّه(ص) الذی یکبر علیا بعشر سنین، ولکن انظار الصحابه لم تتوجه الیهما، وانما توجهت الی علی (ع) وهو الاصغر سنا من بنی هاشم، فان دل ذلک علی شی ء انما یدل علی ان الارتکاز الذهنی کان نابعا من اعتقاد راسخ علی وجود نص علی علی (ع) فی خصوص امامته وقیادته.
فبعد اجتماع السقیفه اخبر البراء بن عازب بنی هاشم بنتائج الاجتماع فقال العباس بن عبدالمطلب:(فعلوها، ورب الکعبه).
وکان (المهاجرون والانصار لا یشکون فی علی).
وفی روایه (فقالت الانصار، او بعض الانصار لا نبایع الا علیا).
وفی روایه محمد بن اسحاق قال: (وکان عامه المهاجرین، وجل الانصار لا یشکون ان علیا هو صاحب الامر بعد رسول اللّه (ص)).
وعن عمر بن الخطاب فی وصفه لما جری من احداث قال: (... وتخلفت عنا الانصار باسرها).
ولما بویع ابو بکر واستقر امره (ندم قوم کثیر من الانصار علی بیعته ولام بعضهم بعضا، وذکروا علی بن ابی طالب وهتفوا باسمه).
وفی حوار بشیر بن سعد الانصاری - مبررا بیعته لابی بکر - قال لعلی(ع): (... انک جلست فی منزلک ولم تشهد هذا الامر، فظن الناس ان لا حاجه لک فیه، والان قد سبقت البیعه لهذا الشیخ وانت علی راس امرک).
فبرر بشیر بن سعد انصراف الناس عن علی (ع) هو جلوسه فی بیته، فالمرتکز الذهنی کان موجودا حتی عند الذین تنافسوا فی الخلافه کسید الانصار سعد بن عباده حیث ذکر بعد السقیفه ما قاله رسول اللّه(ص) فی خلافه علی(ع) فقال له ابنه قیس: (انت سمعت رسول اللّه(ص) یقول هذا الکلام فی علی ابن ابی طالب، ثم تطلب الخلافه،ویقول اصحابک: منا امیر ومنکم امیر! لا کلمتک واللّه من راسی بعد هذا کلمه ابدا).
وحول ذلک اشار علی (ع) بالقول: (اول من جرا الناس علینا سعد بن عباده، فتح بابا ولجه غیره، واضرم نارا کان لهبها علیه، وضووها لاعدائه).
والمرتکز الذهنی الدال علی قیاده وامامه علی (ع) ناجم من قناعه بوجود نص علیه، ولیس مجرد الاحقیه بالاسبقیه والاعلمیه وغیرها، وان کانت هذه الاحقیه وارده فی اقوال رسول اللّه(ص).
وبعد ان استقر الامر لصالح ابی بکر بقی خیره الصحابه علی تخلفهم عن بیعته، ومنهم جمیع بنی هاشم،وخالد بن سعید بن العاص، والمقداد، وسلمان، وابو ذر، وعمار، والبراء بن عازب، وابی بن کعب.
ولا یمکن تفسیر هذا التخلف مع حرصهم علی مصلحه الاسلام والمسلمین، وعلی وحده المسلمین الابقطعهم علی وجود نص علی امامه علی(ع) وخلافته، یبرر لهم تخلفهم عن بیعه ابی بکر والدعوه الی علی (ع) حیث کان علی راس المعارضین لبیعه ابی بکر.
ولو لم یوجد نص لاکتفی علی (ع) بالمعارضه السلمیه، ولکنه کان یفکر بالمعارضه المسلحه لکن الظروف لم تشجعه علی ذلک فکان یقول: (... وایم اللّه لولا مخافه الفرقه بین المسلمین، وان یعود الکفر، ویبور الدین، لکناعلی غیر ما کنا لهم علیه).
وفی روایه اخری کان یقول: (... فرایت ان الصبر علی ذلک افضل من تفریق کلمه المسلمین، وسفک دمائهم، والناس حدیثو عهد بالاسلام، والدین یمخض مخض الوطب، یفسده ادنی وهن، ویعکسه اقل خلف).
وکان بعض الصحابه یوید المعارضه المسلحه واستخدام القوه لاعاده الخلافه الی علی (ع)، فالموقف لایستوجب حمل السلاح لمجرد افضلیه علی (ع) ولکن هنالک امرا اعظم من الافضلیه الا وهو النص، وهو وحده المبرر الشرعی لحمل السلاح.
اعتراف الصحابه باحقیه علی(ع) لو تتبعنا آراء کثیر من کبار الصحابه فی علی (ع)، وتقییمهم لموهلاته ومواقفه نجدهم یعترفون باحقیته فی الخلافه، وعلی راس الصحابه عمر بن الخطاب، حیث کان یعترف بین الحین والاخر بهذه الاحقیه، ومن ذلک قوله لعبداللّه بن عباس: (ما اظن صاحبک الا مظلوما ... ما اظن القوم منعهم من صاحبک الا انهم استصغروه).
وقوله له ایضا: (اما واللّه ان صاحبک هذا لاولی الناس بالامر بعد رسول اللّه(ص)، الا انا خفناه علی اثنتین ...خفناه علی حداثه سنه، وحبه بنی عبدالمطلب).
وقال فی موضع آخر: (... واللّه لولا سیفه لما قام عمود الاسلام، وهو بعد اقضی الامه وذو سابقتها وذوشرفها، فقیل له: فما منعکم یاامیر المومنین عنه؟ فقال: (کرهناه علی حداثه السن وحبه بنی عبدالمطلب).

ویوید هذا الحق ما روی ان الحسن بن علی (ع) جاء الی ابی بکر وهو علی منبر رسول اللّه(ص) فقال: (انزل عن مجلس ابی)، فقال ابو بکر: (صدقت انه مجلس ابیک)، واجلسه فی حجره، وبکی، فقال علی (ع): (واللّه ما هذا عن امری).
وفی احد اللقاءات قال علی لعمر: (انشدک الله، هل استخلفک رسول اللّه(ص)؟)، فقال: (لا)، قال: (فکیف تصنع انت وصاحبک؟)، قال عمر: (اما صاحبی فقد مضی لسبیله، واما انا فساخلعها من عنقی الی عنقک)، فقال علی:(جدع اللّه انف من ینقذک منها! لا ولکن جعلنی اللّه علما، فاذا قمت فمن خالفنی ضل).
وتظهر احقیه علی (ع) بالامامه والخلافه من خلال محاججه اروی بنت الحارث بن عبدالمطلب لمعاویه حیث جاء فیها: (لقد کفرت النعمه واسات لابن عمک الصحبه، وتسمیت بغیر اسمک، واخذت غیر حقک، وکنا اهل البیت اعظم الناس فی هذا البلاء، حتی قبض اللّه نبیه مشکورا سعیه، مرفوعا منزلته، فوثبت علینا بعده تیم وعدی وامیه، فابتزونا حقنا، وولیتم علینا، فکنا فیکم بمنزله بنی اسرائیل فی آل فرعون، وکان علی بن ابی طالب بعدنبینا، بمنزله هارون من موسی).
ومن مصادیق اعتراف الصحابه باحقیه علی (ع) ما ورد فی رساله معاویه لمحمد بن ابی بکر حیث ذکرحق علی(ع) فی رایه ورای ابی بکر وعمر ومن ابتز هذا الحق.
وتحقیق القول فی حق علی(ع) الوارد فی اقوال الصحابه اما ان یکون بالقرابه من رسول اللّه(ص)، او حقه لورود نص علیه، او یکون بالافضلیه لما یتمتع به من موهلات قیادیه انفرد بها من بین سائر الصحابه.
وحق علی بسبب القرابه غیر مراد من ذلک، لان عمر یقول: (کرهناه علی حداثه السن وحبه بنی عبدالمطلب)، فبنو عبدالمطلب لهم الحق بسبب القربی، فلا معنی لقول عمر، واضافه الی ذلک فان العباس اقرب لرسول اللّه(ص) من علی، فلم یذکره احد فی مقام الاحقیه.
واحقیه علی اذا کانت مراده لورود نص علیه فهذا ما یوید ما اردنا ان نثبته، واذا کانت الاحقیه بالافضلیه،فهذه الافضلیه قد نص علیها رسول اللّه(ص) فی اکثر من موقف مقرونه بشروط الامامه، فالاحقیه اذن منبعها ورودنص من رسول اللّه(ص) علی علی (ع).
مطالبه علی بحقه استمر علی (ع) یطالب بحقه بالخلافه والامامه فی جانبها العملی فی اکثر من مشهد وموقف، وکان یعبرعن ذلک الحق بصیغ مختلفه، فقد رفض فی البدایه بیعه ابی بکر واستمر یدعو لنفسه، وکان یقول: (اللهم انی استعینک علی قریش فانهم قطعوا رحمی ... واجتمعوا علی منازعتی حقا کنت اولی به منهم فسلبونیه).
وقال: (ان اللّه لما قبض نبیه، استاثرت علینا قریش بالامر، ودفعتنا عن حق نحن احق به من الناس کافه).
وقال (ع) - فی رده علی قول القائلین: انک علی هذا الامر لحریص - : (انتم احرص منی وابعد، اینا احرص، اناالذی طلبت میراثی وحقی الذی جعلنی اللّه ورسوله اولی به، وتحولون بینی وبینه...).
وکان یقول: (بایع الناس لابی بکر وانا واللّه اولی بالامر منه... ثم بایع الناس عمر وانا واللّه اولی بالامر منه واحق منه، فسمعت ... مخافه ان یرجع الناس کفارا یضرب بعضهم رقاب بعض بالسیف).
وعبر عن اقصائه عن الخلافه بالتظاهر فقال لعبدالرحمن بن عوف حینما عقد الخلافه لعثمان بن عفان:(لیس هذا اول یوم تظاهرتم فیه علینا).
وحینما وصل الی الخلافه کان یردد القول بحقه ومن جمله ذلک قوله: (... فواللّه ما زلت مدفوعا عن حقی،مستاثرا علی منذ قبض اللّه نبیه(ص) حتی یوم الناس هذا).
ومن جمله اظهاره لحقه خطبته المعروفه بالشقشقیه.

وقد ناشد الصحابه فی ایام خلافته علی من سمع حدیث الولایه فی یوم الغدیر فقام جماعه فشهدوا له بذلک الا ثلاثه فدعا علیهم فاستجاب اللّه دعوته علیهم.
واوضح ما اخبره به رسول اللّه(ص) بالقول: (اما ورب السماء والارض، انه لعهد النبی الامی الی: لتغدرن بک الامه من بعدی).
والغدر لا یتحقق بمجرد اختیار غیره للخلافه اذا کان الامر لا نص فیه، وانما هو اشاره الی ان الحق حقه وان الامه عالمه بذلک، وقد بایعته علی الولایه والامامه فی عهد رسول اللّه(ص) ثم غدرت بالبیعه لغیره، فلا یستقیم الحدیث الا بهذا التفسیر حتی یکون الغدر مستعملا فی معناه الحقیقی.
وهکذا یتضح ان الحق الذی اشار الیه علی(ع) هو الحق المنصوص علیه، والا لما عبر عنه بالحق المسلوب والحق المدفوع.
اعتراف الصحابه بالنص النص علی امامه علی(ع) لم یکن دعوه اقتصرت علی اهل البیت(ع) او اتباعهم، وانما حقیقه قائمه اعترف بهاکبار الصحابه اعترافا جلیا او خفیا، وقد ظهر ذلک الاعتراف فی بعض المحاورات والاحتجاجات التی حدثت بعدالسقیفه فی عهد ابی بکر وعمر وعثمان وفی بدایه خلافه علی (ع).
ففی حوار بین عمر وعبد اللّه بن عباس، قال عمر: (اتدری ما منع قومکم منهم «ای بنی هاشم »بعد محمد(ص)؟... کرهوا ان یجمعوا لکم النبوه والخلافه فتبجحوا علی قومکم بجحا بجحا، فاختارت قریش لانفسها فاصابت ووفقت).
قال ابن عباس: (اما قولک یاامیر المومنین: اختارت قریش لانفسها فاصابت ووفقت، فلو ان قریشااختارت لانفسها حین اختار اللّه لها لکان الصواب بیدها غیر مردود ولا محسود.
واما قولک: انهم ابوا ان تکون لناالنبوه والخلافه، فان اللّه عزوجل، وصف قوما بالکراهه فقال: (ذلک بانهم کرهوا ما انزل اللّه فاحبط اعمالهم).
فقال عمر: (بلغنی انک تقول: انما صرفوها ... حسدا وبغیا وظلما).
فقال ابن عباس: (واما قولک: ظلما، فلقد تبین للجاهل والحلیم، واما قولک: حسدا، فان آدم حسد ونحن ولده المحسودون).
وفی روایه، قال ابن عباس: (واما قولک: فان قریشا اختارت، فان اللّه تعالی یقول: (وربک یخلق ما یشاءویختار ما کان لهم الخیره)، وقد علمت یاامیر المومنین ان اللّه اختار من خلقه لذلک من اختار، فلو نظرت قریش من حیث نظر اللّه لها لوفقت واصابت).
وفی هذا الحوار یصرح عبد اللّه بن عباس بان اللّه تعالی اختار رجلا من بنی هاشم للقیاده والامامه، وانه لاحق لقریش ان تختار غیر ما اختاره اللّه تعالی لهم.
وفی حوار آخر بینهما سال عمر عن علی (ع) فقال: یاعبد الله، علیک دماء البدن ان کتمتنیها! هل بقی فی نفسه شی ء من امر الخلافه؟ قال ابن عباس: نعم، قال عمر: (ایزعم ان رسول اللّه(ص) نص علیه؟) قال: (نعم، وازیدک،سالت ابی ... فقال: صدق، فقال عمر: (لقد کان من رسول اللّه(ص) فی امره ذرو من قول ... ولقد کان یربع فی امره وقتا ما، ولقد اراد فی مرضه ان یصرح باسمه فمنعت من ذلک اشفاقا وحیطه علی الاسلام، لا ورب هذه البنیه لاتجتمع علیه قریش ابدا! ولو ولیها لانتقضت علیه العرب من اقطارها، فعلم رسول اللّه(ص) انی علمت ما فی نفسه،فامسک، وابی اللّه الا امضاء ما حتم).
ففی هذا الحوار یتضح ان ثلاثه من الصحابه اکدوا وجود نص، وهم علی والعباس وابنه عبد الله، واعترف عمر اعترافا ضمنیا بالنص وادعی انه منع الرسول(ص) من التصریح باسم علی، وسیاتی تفصیل ذلک فی موضوع(الشواهد علی الاجتهاد مقابل النص.
وفی حوار آخر قال عثمان بن عفان لعبداللّه بن عباس: (ولقد علمت ان الامر لکم، ولکن قومکم دفعوکم عنه واختزلوه دونکم، فواللّه ما ادری ادفعوه عنکم ام دفعوکم عنه؟)، فقال ابن عباس: (... فاما صرف قومنا عناالامر فعن حسد قد واللّه عرفته، وبغی قد واللّه علمته، فاللّه بیننا وبین قومنا).
واعترفت ام سلمه وعائشه بالنص فی حوار دار بینهن، قالت ام سلمه لعائشه: (واذکرک ایضا ... قلت له،وکنت اجرا علیه منا: من کنت یارسول اللّه مستخلفا علیهم؟ فقال: خاصف النعل، فنظرنا فلم نر احدا الا علیا،فقلت: یارسول الله، ما اری الا علیا، فقال: هو ذاک)، فقالت عائشه: (نعم اذکر ذلک).
وهنالک مویدات لتلک الادله یظهر من ایرادها الاعتراف بالنص کما فی احتجاجات بعض الصحابه بعدالسقیفه، نورد بعض تلک الاحتجاجات هنا، قال خالد بن سعید بن العاص: (اتق اللّه یاابا بکر، فقد علمت ان رسول اللّه(ص) قال ... یامعشر المهاجرین والانصار، انی موصیکم بوصیه فاحفظوها، وانی مودعکم امرا فاحفظوه، الاان علی بن ابی طالب امیرکم بعدی وخلیفتی فیکم، بذلک اوصانی ربی).

وقال بریده الاسلمی: (یاابا بکر ... او لم تذکر ما امرنا به رسول اللّه(ص) من تسمیه علی بامره المومنین).
وفی احتجاج فاطمه الزهراء (ع) قالت: (... کانکم لم تعلموا ما قال یوم غدیر خم، واللّه لقد عقد له یومئذ الولاءلیقطع منکم بذلک منها الرجاء).
وجمیع ما تقدم من اعترافات واحتجاجات، اضافه الی ما ذکرناه فی البحوث المتقدمه، یدلنا علی ان النص علی علی (ع) حقیقه قائمه، بقی علی واهل البیت(ع) یحتجون بها حتی نسب الیهم القول بالنص فی کتب الکلام للفریقین.
اسباب مخالفه النص ان کثیرا من المورخین والمولفین انصرفوا عن القول بالنص، وانکروا وجوده، لانهم نظروا الی الواقع،وجعلوا الواقع دلیلا علی منهجهم فی البحث التاریخی والعقائدی، فلم یصدقوا ان الصحابه یتجراون علی رسول اللّه(ص) فی مخالفه اوامره ونصوصه، لذا احتجوا علی عدم وجود النص علی علی(ع) ببیعه المسلمین لابی بکر،وفی ذلک نورد ما قاله محمد بن عثمان الذهبی فی اختصاره لکتاب (منهاج السنه)، ومما جاء فیه: (وکل نص اجمعت الامه علی خلافه فهو منسوخ بنص آخر، اما ان یبقی فی الامه نص معلوم والاجماع بخلافه، فهذا لم یقع،فالاجماع والنص علی خلافه الصدیق مبطلان بالضروره لما افترته الرافضه من النص علی علی).
وفی مقام الجواب نذکر ما قاله النقیب ابو جعفر یحیی بن محمد بن ابی زید، وهو علی حد تعبیر ابن ابی الحدید: (لم یکن امامی المذهب ... ولا یرتضی قول المسرفین من الشیعه).
ففی حواره مع ابن ابی الحدید قال: (ان القوم لم یکونوا یذهبون فی الخلافه الی انها من معالم الدین، وانهاجاریه مجری العبادات الشرعیه، کالصلاه والصوم، ولکنهم کانوا یجروها مجری الامور الدنیویه، ویذهبون لهذا، مثل تامیر الامراء وتدبیر الحروب وسیاسه الرعیه، وما کانوا یبالون فی امثال هذا من مخالفه نصوصه(ص) اذا راوا المصلحه فی غیرها، الا تراه کیف نص علی اخراج ابی بکر وعمر فی جیش اسامه، ولم یخرجا لما رایا ان فی مقامهما مصلحه للدوله وللمله، وحفظا للبیضه، ودفعا للفتنه ... وقد اطبقت الصحابه اطباقاواحدا علی ترک کثیر من النصوص لما راوا المصلحه فی ذلک، کاسقاطهم سهم ذوی القربی واسقاط سهم المولفه قلوبهم، وهذان الامران ادخل فی باب الدین منهما فی باب الدنیا ... حتی اقتدی بهم الفقهاء من بعد، فرجح کثیر منهم القیاس علی النص...).
وهنالک شواهد اخری علی مخالفه النص فی حیاه رسول اللّه(ص) سنذکرها فی النقطه القادمه، فلا غرابه فی ذلک.
ولمخالفه النص اسباب عدیده اجتمعت لصرف الامامه - وجانبها التطبیقی وهو الخلافه - عن علی(ع)،ومنها: ما وضحه علی(ع) حیث قال: (ان الناس ینظرون الی قریش، وقریش تنظر فی صلاح شانها، فتقول: ان ولی الامر بنو هاشم لم یخرج منهم ابدا، وما کان فی غیرهم فهو متداول فی بطون قریش).
ومنها: الحقد الجاهلی الذی تکنه قریش لبنی هاشم ولعلی خصوصا، وفی ذلک قال عثمان لعلی (ع): (مااصنع ان کانت قریش لا تحبکم، وقد قتلتم منهم یوم بدر سبعین).
وقد اجاد النقیب ابو جعفر - المتقدم ذکره - فی توضیح تلک الاسباب وهی: الحسد، والثار، واستحداثهم سنه، وکراهه اجتماع النبوه والخلافه فی بیت واحد، والخوف من شده وطاته فی دین الله، وبغضه ببغضهم لرسول اللّه(ص) وهم المنافقون.
وقال ایضا - فی تقسیمه للاصناف التی اشترکت فی مخالفه النص -: (وقال روساوهم انا خفنا الفتنه،وعلمنا ان العرب لا تطیقه ولا تترکه، وتاولوا عند انفسهم النص ... وقالوا: انه النص، ولکن الحاضر یری ما لایری الغائب.
ومنهم ذو الدین ... لما رای کبراء الصحابه قد اتفقوا علی صرف الامر عنه، ظن انهم انما فعلوا ذلک لنص سمعوه من رسول اللّه(ص) ینسخ ما قد کان سمعه من النص علی امیر المومنین ... ومنهم فرقه اخری وهم الاکثرون اعراب وجفاه وطغام اتباع کل ناعق).
ثم یقول - موضحا سبب خفاء النص - : (وقویت کلمه العاقدین لبیعه ابی بکر، وقواها زیاده علی ذلک اشتغال علی وبنی هاشم برسول اللّه(ص)، واغلاق بابهم علیهم ... ثم اکد حسن ظن الناس بهم انهم اطلقوا انفسهم عن الاموال، وزهدوا فی متاع الدنیا ... وحسنت فیهم الظنون، وقال من کان فی نفسه شبهه منهم او وقفه فی امرهم: لو کان هولاء قد خالفوا النص لهوی انفسهم لکانوا اهل الدنیا ولظهر علیهم المیل الیها ...).

واضافه الی ذلک، ان الذین حضروا واقعه الغدیر کانوا من امصار ومدن مختلفه بعیده عن المدینه المنوره، ولیس لدیهم القدره علی الاعتراض او اتخاذ ای موقف یخالف الامر الواقع، ولم یبق مع علی (ع) الا بنوهاشم والقله القلیله من الصحابه التی لا تستطیع ان تغیر من الواقع شیئا امام الاصناف المتقدمه التی لم تکترث لمخالفه النص او ایدت ما وقع بالفعل من مخالفته.
الشواهد علی الاجتهاد مقابل النص لا غرابه فی مخالفه النص بعد رسول اللّه(ص)، وقد خولف فی حیاته فی کثیر من المواقف والمشاهد،وخصوصا فی الامور المتعلقه بالسیاسه، وکانوا یسالونه عن موقفه هل هو من اللّه‌ام منه؟ کما حدث فی بدرحیث اشار الحباب بن المنذر علیه(ص) فی تغییر موقعه العسکری واشارته نابعه من التفکیر بان رسول اللّه(ص) قدیخط ی فی مثل هذه الامور.
وقبل غزوه الخندق اجری(ص) صلحا مع قائد غطفان لتحیید موقفه، ولکن سعد بن معاذلم یوافقه فی ذلک فاستجاب(ص) له ولم یقدم علی التوقیع علی صیغه الصلح تطییبا لخاطر سعد.
وهذه المخالفه فی الرای وان کانت نابعه من خطا فی فهم العصمه الا انها کانت عن حسن نیه، وقد خالف کبار الصحابه رسول اللّه(ص) فی حیاته فی کثیر من المواقف، ففی صلح الحدیبیه واجهوا رسول اللّه(ص) مواجهه شدیده اللهجه واعترضوا علی الصلح، بل رفضوا الانصیاع لاوامره حینما امرهم بالحلق والنحر لانه اوعدهم بدخول مکه فلم یتحقق الوعد، وصالح المشرکین، فکان ذلک فی نظرهم دنیه فی الدین.
وحینما امر(ص) اسامه بن زید علی کبار الصحابه طعنوا فی امارته فقال(ص): (ان تطعنوا فی امارته فقدطعنتم فی اماره ابیه من قبله، وایم اللّه لقد کان خلیقا للاماره).
وتثاقل کثیر من الصحابه عن الالتحاق به، وعصوا اوامر رسول اللّه(ص) حتی غضب وقال: (جهزوا جیش اسامه، لعن اللّه من تخلف عنه).
وفی روایه: (جهزوا جیش اسامه، انفذوا جیش اسامه، ارسلوا بعث اسامه لعن اللّه من تخلف عنه).
ولم ینفذ اسامه ولا اتباعه اوامر رسول اللّه(ص) فی التوجه الی الروم، لانهم کانوا ینتظرون مصیره(ص) ولم یتوجهوا الا فی عهد ابی بکر.
فقد اعترضوا علیه(ص) لتامیره اسامه وتثاقلوا فی الالتحاق به حتی وصل الامر الی ان لعن(ص) المتخلفین،وکل ذلک فی حیاته، وانسحب ابو بکر وعمر وغیرهم من جیش اسامه بعد وفاه رسول اللّه(ص) لانهم یرون ان اوامره(ص) مقیده بزمانه، وکانوا یخالفونها - کما تقدم فی الموضوع السابق - ان کانت المصلحه فی مخالفتهاحسب تصوراتهم، وقد طلب الصحابه من ابی بکر عزل اسامه، وبعثوا لهذه المهمه عمر بن الخطاب حیث قال له:(فان الانصار تطلب رجلا اقدم سنا من اسامه).
وفی مرض رسول اللّه(ص) وحینما اشتد به الوجع قال: (ائتونی بکتاب اکتب لکم کتابا لن تضلوا بعده ابدا)،فتنازعوا، وقالوا: (هجر رسول اللّه)، فقال: (دعونی فالذی انا فیه خیر مما تدعونی الیه).
وفی روایه: (قالوا: ما شانه؟ اهجر! استفهموه)، فذهبوا (یعیدون علیه) القول.
فما تقدم ینص علی ان بعض المجتمعین عند رسول اللّه(ص) اتهموه بالهجر، ولم یذکر المحدثون اسم عمربن الخطاب، اما حینما یذکر فان کلمه (یهجر) تحذف ویعوض عنها بکلمه (غلبه الوجع) وفیما یلی نص الروایه:(لما اشتد بالنبی(ص) وجعه قال: ائتونی بکتاب اکتب لکم کتابا لا تضلوا بعده، قال عمر: ان النبی(ص) غلبه الوجع،وعندنا کتاب اللّه حسبنا، فاختلفوا وکثر اللغط).
وفی روایه اکثر وضوحا (... فقال عمر کلمه معناها ان الوجع قد غلب علی رسول الله، ثم قال: عندنا القرآن حسبنا کتاب اللّه، فاختلف من فی البیت واختصموا، فمن قائل یقول: القول ما قال رسول اللّه(ص)، ومن قائل یقول:القول ما قال عمر، فلما اکثروا اللغط واللغو والاختلاف، غضب رسول الله، فقال: قوموا، انه لا ینبغی لنبی ان یختلف عنده هکذا).
ویری ابن ابی الحدید ان الحدیث المذکور (اتفق المحدثون کافه علی روایته).
وفی ذکر هذا الحدیث لا نرید اثبات ان کلمه (الهجر) قالها عمر بن الخطاب، بل نرید اثبات مخالفه النص فی حیاه رسول اللّه(ص)، والذی خالف النص فی هذه الواقعه عمر بن الخطاب ومعه جماعه من کبار الصحابه، حتی انقسم الحاضرون الی قسمین وتنازعوا، ومخالفه النص هنا لم تکن فی قضیه هامشیه او سطحیه وانما کانت من القضایا الاساسیه فی حرکه المسلمین التاریخیه لان رسول اللّه(ص) قرن بین کتابه الکتاب وبین عدم الضلال،بمعنی انه(ص) اراد هدایتهم وایصالهم الی التکامل والسمو فی هذه الوصیه، ومع ذلک احدثوا ما یودی الی تخلی رسول اللّه(ص) عن کتابه الکتاب لئلا یساء الیه بعد وفاته بتهمه الهجر التی قد تودی الی التشکیک فی قضایا اساسیه اخری تمس العقیده والشریعه، فمن یخالف رسول اللّه(ص) فی امر هام وهو الهدایه وفی حیاته ووجها لوجه، فمن الاولی ان یخالفه بعد وفاته فی مساله الامامه من بعده، وخصوصا اذا کان الواقع یشجع علی تلک المخالفه کماتقدم فی اسباب مخالفه النص.

المبحث الرابع: الشوری

ذهب العامه الی ان الشوری هی النظریه الوحیده فی اختیار الامام والخلیفه بعد رسول اللّه(ص)، ورفضواالقول بوجود نص علی امامه علی بن ابی طالب (ع)، ولا مستند لهذه النظریه عندهم من کتاب او سنه، وانما نظرواالی الواقع، فوضعوا النظریه علی اساس ذلک الواقع، لذا کانت النظریه مضطربه وغیر واضحه المعالم، فتاره ینسبون صحه النظریه الی مخاطبه الصحابه لابی بکر بالقول: (یاخلیفه رسول اللّه) وادعوا الاجماع علی ذلک،وتاره یرجعون الامر لاختیار (اهل الحل والعقد وان قلوا للاجماع علی امامه ابی بکر من غیر نص، ولا توقف الی اتفاق الکل).
وتوسعت النظریه بسبب تبریر الواقع فعادوا للایمان بالنص والتعیین او العهد من الامام والخلیفه السابق مستدلین علی ذلک بعهد ابی بکر لعمر وجعلوا العهد لجماعه کالاستخلاف، مستندین الی عهد عمر للسته من الصحابه والی عهد هارون العباسی لثلاثه من اولاده عن مشوره من فضلاء العلماء، ووصل الحال بالنظریه عندبعض ائمه اهل السنه الی تجویز امامه الفاسق ، وکل ما تقدم من آراء مستندها الواقع ولا اثر لها من کتاب او سنه صحیحه، والواقع التطبیقی لا یمثل المسیره الاسلامیه واسسها وموازینها الثابته، فلیس کل موقف او حدث صنعه المسلمون محسوبا علی الاسلام، وانما ما وافق الاسس والموازین الثابته فقط، فالمسلمون یبتعدون ویقتربون فی واقعهم التطبیقی من الاسس والموازین الثابته، ومن الخطا ان ننسب للاسلام کل ما صنعه المسلمون.
الادله علی الشوری اولا : اجماع الامه قدمنا هذا الدلیل علی بقیه الادله لانه الاقوی فی مقام الاستدلال عند من یتبنی نظریه الشوری وان رسول اللّه(ص) ترک الخلافه والامامه للامه فهی التی تختار، ومستند هذا الاجماع وحجیته هو الحدیث المنسوب الی رسول اللّه(ص) بقوله: (لا یجمع اللّه هذه الامه علی الضلاله ابدا وید اللّه علی الجماعه فاتبعوا السواد الاعظم فانه من شذ شذ فی النار).

فالامه حسب هذا الرای قد اجمعت علی خلافه ابی بکر، وهی لا تجتمع علی ضلاله فتکون خلافته صحیحه،والطریقه التی اختیر فیها صحیحه ایضا.
هذا ملخص الدلیل، ونحن فی مقام رد الدلیل نناقشه من عده جهات: الجهه الاولی: سند الروایه، فالروایه محل خلاف بین المسلمین بین الشیعه والسنه، وبین السنه انفسهم،فالشیعه قد اجمعوا علی عدم تمامیه سندها، اما السنه فانهم لم یذکروها فی کتب الصحاح المعروفه، وانما ذکرهاالحاکم النیسابوری، وقد کان مترددا فی اثبات تمامیه سندها، ولذا یقول فی مقام موقفه من الشواهد علی الروایه: (لا ادعی صحتها ولا احکم بتوهینها بل یلزمنی ذکرها لاجماع اهل السنه علی هذه القاعده).
والراوی المشترک فی الروایه هو المعتمر بن سلیمان، فالوجه الاول للروایه عن خالد بن یزید القرنی عن المعتمر عن ابیه عن عبد اللّه بن دینار عن ابن عمر، ویقول الحاکم النیسابوری: (خالد بن یزید هذا شیخ قدیم للبغدادیین ولو حفظ هذا الحدیث لحکمنا له بالصحه).
والوجه الاخر عن المعتمر عن سفیان او ابی سفیان عن عبد اللّه بن دینار، ویقول الحاکم: (قال الامام ابوبکر محمد بن اسحاق لست اعرف سفیان وابا سفیان هذا).
وفی وجه عن المعتمر عن مسلم بن ابی الذیال عن عبد اللّه بن دینار، ویقول الحاکم: (وهذا لو کان محفوظامن الراوی لکان من شرط الصحیح).
ویقول حول مبارک بن سحیم: (فانه ممن لا یمشی فی مثل هذا الکتاب لکنی ذکرته اضطرارا).
فالحاکم نراه مترددا فی الحکم علی الروایه ولکنه لم یستطع مخالفه القاعده، ولذا فانه ملزم بذکرها علی الرغم من عدم تمامیه سندها تمشیا مع اجماع السنه علی القاعده، وتوثیقه للمعتمر، والروایه وشواهدها غیرتامه السند عنده.
الجهه الثانیه: الاجماع نفسه، فان دراسه الواقع بصوره دقیقه توصلنا الی نتیجه واضحه المعالم هی انه لم یحدث اجماع علی خلافه ابی بکر کما تقدم وان الذین بایعوا فیما بعد وعلی راسهم علی بن ابی طالب بایعواحفاظا علی وحده المسلمین ولدرء الاخطار المحدقه بالدوله الفتیه، کما صرح بذلک علی (ع) فی احادیثه المتقدمه،وسیاتی تفصیل ذلک بعد قلیل.
الجهه الثالثه: جانب الدلاله، لو تم السند، وفرضنا ان الاجماع قد تحقق فی خلافه ابی بکر، نقول ما هی القاعده التی اعتمدتها الامه فی اجماعها فهل اعتمدت علی نص من الکتاب الکریم، او من رسول اللّه(ص)، او اعتمدت علی قاعده الاجماع نفسها، وما هی الاسس التی حددت هذا الاختیار هل هی الاعلمیه او الکفاءه او العصمه،ونقول ایضا: اذا ثبت النص علی قیاده وامامه غیر ابی بکر وهو علی (ع) کما تقدم سواء کان نصا جلیا او خفیا،فما معنی التخلی عن النص، او عن رغبه رسول اللّه(ص) فی ان یتولی الامر علی بن ابی طالب (ع) من بعده - لو تمشینامع قول عمر من ان رسول اللّه(ص) اراد ان یرشحه - ونقول ان الاجماع لابد ان یکون موافقا للحق وقد قال رسول اللّه(ص): (علی مع الحق والحق مع علی، ولن یفترقا حتی یردا علی الحوض یوم القیامه).
ومخالفه الاجماع - المدعی - من قبل علی (ع) ماذا یعنی؟ هل یعنی ان علیا قد خالف الحق؟ وهذا لا یقول به احد، وثانیا یستدعی ذلک نسبه الکذب الی سید الصادقین.
فالاجماع للاستدلال علی نظریه الشوری غیر تام من جمیع الجهات، والاجماع المراد غیر واضح الدلاله،هل هو اجماع جمیع المسلمین ام الغالبیه منهم ام بعضهم المتصف بصفات خاصه، وهذا غیر واضح ویحتاج الی ادله اخری لم تکن مذکوره وموضحه.

ثانیا : الاقتداء بابی بکر وعمر نسب بعض السنه الی رسول اللّه(ص) انه قال: (اقتدوا بالذین من بعدی ابی بکر وعمر)، واستدلوا به علی صحه الشوری، وقیل فی مقام الاقتداء: (واقل مراتب الامر الجواز).
ووجه الاستدلال ان ابا بکر وعمر شارکا فی اجتماع السقیفه، وکانت نتیجه الحدث هو اختیار ابی بکرخلیفه وقیامه بالامر، فهذا یدل علی صحه ما اختاروه.
والروایه عند الشیعه مکذوبه علی رسول اللّه(ص)، اما عند السنه فانها لیست محل اتفاق عندهم، نذکر هنانقاش ابن حزم الاندلسی للروایه المتقدمه ولروایه اخری منسوبه الی رسول اللّه (ص) انه قال: (علیکم بسنتی وسنه الخلفاء الراشدین من بعدی).
وفی ذلک یقول ابن حزم الاندلسی: (انه(ص) لا یامر بما لا یقدر علیه، ووجدنا الخلفاء الراشدین بعده(ص) قداختلفوا اختلافا شدیدا فلابد من احد ثلاثه اوجه لا رابع لها: اما ان ناخذ بکل ما اختلفوا فیه، وهذا ما لا سبیل له ولا یقدر علیه، او یکون مباحا لنا بان ناخذ بای شی ءوهذا خروج عن الاسلام لانه یوجب ان یکون دین اللّه تعالی موکولا الی اختیارنا، فیحرم کل واحد منا ما یشاء،ویحل ما یشاء، ویحرم احدنا ما یحله الاخر، وایضا: فلو کان هذا لکنا اذا اخذنا بقول الواحد منهم، فقد ترکنا قول الاخر منهم، ولابد من ذلک، فلسنا متبعین لسنتهم، وایضا فان الرسول(ص)... اما ان یکون اباح ان یسنوا سننا غیرسننه، او اباح ان یحرموا شیئا کان حلالا علی عهده(ص) الی ان مات، او ان یحلوا شیئا حرمه رسول اللّه(ص)، او ان یوجبوا فریضه لم یوجبها رسول اللّه(ص)، او ان یسقطوا فریضه فرضها رسول اللّه (ص) ولم یسقطها الی ان مات ...وکل هذه الوجوه من جوز منها شیئا فهو کافر مشرک ...).
ونقاش ابن حزم الاندلسی یغنینا عن الاجابه علی الدلیل، فهو غیر ثابت دلاله وسندا، اضافه الی ذلک فانهماخالفا الشوری، فابو بکر عهد بالخلافه الی عمر مستغنیا عن الشوری، وحصرها عمر فی سته وهنالک آراء لعمرفی ان بیعه ابی بکر لم تکن عن شوری کما سیاتی.

ثالثا : آیات الشوری قال اللّه تعالی: (فبما رحمه من اللّه لنت لهم ولو کنت فظا غلیظ القلب لانفضوا من حولک فاعف عنهم واستغفرلهم وشاورهم فی الامر فاذا عزمت فتوکل علی الله...).
وقال تعالی: (والذین استجابوا لربهم واقاموا الصلاه وامرهم شوری بینهم ومما رزقناهم ینفقون).
الشوری فی الایه الاولی تدل علی ان اللّه تعالی ارشد رسوله (ص) الی اسلوب التعامل مع اصحابه بان یلین لهم ویعفو عن مخالفتهم له فی غزوه احد.
وان یستغفر لهم بعد هزیمتهم فی غزوه احد بسبب اصرارهم علی مخالفه رسول اللّه(ص) وعدم البقاء فی المدینه کما اراد، ویرشده(ص) الی استشارتهم رحمه بهم وتطییبالخواطرهم، ولیس وراء تلک الشوری ای مفهوم یدل علی جعلها اساسا من اسس اختیار الخلیفه او القائد،فالشوری محدوده فی خصوص الغزوات وما یتعلق بها مع استغناء رسول اللّه(ص) عنها لارتباطه بالوحی، واوکل اللّه تعالی حسم الموقف الی رسول اللّه(ص) بقوله (فاذا عزمت ...)، فالشوری لا تعنی اکثر من معرفه آراء الاخرین،فنتائجها غیر ملزمه لرسول اللّه(ص) وغیر ملزمه للحاکم والقائد الاسلامی کما دلت علیه السیره النبویه وسیره الامام علی بن ابی طالب(ع) وسیره جمیع الحکام العدول، حیث ان حسم الموقف بعد الشوری یکون بید الحاکم منعا للفوضی وتاخیر القرار.
اما الایه الثانیه فانها جاءت فی سیاق ابراز صفات المومنین الممدوحه وجاءت الشوری مقرونه بالاستجابه للّه تعالی، واقامه الصلاه، والانفاق، واذا امکن الاستدلال بها بالقول: ان (امرهم شوری) هو مطلق الامر بما فیه اختیار الحاکم او الامام فهذا یحتاج الی عنایه اضافیه، لخطوره المنصب ودوره الکبیر فی حیاه الامه، ولابد من تفصیل اکثر سواء من قبل الایه نفسها او من قبل رسول اللّه(ص)، بتحدید عدد المتشاورین وصفاتهم، واسلوب التشاور، وهل تکون النتیجه تابعه لرای الاکثریه‌ام الاقلیه‌ام تابعه لرای فرد واحد ان کان هو الاصلح والاصوب، وهل الشوری ملزمه للاخرین ام لا؟ الی غیر ذلک من التفاصیل.
واضافه الی ذلک نقول: ان فکره الشوری لم تکن واضحه حتی للمشارکین فی السقیفه، ونقول ایضا قدثبت ان النص الجلی والخفی قد کان قبل الشوری وان رسول اللّه(ص) قد نص علی علی بن ابی طالب(ع) وامربالرجوع الیه، ولا مجال للاجتهاد فی مقابل النص.

رابعا : السیره النبویه ان الشوری کانت قائمه فی عهد رسول اللّه(ص) وکان(ص) کثیر الاستشاره کما یحدثنا المورخون، وکان(ص)یحث علی الشوری والاستشاره، فالشوری امر مرغوب و محبب، ومن اقواله فی ذلک: (ما خاب من استخار ولاندم من استشار).
(من اراد امرا فشاور فیه امرءا مسلما وفقه اللّه لا نجاز اموره).
(استرشدوا العاقل ولا تعصوه فتندموا).
(من استشاره اخوه فاشار علیه بغیر رشده فقد خانه).
(من اراد امرا فشاور فیه، اهتدی لارشد الامور).
والشوری فی السیره النبویه معمول بها فی الغزوات غالبا، واذا تتبعنا کتب السیره لم نجد ان رسول اللّه(ص) قد اشرک الصحابه فی بعض المسائل ومنها تعیین الامراء او عمال الصدقه فکان لا یستشیر فی ذلک،وحتی الغزوات فان بعضها لم یشاور بها احدا من اصحابه، وکتب السیره شاهده علی ذلک، وکان ینفرد برایه ولا یستشیر احدا ابتداء کما فی امضاء صلح الحدیبیه حیث خالف فیه رای غالبیه الصحابه حینما لم یقبلوابالصلح.
اما الاحادیث الشریفه فانها تدل علی محبوبیه الشوری والحث علیها فی المسائل الفردیه والاجتماعیه،وهی لا تشتمل علی امر بالشوری یصل الی مرتبه الوجوب او نهی تحریمی عن مخالفتها، فهی لا تعدو کونها حثاوتشجیعا علی التشاور، ولم یتطرق(ص) الی الشوری فی اختیار اهم المسائل وهی مساله القیاده، فلو اراد ان تکون شوری لوضح مراده، ولرسم للمسلمین منهجا متکاملا فی ذلک منسجما مع خطوره المنصب، ولکننا نراه یصرح منذ بدایه الدعوه الی ان الامر الی اللّه تعالی یضعه حیث یشاء، ولو اراد الشوری لقال: ان الامر الی الامه تضعه حیث تشاء.
ففی مقابل النص لا مجال للشوری.
تقییم احداث ونتائج الشوری فی هذا المبحث تدرس الشوری من جمیع جوانبها النظریه والتطبیقیه، دراسه موضوعیه ابتداء من اللقاءالاول، وبعد اعلان نتائجه، ومدی انطباق العنوان علی المعنون، ومصیر النظریه من الناحیه التطبیقیه عند من تبناها ووضع اسسها وقواعدها، والبحث فی ذلک یقع فی نقاط: اولا : غیاب الصحابه وبنی هاشم ان من العقل والحصافه ان یشارک اهل الرای والمشوره فی الوقائع المهمه والخطیره، وخصوصا مایتعلق بمصیر الاسلام ومصیر الامه الاسلامیه، وان یقدم الافضل فالافضل فی ابداء وجهات النظر، وان لا یکون عدد المشارکین محدودا ببعض الاشخاص، ومن البدیهیات فی المنهج الاسلامی ان مساله الامامه هی اهم المسائل واخطرها فی حرکه الاسلام والامه الاسلامیه، ولو تتبعنا واقعه السقیفه نجد انها قد حددت باشخاص قلائل، فمن رووس الانصار شارک سعد بن عباده، والحباب بن المنذر، وبشیر بن سعد، اما من المهاجرین فلم یشارک الا ابو بکر وعمر وابو عبیده بن الجراح، وغاب عنها جمیع الصحابه کسلمان وعمار والمقداد وابو ذرالغفاری، وجابر بن عبد الله، والبراء بن عازب وغاب عنها بنو هاشم جمیعا وعلی راسهم علی بن ابی طالب(ع)والعباس بن عبدالمطلب، فلم یکتمل النصاب فی الکم والنوع، فلو تنزلنا وقلنا بعدم وجود نص من اللّه ورسوله،فالشوری بنفسها لم تکتمل شروطها المتعارف علیها عند الامم بل عند القبائل، وفی ذلک الامر قال علی(ع) -محتجا علی من تبنی الشوری - : فان کنت بالشوری ملکت امورهم فکیف بهذا والمشیرون غیب.
فالشوری لم تتحقق شروطها من حیث عدد المتشاورین وموهلاتهم الذاتیه.
ثانیا : المغالبه وبروز القبلیه لم تتحقق اجواء الشوری وتبادل الاراء فی السقیفه، فکان المشارکون مندفعین بدوافع ذاتیه ونفعیه غلب علیها طابع المغالبه فکانت صراعا واضح المعالم تخللته جمیع عوامل الصراع المتعارف من منافسه ذاتیه،وحسد، وروح قبلیه صرفه، واستخدام المناوره للوصول الی السلطه، فاحتج عمر بن الخطاب بالقرابه علی الاحقیه بالخلافه وقال: (من ینازعنا سلطان محمد ومیراثه، ونحن اولیاوه وعشیرته الا مدل بباطل او متجانف لاثم، او متورط فی هلکه).
فاحتج بالقرابه علما بان علیا (ع) اقرب منه الی رسول اللّه (ص) وکذلک العباس وجمیع بنی هاشم.
وتطورت الاحداث الصاخبه فقال الحباب بن المنذر: (... فان ابوا علیکم ما سالتموه فاجلوهم عن هذه البلاد، وتولوا علیهم هذه الامور ... اما واللّه لئن شئتم لنعیدنها جذعه).
وقام عمر بترشیح ابی بکر وبایعه، وحینما رای بشیر بن سعد الانصاری ذلک سبق الانصار الی البیعه حسدا لسعد بن عباده من ان یصل الی الخلافه، وقام الحباب بن المنذر الی سیفه فبادروا الیه فاخذوه منه، وفی روایه اخذ ووط ی فی بطنه ودسوا فی فمه التراب.
واقبل الاخرون یبایعون ابا بکر، وکادوا یطاون سعد بن عباده، فقال اصحابه: (اتقوا سعدا لا تطاوه)،فقال عمر: (اقتلوه قتله اللّه)، وهددهم سعد بالقتال، وحینما ارادوا اکراهه علی البیعه قال بشیر بن سعد لابی بکروعمر: (انه قد لج وابی، ولیس بمبایعکم حتی یقتل، ولیس بمقتول حتی یقتل معه ولده واهل بیته وطائفه من عشیرته)، فترکوه وقبلوا مشوره بشیر بن سعد.
فالشوری تمت فی اجواء صاخبه وکادت تصل الی القتال، ثم فرضت نتائجها علی الامه، یقول البراء بن عازب: (... واذا انا بابی بکر قد اقبل ومعه عمر وابو عبیده وجماعه من اصحاب السقیفه ... لا یمرون باحد الاخبطوه، وقدموه فمدوا یده فمسحوها علی ید ابی بکر یبایعه شاء ذلک او ابی).
واستعان ابو بکر وعمر بقبیله اسلم لتثبیت السلطه وکان عمر یقول: (ما هو الا ان رایت اسلم، فایقنت بالنصر).
وقال عمر - واصفا للاحداث - : (ان علیا والزبیر ومن معهما تخلفوا عنا فی بیت فاطمه، وتخلفت عناالانصار باسرها).
ولام الانصار بعضهم بعضا (وذکروا علیا وهتفوا باسمه).
وهدد عمر المتخلفین والرافضین لبیعه ابی بکر وهم فی بیت فاطمه بان یحرق البیت علیهم.
فالشوری المدعاه لم تکن تامه لما جری فیها من احداث ومواقف صاخبه وتهدید بالقتل، وان استندت الشوری الی رای اهل الحل والعقد فان (عامه المهاجرین وجل الانصار لا یشکون ان علیا هو صاحب الامر بعدرسول اللّه(ص)).
الاعتراف بفقدان الشوری الشوری بمعناها اللغوی والاصطلاحی لم تتحقق فی الواقع، وقد اعترف المشارکون فی واقعه السقیفه بذلک، فقد خاطب ابو بکر الرافضین لبیعته بالقول: (ان بیعتی کانت فلته وقی اللّه شرها).
وقد کثر الکلام فی التعبیر عنها بالفلته حتی قام عمر خطیبا فی عهده وقال: (فلا یغرن امرو ان یقول: ان بیعه ابی بکر کانت فلته فتمت، وانها قد کانت کذلک الا ان اللّه قد وقی شرها).
واضاف فی روایه اخری :(فمن عاد الی مثلها فاقتلوه، فایما رجل بایع رجلا من غیر مشوره من المسلمین فانهما تغره یجب ان یقتلا).

فقد اعترف بفقدان الشوری وامر بقتل کل من بایع دون مشوره، وقرن ذلک بالسقیفه، فمن عاد الی مثلهافاقتلوه، کما جاء فی قوله.
وقال ابن ابی الحدید: (وقد اکثر الناس فی حدیث الفلته، وذکرها شیوخنا المتکلمون، فقال شیخنا ابو علی:الفلته: ما وقع فجاه من غیر رویه ولا مشاوره).
والاعتراف بفقدان الشوری یسدل الستار علی النظریه من الاساس لان الواقع الذی استوحت النظریه معالمها منه کان مضطربا لاثبات له فلا یصح استنباط النظریه منه فی مقابل ما تظافر من وجود نص من رسول اللّه(ص) علی علی بن ابی طالب(ع)، فلم تقع الشوری وانما کانت صراعا صاخبا وتکالبا علی الوصول الی مقام الخلافه بای وسیله کانت.
ثالثا : عدم اختیار الافضل الامامه من حق الافضل والاصلح، وهذه حقیقه یحکم بها الشرع والعقل السلیم، وقد اعتاد العقلاء منذ القدم علی اختیار افضلهم واصلحهم لیکون قائدا وزعیما لهم، وفی تقییمنا لما حدث فی السقیفه نقول: ان الاجتماع الذی حدث فی السقیفه لم یراع الافضلیه فی الاختیار، فاختیر ابو بکر علی اساس انه (صاحب رسول الله، وثانی اثنین اذ هما فی الغار).
وفی روایه غیر متواتره انه (خلیفه رسول اللّه(ص) فی الصلاه).
وتلک الامور الثلاثه لا تستوجب الافضلیه، فاذا کانت الصحبه دلیلا علی الافضلیه فان علیا(ع) صحب رسول اللّه(ص) منذ صغره وکان یقول: (... ولقد کنت اتبعه اتباع الفصیل اثر امه... ولقد سمعت رنه الشیطان حین نزول الوحی علیه، فقلت: یارسول اللّه ما هذه الرنه؟ فقال: هذا الشیطان قد ایس من عبادته، انک تسمع ما اسمع،وتری ما اری، الا انک لست بنبی، ولکنک لوزیر وانک علی خیر).
وقد تقدمت الاحادیث النازله فی حقه والتی ینص رسول اللّه(ص) فیها علی اعلمیه علی وافضلیته فی القضاء،والقدره علی القیاده، وانه الاعدل والاقوی علی دین الله، والصدیق الاکبر، والفاروق بین الحق والباطل، ورافق علی رسول اللّه(ص) فی جمیع المواقف والاحداث، وکان آخر المسلمین عهدا به حیث کان معه فی مرضه.
وقبل وفاته جعل رسول اللّه(ص) یساره ویناجیه ثم قبض من یومه ذلک.
والافضلیه المدعاه لابی بکر لم یدعیها هو لنفسه واعترف بعدمها لا اعتراف تواضع، وانما اعتراف حقیقه فقال: (... فانی ولیتکم ولست بخیرکم...)، وقد وردت بالفاظ مختلفه فی مصادرها المذکوره وقد احتج علی(ع)بملاکات الافضلیه الاخری، فقال: (انا احق بهذا الامر منکم، لا ابایعکم وانتم اولی بالبیعه لی، اخذتم هذا الامر من الانصار، واحتججتم علیهم بالقرابه من النبی(ص) ... وانا احتج علیکم بمثل ما احتججتم به علی الانصار).
فاحتج بالقرابه لانها کانت مقیاسا للتفاضل بین ابی بکر وعمر وبین الانصار، واحتج ایضا بالافضلیه فی الصفات القیادیه فقال: (... فواللّه یامعشر المهاجرین، لنحن احق الناس به لانا اهل البیت، ونحن احق بهذا الامرمنکم، ما کان فینا القاری لکتاب الله، الفقیه فی دین الله، العالم بسنن رسول الله، المضطلع بامر الرعیه، المدافع عنهم الامور السیئه، القاسم بینهم بالسویه، واللّه انه لفینا، فلا تتبعوا الهوی فتضلوا عن سبیل الله، فتزدادوا من الحق بعدا).
والافضلیه فی اختیار الامام بعد رسول اللّه(ص) اجمع علیها علماء الشیعه، اما علماء السنه فبعضهم تابع علماء الشیعه فی ذلک، والبعض الاخر لم یشترط الافضلیه ومنهم التفتازانی وعلل ذلک بالقول: (الافضلیه امرخفی قلما یطلع علیه اهل الحل والعقد، وربما یقع فیه النزاع ویتشوش الامر).
وکلامه صحیح ومنه نستدل علی وجود النص لان اللّه تعالی ورسوله(ص) هما المطلعان علی الامر الخفی،وهما اللذان یحددان الافضل فی القیاده بعد رحیل رسول اللّه(ص)، اما فی عصر الغیبه فیحدد الافضل عن طریق العلم الظاهری.
ولو تتبعنا بعض مولفات السنه لوجدنا انهم یقدمون ابا بکر وعمر وعثمان علی علی(ع) لانهم تقدموا علیه بالخلافه، فهم یشترطون الافضلیه فی اختیار الخلیفه، وفی هذا الصدد قال ابن عرفه المعروف بنفطویه: (ان اکثرالاحادیث الموضوعه فی فضائل الصحابه افتعلت فی ایام بنی امیه، تقربا الیهم بما یظنون انهم یرغمون به انوف بنی هاشم).
وکتب معاویه الی ولاته: (ان برئت الذمه ممن روی شیئا من فضل ابی تراب واهل بیته... ولا تترکوا خبرایرویه احد من المسلمین فی ابی تراب الا وتاتونی بمناقض له فی الصحابه، فان هذا احب الی واقر لعینی،وادحض لحجه ابی تراب وشیعته).
وقال ابو الحسن المداینی: (... فظهر حدیث کثیر موضوع، وبهتان منتشر، ومضی علی ذلک الفقهاءوالقضاه والولاه ... حتی انتقلت ... الی ایدی الدیانین الذین لا یستحلون الکذب والبهتان، فقبلوها ورووها، وهم یظنون انها حق، ولو علموا انها باطله لما رووها، ولا تدینوا بها).
وعلی کل حال فان اصحاب السقیفه لم یراعوا الافضلیه الواقعیه، وعدم المراعاه خلاف الشوری المرادمنها اختیار الافضل والاصلح للقیام باعباء الرساله وخلافه رسول اللّه(ص).
رابعا : التخلی عن الشوری ان الشوری المدعاه فی اختیار الامام او الخلیفه بعد رسول اللّه(ص) والتی وضعت من قبل البعض تبریرالعمل ابی بکر وعمر، نجدها لم تقوی علی النهوض فی مقابل النص، فان اول خلیفه قام بالامر علی اساسهاسرعان ما تخلی عنها وعاد الی النص فنص علی عمر بن الخطاب علی الرغم من اعتراض بعض الصحابه علیه وعلی راسهم طلحه بن عبیداللّه.
وتخلی ثانی شخصیه من شخصیات السقیفه عن الشوری وعاد مومنا بالنص والاستخلاف، فحینماقربت وفاته، وطلب منه المسلمون ان یستخلف من یقوم بالامر قال: (لو ادرکت ابا عبیده بن الجراح باقیااستخلفته وولیته... ولو ادرکت معاذ بن جبل استخلفته... ولو ادرکت خالد بن الولید لولیته).
وفی روایه انه قال: (لو کان ابو عبیده بن الجراح حیا استخلفته... ولو کان سالم مولی ابی حذیفه حیااستخلفته).
وهذا الرای ان دل علی شی ء انما یدل علی تراجعه عن الشوری وتبنی النص، وحینما لم یجد شخصاموهلا فی نظره کابی عبیده او سالم جعلها شوری بین سته من الصحابه، وامر ابا طلحه الانصاری باختیارخمسین رجلا من الانصار یشرفون علی الشوری، واوصی لصهیب بقتل من یخالف الاتفاق اذا کان واحدا اواثنین وان رضی ثلاثه رجلا وثلاثه رجلا فعبداللّه ابنه هو الحکم، فان لم یرضوا به ارجع الامر الی عبدالرحمن بن عوف وقال: (... فکونوا مع الذین فیهم عبدالرحمن بن عوف واقتلوا الباقین ان رغبوا عما اجتمع علیه الناس).
فجعلها شوری بین سته مهددین بالقتل ومحاطین بقوه مسلحه، وکانت نتیجه الشوری معلومه کما قال علی (ع) للعباس: (فسعد لا یخالف ابن عمه عبدالرحمن، وعبدالرحمن صهر عثمان، لا یختلفون).
وحین الاجتماع اصبح الامر لعبدالرحمن بن عوف یختار من یشاء، وکانت الشروط التی وضعها هی العمل بکتاب اللّه وسنه رسوله وسیره الخلیفتین من بعده فقبلها عثمان ورفض علی الشرط الثالث، فاختار ابن عوف عثمان بن عفان، فکان تظاهرا کما عبر عنه علی بقوله: (لیس هذا اول یوم تظاهرتم فیه علینا).

والشوری بهذه الطریقه لم تتحقق فی جمیع صورها، فهنالک تهدید بالقتل ومیل الی ذی القرابه، وتقییدبسیره ابی بکر وعمر، وتظاهر علی علی (ع)، وخلاصه القول: ان الواقع الذی عمله ابو بکر وعمر لا یصلح ان یکون اساسا لوضع نظریه الشوری، فلم تکن فی الحقیقه شوری، لا فی الواقع ولا فی رای من نسبت الیه، حتی یجعلهابعض المسلمین الطریقه الاساسیه فی اختیار القائد بعد رسول اللّه(ص)، فالطریقه التی وصل بها الاوائل الی منصب الخلافه لم یکن فیها ای مظهر من مظاهر الشوری، فلا حوار هادی، ولا تصفح وجهات النظر، ولا تانی ولا رویه،ولم یتمتع المشارکون بالحریه اللازمه لابداء آرائهم، فالاهواء کانت هی الغالبه، والانفعال والاحداث الصاخبه کانت هی السائده، حتی اصبح التهدید بالقتل حقیقه واضحه.
والشوری لا تقوی علی النهوض کنظریه امام النص، بل یمکن الاستدلال علی ضروره النص من تلک الاحداث التی ابتدات بالسقیفه واستمرت الی مقتل عثمان بن عفان وفتح باب القتال ووصول بنی امیه الی قمه الخلافه، وتحولها الی ملک یتوارثه الابناء عن الاباء دون موهلات، حتی اصبح الصبیان والفساق علی راس الدوله الاسلامیه، فکل تلک الاحداث والمواقف تجعل من النص ضروره فی تعیین القائد بعد رسول اللّه(ص)، فلایعقل مع تلک الاحداث ان یترک رسول اللّه(ص) امته سدی ویجعل الامر من بعده باختیار الامه وهی قریبه العهدبالجاهلیه.
الفصل الثالث: طرق تولی الامام فی عصر المعصومین المبحث الاول:امامه اهل البیت(ع) اهل البیت (ع) عنوان مضی ء فی حیاه الانسانیه، وعنوان شامخ فی حرکه التاریخ والمسیره الاسلامیه،نطق به الوحی الالهی، ونطق به رسول اللّه(ص)، ولهج بذکره المسلمون من جمیع المذاهب، وهم (ع) اعلام الهدی،وقدوه المتقین، وهم ماوی افئده المسلمین من جمیع اقطار الارض، عرفوا بالعلم والحکمه والاخلاص والوفاءوالصدق والحلم، وسائر صفات الکمال فی الشخصیه الاسلامیه، فکانوا قدوه المسلمین، ورواد الحرکه الاصلاحیه والتغییریه فی المسیره الاسلامیه، تحدث الجمیع عن مقامهم الکریم ودورهم السامی، وکان لهم مقام عند الفقهاء، والمفسرین، والرواه، والمورخین، والادباء والشعراء، وعند العابدین والزاهدین والاولیاء.
واهل البیت هم رسول اللّه(ص) وعلی وفاطمه والحسن والحسین (ع) الذین نزلت فیهم آیه التطهیر: (انما یریداللّه لیذهب عنکم الرجس اهل البیت ویطهرکم تطهیرا).
فقد تظافرت التفاسیر والروایات ان المقصود باهل البیت (ع) هم اهل بیت النبی(ص) وهم: علی وفاطمه والحسن والحسین.
فقد روی عن ام سلمه وبطرق عدیده انها قالت: (لما نزلت هذه الایه ... دعا رسول اللّه(ص) علیا وفاطمه وحسنا وحسینا فجلل علیهم کساء خیبریا، فقال: اللهم هولاء اهل بیتی اللهم اذهب عنهم الرجس وطهرهم تطهیرا) قالت ام سلمه الست منهم؟ فقال(ص): (انت الی خیر).
وعند نزول الایه الکریمه: (ان اللّه وملائکته یصلون علی النبی یاایها الذین آمنوا صلوا علیه وسلمواتسلیما).
سال الصحابه عن کیفیه الصلاه علی النبی(ص) فقال: (اللهم صل علی محمد وعلی آل محمد، کما صلیت علی ابراهیم وآل ابراهیم انک حمید مجید، وبارک علی محمد وعلی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم وآل ابراهیم انک حمید مجید).
وقال(ص): (من قال: اللهم صل علی محمد وآل محمد کما صلیت علی ابراهیم وآل ابراهیم، وبارک علی محمدوآل محمد کما بارکت علی ابراهیم وآل ابراهیم، وترحم علی محمد وآل محمد کما ترحمت علی ابراهیم وآل ابراهیم، شهدت له یوم القیامه بالشهاده وشفعت له).
والحدیث مستفیض رواه اصحاب الصحاح بصیغ مختلفه الا البخاری.
والحدیث تعظیم لاهل البیت (ع) وجعلهم منارا وقدوه للامه حتی قال الشافعی: (من لم یصل علیکم لا صلاه له).
وقال الدیلمی: (الدعاء محجوب حتی یصلی علی محمد واهل بیته).
وقد وردت آیات عدیده توجب حقهم علی الامه ولزوم موالاتهم وتتبع آثارهم.
ومفهوم اهل البیت (ع) وان کان قد اطلق علی علی وفاطمه والحسن والحسین(ع) الا ان رسول اللّه(ص) وسعه لیشمل ذریتهم من بعدهم ولم یخصصه ویقیده فیهم وحدهم فقال: (فی کل خلف من امتی عدول من اهل بیتی ینفون عن هذا الدین تحریف الضالین ...).
فجعل(ص) مفهوم اهل البیت (ع) منطبقا علی ذریه علی (ع) وفاطمه، والذی لا یخلو عصر منهم الی قیام المهدی (ع) وهو من اهل البیت (ع) وان تاخر زمانه، کما اطلق(ص) ذلک علیه بالقول: (المهدی منا اهل البیت یصلحه اللّه فی لیله).
(لو لم یبق من الدهر الا یوم لبعث اللّه رجلا من اهل بیتی یملاها عدلا کما ملئت جورا).
وقد تابع الائمه من ابناء واحفاد علی (ع) رسول اللّه(ص) فی اطلاق ذلک المفهوم علی انفسهم وعلی من تقدمهم من آباء وما یلحق بهم من ابناء، وتابع المورخون ذلک فکانوا یطلقون مفهوم اهل البیت (ع) علی الذریه المبارکه من اولاد واحفاد علی (ع) وهذا من المشهور ومحل الاجماع.
عصمه اهل البیت استدل من یری عصمه اهل البیت بایه التطهیر، وذلک لان اللّه تعالی قد اراد ان یذهب الرجس عن اهل البیت،بان یکونوا مطهرین، ولما کانت اراده اللّه تعالی لا تنفک عن مراده، فان ما اراده تعالی واقع لا محاله فیکونون مطهرین ای معصومین، ومن نفی العصمه عنهم استدل علی ان الاراده هنا اراده تشریعیه، فقد اراد اللّه لهم ان یتطهروا والامر عائد الیهم فیمکن ان تتخلف الاراده التشریعیه عن مراده تعالی، فمثلا اراد اللّه من الناس ان یصلوا ولکن بعضهم لا یصلی، فتخلفت الاراده عن المراد.
فالاراده عند الفریق الاول اراده تکوینیه لا تتخلف عن المراد لقوله تعالی: (انما امره اذا اراد شیئا ان یقول له کن فیکون).
والاراده عند الفریق الثانی اراده تشریعیه قد تتخلف عن المراد.

ویذهب السید الشهید محمد باقر الصدر بان هنالک اراده لیست تکوینیه ولا تشریعیه فاللّه تعالی اراد ان یوفر کل المقدمات الدخیله فی صیروره اهل البیت طاهرین، ولما کان قادرا علی تهیئه کل المقدمات الدخیله فی العصمه وانه یرید تهیئه اراده تکوینیه فان هذه المقدمات لا تتخلف عن مراده، فتتحقق حتما، وبذلک یصبح اهل البیت طاهرین مطهرین ... بمحض ارادتهم واختیارهم).
ویضیف السید کاظم الحائری مستشهدا بان الاراده هنا لیست تکوینیه ولا تشریعیه بالقول: (انه لواریدت بها الاراده التکوینیه لزم الجبر وهو باطل، ولو اریدت بها الاراده التشریعیه کان المناسب ان یقال: یریداللّه لتبتعدوا عن الرجس وتتطهروا لا ان یقول: یرید اللّه لیذهب عنکم الرجس ویطهرکم.
ذلک لانه فی باب الاراده التشریعیه یسند الفعل الی العبد والاراده الی اللّه فیقال: یرید اللّه لعباده ان یصلوا، ولا یقال: یرید اللّه لنا ان یجعلنامصلین).
وقد سبق لنا ان بحثنا امکان العصمه وتحققها فی الخارج فی الفصل الاول، ونستدل علی عصمه اهل البیت ببعض الاحادیث الشریفه المستفیضه والمتواتره عن رسول اللّه(ص) حیث اوصی المسلمین بالکتاب والعتره فقال(ص): (یاایها الناس انی قد ترکت فیکم ما ان اخذتم به لن تضلوا: کتاب الله، وعترتی اهل بیتی).
وفی روایه انه قال: (انی تارک فیکم خلیفتین، کتاب الله... وعترتی اهل بیتی، وانهما لن یتفرقا حتی یردا علی الحوض).
وفی روایه: (انی تارک فیکم ما ان تمسکتم به لن تضلوا بعدی احدهما اعظم من الاخر: کتاب اللّه حبل ممدود من السماء الی الارض، وعترتی اهل بیتی ولن یتفرقا حتی یردا علی الحوض، فانظروا کیف تخلفونی فیهما).
فالاحادیث المتقدمه تامر المسلمین بالتمسک بالقرآن واهل البیت (ع)، فانهما یحصنان المسلمین من الضلاله، وهذا لا یتحقق الا بالعصمه، فالمعصوم هو وحده المحصن من الضلاله، ولا یعقل ان رسول اللّه(ص) یدعوللتمسک بمن یجوز علیه الخطا والانحراف لان ذلک خلاف للحکمه من التمسک، واهل البیت(ع) قرنهم رسول اللّه(ص)بالقرآن واکد علی عدم افتراقهما، ومعنی عدم الافتراق هو الاندکاک الکامل بالقرآن فی جمیع الظروف والمواقف،فهم یجسدون قیم القرآن تجسیدا کاملا وهذا هو معنی العصمه.
ومثل رسول اللّه(ص) اهل البیت (ع) بسفینه نوح فقال: (الا ان مثل اهل بیتی فیکم مثل سفینه نوح ... من رکبهانجا ومن تخلف عنها غرق).
وفی روایه: (انما مثل اهل بیتی فیکم کمثل سفینه نوح من رکبها نجا، ومن تخلف عنها غرق، وانما مثل اهل بیتی فیکم مثل باب حطه فی بنی اسرائیل من دخله غفر له).
والنجاه المتحققه بالتمسک باهل البیت (ع) والاقتداء بهم والاخذ بتعالیمهم تعنی انهم میزان ومقیاس الهدایه فلا یجوز علیهم الخطا والانحراف، لانه خلاف ملاک النجاه، ومن یخطا او یجوز علیه الخطا لا یکون وسیله النجاه لغیره، والدعوه للاقتداء باهل البیت (ع) مع تجویز الخطا علیهم تغریر بالقبیح وهو محال علی رسول اللّه(ص)، وهنالک روایات عدیده یمکن الاستدلال بها علی عصمه اهل البیت (ع) بنفس الاستدلال المتقدم ومنها قوله (ص): (النجوم امان لاهل الارض من الغرق واهل بیتی امان لامتی من الاختلاف فاذا خالفتها قبیله من العرب اختلفوا فصاروا حزب ابلیس).
وتتجلی العصمه فی وصف الامام علی (ع) لاهل البیت حیث یقول: (هم عیش العلم وموت الجهل، یخبرکم حلمهم عن علمهم، وظاهرهم عن باطنهم، وصمتهم عن حکم منطقهم، لا یخالفون الحق ولا یختلفون فیه.
وهم دعائم الاسلام، وولائج الاعتصام.
بهم عاد الحق الی نصابه... عقلوا الدین عقل وعایه ورعایه، لا عقل سماع وروایه).
وقال (ع): (نحن النمرقه الوسط ی، بها یلحق التالی، والیها یرجع الغالی).
وقد اعترف بعض المعاصرین لاهل البیت (ع) من غیر الشیعه بعصمتهم وبانهم القمه فی کل الخصائص الانسانیه السامیه ولمزید الاطلاع علی ذلک تراجع تراجم حیاتهم فی کتب الاعلام والرجال وفی کتب الفضائل.
النص علی امامه اهل البیت(ع) الامامه بعد رسول اللّه(ص) تعین بالنص، ولا تترک لاختیار الامه، فهی عهد من اللّه لرسوله، ومن الرسول(ص)الی من بعده، ویستمر العهد الالهی متنقلا من قائد الی آخر حتی یصل العهد الی آخر القاده والائمه، وقد اکد اهل البیت (ع) تلک الحقیقه، فالامر لیس متروکا للامه ولا حتی لاهل البیت (ع) انفسهم، فهم لا یستخلفون او ینصون علی من بعدهم الا بعهد معهود من رسول اللّه(ص) عن اللّه تعالی، فعن ابی بصیر قال: کنت عند ابی عبد اللّه (ع) فذکرواالاوصیاء وذکرت اسماعیل فقال: (لا واللّه یاابا محمد ما ذاک الینا وما هو الا الی اللّه عزوجل ینزل واحدا بعدواحد).
وقال (ع): (اترون الموصی منا یوصی الی من یرید؟ لا والله، ولکن عهد من اللّه ورسوله(ص) لرجل فرجل حتی ینتهی الامر الی صاحبه).
وعله النص هی ان الامامه منصب عظیم، وان الامام حجه اللّه علی خلقه، وهو المقتدی به فی اقواله وافعاله،وان من لا یعرفه مات میته جاهلیه -کما تقدم ولذلک فان الامه لا تستطیع ان تشخص امامها، وهذا ما توکده المسیره الاسلامیه وسیر الاحداث، فلابد وان یکون الاختیار بنص من اللّه ورسوله، للحفاظ علی سلامه المفاهیم والقیم الاسلامیه، وحمایه الاسلام من تحریف الضالین، وانتحال المبطلین وتاویل الجاهلین، والنص سنه من سنن اللّه تعالی فی تعیین القاده والائمه والاوصیاء من لدن آدم الی خاتم الانبیاء والمرسلین، لکی یجسد القاده من بعد الانبیاء مبادی الاسلام فی الواقع الموضوعی ویکونوا قدوه للناس فی سکناتهم وحرکاتهم.
وفی ما یلی نستعرض الادله والمویدات والشواهد علی النص.
حدیث الائمه من قریش نص رسول اللّه(ص) علی خلافه وامامه وقیاده اثنی عشر شخصا من قریش، وقد اجمع الرواه والفقهاءوالمتکلمون علی تواتر ذلک الحدیث، ولکن اختلفوا فی مصادیقهم فی اسمائهم وفی القبائل المنتسبین الیها، فعن جابر بن سمره قال: کنت مع ابی عند رسول اللّه(ص) فسمعته یقول: (بعدی اثنا عشر خلیفه)، ثم اخفی صوته، فقلت لابی: ما الذی اخفی صوته؟ قال: قال: (کلهم من قریش).
وفی روایه: (هذا الامر لا ینقضی حتی یمضی فیهم اثنا عشر خلیفه کلهم من قریش).
وقرن(ص) بین عزه الدین والخلفاء الاثنی عشر فقال: (لا یزال هذا الدین عزیزا الی اثنی عشر خلیفه کلهم من قریش ثم یکون الهرج).
وفی روایه: (لا یزال الاسلام عزیزا الی اثنی عشر خلیفه کلهم من قریش).
وقرن(ص) بین مضی امر الناس وولایه الاثنی عشر فقال: (لا یزال امر الناس ماضیا ما ولیهم اثنا عشررجلا کلهم من قریش).
وقرن(ص) بین استمرار قیام الدین حتی قیام الساعه وبین الاثنی عشر، فقال: (لا یزال الدین قائما حتی تقوم الساعه، او یکون علیهم اثنا عشر خلیفه کلهم من قریش).
وعبر فی روایه اخری بالامیر ولفظه (من بعدی) فقال: (یکون من بعدی اثنا عشر امیرا کلهم من قریش.
وفی روایه اخری قرن رسول اللّه(ص) بین صلاح الامه ومضی الاثنی عشر، فقال: (لا یزال امر امتی صالحاحتی یمضی منهم اثنا عشر خلیفه کلهم من قریش).

وفی روایه: (لا یزال امر امتی قائما حتی یمضی اثنا عشر خلیفه کلهم من قریش).
وقرن(ص) بین عدد الخلفاء وعدد نقباء بنی اسرائیل، فقال: (الخلفاء بعدی اثنا عشر کعده نقباء بنی اسرائیل).
وقیل لعبداللّه بن مسعود: هل سالتم رسول اللّه(ص) کم تملک هذه الامه من خلیفه؟ فقال: (اثنا عشر کعده نقباءبنی اسرائیل).
وقال ایضا: (عهد الینا نبینا(ص) انه یکون بعده اثنا عشر خلیفه بعدد نقباء بنی اسرائیل).
واطلق رسول اللّه(ص) فی روایات اخری لفظ (الائمه)، عن ابی ذر الغفاری قال: قلت یارسول الله، وکم الائمه بعدک؟ قال: (عدد نقباء بنی اسرائیل).
وفی نفس اللفظ قال(ص): (الائمه بعدی اثنا عشر کلهم من قریش).
وهذا الحدیث المتواتر خص اثنی عشر قائدا وخلیفه، فالقیاده لیست فی عامه الناس وانما فی قریش وفی اثنی عشر منهم، وهولاء یتوقف علیهم صلاح الدین وصلاح امر المسلمین، وقیام امرهم، اضافه الی عزه الدین واستمرار استقامته، وکل ذلک مقرون بوجود الاثنی عشر، فلابد وان یکونوا ضمن خصائص وصفات فریده لاتوجد فی غیرهم، وافضل هذه الخصائص هی العصمه، لکی یکونوا قدوه یقتدی باقوالهم وافعالهم لکی یصل المقتدون بهم الی السمو والکمال ومرضاه الله، والموید لهذا الرای ما ورد عن رسول اللّه(ص): (الائمه بعدی اثناعشر عدد نقباء بنی اسرائیل، کلهم امناء اتقیاء معصومون).
وفی المواضیع القادمه نتابع العموم فی قریش لنبحث عن تخصیصه فی احد قبائلها، وفی احد البطون والاسر، لان قریشا تضم قبائل متعدده تختلف فی خصائصها الجامعه لها، وان بعض قبائلها بقی معادیا لرسول اللّه(ص) حتی بعد ان استقرت دولته ودخل الناس فی الاسلام افواجا، وقد ورثت بعض القبائل الحقد علی رسول اللّه(ص) وعلی ذریته من بعده، فلابد اذن من تخصیص هذا العموم ببعض القبائل وباحد الاسر الصالحه للقیاده والامامه، کما جرت سنه اللّه تعالی فی الامم الماضیه، حیث کان الاصطفاء محصورا فی اسر خاصه کال ابراهیم وآل عمران، ولیس موسعا فی جمیع الاسر، فالامر قائم علی اساس الاصطفاء والانتقاء والانتخاب لاشخاص معینین ومن اسر معینه.

الائمه من بنی هاشم وردت روایات عدیده فی تفضیل بنی هاشم علی سائر بطون قریش وجعل بنی هاشم خیر البیوت، قال رسول اللّه(ص): (ان اللّه اصطفی من ولد ابراهیم اسماعیل، واصطفی من ولد اسماعیل بنی کنانه، واصطفی من بنی کنانه قریشا، واصطفی من قریش بنی هاشم، واصطفانی من بنی هاشم).
وقال(ص): (ان اللّه خلق الخلق فجعلنی فی خیرهم فرقه، ثم جعلهم فرقتین، فجعلنی فی خیرهم فرقه، ثم جعلهم قبائل فجعلنی فی خیرهم قبیله، ثم جعلهم بیوتا فجعلنی فی خیرهم بیتا وخیرهم نفسا).
ومدح رسول اللّه(ص) بنی هاشم ووضح خصالهم الحمیده فقال: (انهم اصلح الناس عند فتنه، واسرعهم افاقه بعد مصیبه، واوشکهم کره بعد فره، وخیرهم لمسکین ویتیم، وامنعهم من ظلم الملوک).
ووجه الانظار لمقام بنی هاشم فقال: (لا یقوم الرجل من مجلسه الا لبنی هاشم).
وکان بنو هاشم ساده قریش فی الجاهلیه کما هو مشهور فی کتب السیره، وفی اثبات افضلیتهم فی التقدیم والاتباع، استدل ابن حجر الهیثمی بالاولویه بعد ایراد الروایه المنسوبه الی رسول اللّه(ص): (الناس تبع لقریش فی هذا الشان، مسلمهم تبع لمسلمهم، وکافرهم تبع لکافرهم، والناس معادن خیارهم فی الجاهلیه خیارهم فی الاسلام اذا فقهوا).
فاستدل ابن حجر بتبعیه الناس لبنی هاشم بالاولویه فقال: (فاذا ثبت هذا العموم لقریش فاهل البیت اولی منهم بذلک، لانهم امتازوا عنهم بخصوصیات لا یشارکهم فیها بقیه قریش).
واذا کان بنو هاشم افضل البیوت فی قریش فان مصداق (الائمه من قریش) ینصرف الی المصداق الافضل ولیس لعموم قریش.
ووردت روایات عن رسول اللّه(ص) تخصص الروایات المتقدمه، ومنها قوله(ص): (بعدی اثنا عشر خلیفه) ثم اخفی صوته وقال: (کلهم من بنی هاشم).
وقد وردت هذه الروایه عن جابر بن سمره، وقد وردت فی الموضوع السابق بلفظ (کلهم من قریش) ونحن نری ان الروایه القائله: (کلهم من بنی هاشم) هی اقرب للواقع، وخصوصا ان اخفاء الصوت یصلح کقرینه علی ذلک، فاخفاء الصوت ینسجم مع الترکیز علی بنی هاشم، اما اذا کان المقصود (من قریش) فلا مبرر لاخفاءالصوت لان التصریح به یجد له قبولا لسعه قریش وشموله لعدد کبیر من الصحابه.
وقد اکد الامام علی (ع) هذه الحقیقه قائلا: (... ان الائمه من قریش غرسوا فی هذا البطن من هاشم).
وبهذه الادله خرجت جمیع قبائل قریش من دلاله الحدیث، واستثنی بنو هاشم منه، وبالتدریج یخصص المفهوم فی دائره اضیق لیکون مقتصرا علی عتره رسول اللّه(ص) من ابناء علی (ع).
الائمه من العتره الطاهره وردت روایات مستفیضه ومتواتره عند الشیعه الامامیه عن رسول اللّه(ص) فی تخصیصه للائمه والقاده من بعده باهل البیت (ع)، ولیس غریبا ان یکون ادعاء التواتر خاصا بالشیعه دون السنه، فالمتسالم به عند السنه انهم یستنبطون آراءهم وتصوراتهم المتعلقه بالامامه والخلافه من الواقع، فالتفتازانی یقول: (احتج اصحابناعلی عدم وجوب العصمه بالاجماع علی امامه ابی بکر وعمر وعثمان مع الاجماع علی انهم لم تجب عصمتهم).
اما محمد الخطیب الشربینی فیقول - حول شروط الامام -: (ولا یشترط کونه هاشمیا باتفاق فان الصدیق وعمر وعثمان لم یکونوا من بنی هاشم).
ومن ضمن استدلال الماوردی علی صحه الاستخلاف قال: (هذا سلیمان بن عبدالملک عهد الی عمر بن عبدالعزیز ثم بعده الی یزید بن عبدالملک، ولئن لم یکن سلیمان حجه فاقرار من عاصره من علماء التابعین، ومن لا یخافون فی الحق لومه لائم هو الحجه، وقد رتبها الرشید فی ثلاثه من بنیه... عن مشوره من عاصره من فضلاء العلماء).
فحمل عمل الصحابه والتابعین علی الصحه یستلزم طرح جمیع الروایات المخالفه لعملهم وسیرتهم،اضافه الی ذلک نجد اصحاب الصحاح عند السنه لم یرووا الا احادیث قلیله جدا عن ائمه اهل البیت (ع) علی الرغم من اشتهارهم بین المسلمین فی العلم وصحه روایاتهم عن رسول اللّه(ص)، وقد لعب حکام بنی امیه وبنی العباس دورا کبیرا فی اخفاء الحقائق المتعلقه بامامه اهل البیت (ع)، وبفضائلهم بل اعلان شتم علی (ع) من علی منابرالمسلمین، واستخدموا الارهاب فی ذلک حتی قیل للحسن البصری: ما لنا لا نراک تثنی علی علی؟ فقال: (کیف؟وسیف الحجاج یقطر دما).
وبالرغم من ایراد (الصلاه علی محمد وآل محمد) فی الصحاح السته الا انها حذفت فحینما یذکر رسول اللّه(ص) یقولون (صلی اللّه علیه وسلم) بحذف (الال).
وفی ذلک یقول ابن حجر الهیثمی - بعد تاکیده الصلاه علی محمد وآل محمد (ولا ینافی ما تقرر حذف الال فی الصحیحین).
وحذف الصلاه علی آل محمد اصبح علامه فارقه تشخص انتماء الراوی او المولف او الکاتب الی المذاهب غیر الشیعیه فی الاعم الغالب.
فلا غرابه ان یدعی التواتر رواه الشیعه وعلماوهم دون غیرهم فی موضوع النص علی امامه اهل البیت(ع).
وفی ما یلی نستعرض الروایات الوارده فی قیاده وامامه اهل البیت (ع).
عن ابی هریره قال: قال رسول اللّه(ص): (اهل بیتی عترتی من لحمی ودمی، هم الائمه بعدی عدد نقباء بنی اسرائیل).
وعن علی(ع) عن رسول اللّه(ص): (ان هذا الامر یملکه اثنا عشر اماما تسعه من صلب الحسین).
وعن عبد اللّه بن مسعود عن رسول اللّه(ص): (الائمه بعدی اثنا عشر، تسعه من صلب الحسین، والتاسع مهدیهم).
وعن ابن عباس عن رسول اللّه(ص): (الائمه من ولدی فمن اطاعهم فقد اطاع الله، ومن عصاهم فقد عصی اللّه،هم العروه الوثقی والوسیله الی اللّه).
وعن علی (ع) عن رسول اللّه(ص) انه قال: (یاعلی انا وانت وابناک الحسن والحسین وتسعه من ولد الحسین ارکان الدین ودعائم الاسلام، من تبعنا نجا، ومن تخلف عنا فالی النار).
وعن جعفر الصادق (ع) عن آبائه عن رسول اللّه(ص) انه قال: (الائمه بعدی اثنا عشر اولهم علی بن ابی طالب وآخرهم القائم، هم خلفائی واوصیائی واولیائی، وحجج اللّه علی امتی بعدی).
وقد ورد عن رسول اللّه(ص) - ومن طرق مختلفه - انه قال للحسین (ع): (انت امام ابن امام اخو امام ابو ائمه تسعه تاسعهم قائمهم).

وفی روایه حدد رسول اللّه(ص) اوصیاءه بالقول: (اولهم اخی ووزیری ووارثی وخلیفتی فی امتی، وولی کل مومن بعدی ... ثم ابنی الحسن، ثم ابنی الحسین، ثم تسعه من ولد الحسین، واحد بعد واحد حتی یردوا علی الحوض هم شهداء اللّه فی ارضه وحجته علی خلقه، وخزان علمه، ومعادن حکمته من اطاعهم اطاع الله، ومن عصاهم عصی اللّه).
وفی روایه عن الرضا (ع) عن آبائه عن رسول اللّه(ص) انه قال: (من مات ولیس له امام من ولدی مات میته جاهلیه).
وروی عن رسول اللّه(ص) انه قال: (الائمه من بعدی اثنا عشر، اولهم علی ورابعهم علی، وثامنهم علی،وعاشرهم علی، وآخرهم مهدی).
وهم اوصیاء رسول اللّه(ص) ینص کل امام علی امامه اللاحق بوصیه من رسول اللّه(ص) یتناقلها امام عن امام کما ورد عن علی (ع) انه اوصی الی ابنه الحسن وقال: (یابنی انه امرنی رسول اللّه(ص) ان اوصی الیک، وادفع الیک کتبی وسلاحی، کما اوصی الی ودفع الی کتبه وسلاحه، وامرنی ان آمرک اذا حضرک الموت ان تدفعها الی اخیک الحسین، ثم اقبل علی ابنه الحسین، فقال: وامرک رسول اللّه ان تدفعها الی ابنک هذا، ثم اخذ بید علی بن الحسین وقال: وامرک رسول اللّه(ص) ان تدفعها الی ابنک محمد بن علی فاقرئه من رسول اللّه ومنی السلام).
وقد امر رسول اللّه(ص) جابر بن عبد اللّه الانصاری بان یبلغ سلامه الی خامس الائمه وقال له: (یولد لابنی هذا - یعنی الحسین - ابن یقال له: علی، وهو سید العابدین ... ویولد له محمد اذا رایته یاجابر فاقرا علیه السلام منی، واعلم ان المهدی من ولده...).
وخلاصه القول: ان هذه الروایات تدل دلاله واضحه علی ان رسول اللّه(ص) قد نص علی القاده والائمه من بعده وسماهم باسمائهم، فهم من اولاد علی خاصه، ومن اولاد الحسین (ع) وآخرهم المهدی، وکان کل امام یوصی الی الامام اللاحق له طبقا للوصیه التی ابلغت له من قبل رسول اللّه(ص)، فلیس هو استخلاف وراثه، وانماهو عهد معهود من رسول اللّه(ص) علی کل امام، فالنص وارد عن رسول اللّه(ص).
الامامه فی احادیث اهل البیت(ع) وردت احادیث عدیده عن اهل البیت (ع) یوکدون فیها انهم القاده بعد رسول اللّه(ص)، وهم معروفون بالصدق عند جمیع من عاصرهم سواء من اتباعهم او من ائمه المذاهب الاخری واتباعهم، وهذا التاکید نابع من دلائل متواتره عن رسول اللّه(ص)، وفی ما یلی بعض تلک الاحادیث: قال الامام علی (ع): (... وکیف تعمهون وبینکم عتره نبیکم! وهم ازمه الحق، واعلام الدین، والسنه الصدق،فانزلوهم باحسن منازل القرآن، وردوهم ورود الهیم العطاش).
وقال (ع): (انظروا اهل بیت نبیکم، فالزموا سمتهم، واتبعوا اثرهم، فلن یخرجوکم من هدی، ولن یعیدوکم فی ردی، فان لبدوا فالبدوا، وان نهضوا فانهضوا، ولا تسبقوهم فتضلوا، ولا تتاخروا عنهم فتهلکوا).
وکل ذلک مستنبط من احادیث رسول اللّه(ص) التی توکد امامتهم للمسلمین، ثم یوضح الحقیقه تلک قائلا:(وخلف فینا رایه الحق، من تقدمها مرق، ومن تخلف عنها زهق، ومن لزمها لحق ... الا ان مثل آل محمد(ص) کمثل نجوم السماء، اذا خوی نجم طلع نجم، فکانکم قد تکاملت من اللّه فیکم الصنائع).
وهی اشاره واضحه الی النص علی امامتهم وانهم (ع) صنائع اللّه تعالی ادخرهم لقیاده المسلمین علی ضوء المنهج الذی رسمه للانسانیه.
واوضح (ع) حقهم فی الولایه لوصیه رسول اللّه(ص) الیهم وقال: (لا یقاس بال محمد(ص) من هذه الامه احد، ولا یسوی بهم من جرت نعمتهم علیه ابدا، هم اساس الدین، وعماد الیقین، الیهم یفی ءالغالی، وبهم یلحق التالی، ولهم خصائص حق الولایه، وفیهم الوصیه والوراثه).
واکد الائمه من بعد علی (ع) امامه اهل البیت (ع)، ففی خطبه للامام الحسن بن علی (ع) قال: (یااهل العراق اتقوا اللّه فینا، فانا امراوکم وضیفانکم، ونحن اهل البیت الذین قال اللّه عزوجل: (انما یرید اللّه لیذهب عنکم الرجس اهل البیت ویطهرکم تطهیرا)...).
وقال ایضا: (... فاطیعونا فان طاعتنا مفروضه، اذ کانت بطاعه اللّه عزوجل ورسوله مقرونه، قال اللّهعزوجل: (یاایها الذین آمنوا اطیعوا اللّه واطیعوا الرسول واولی الامر منکم)...).

والطاعه المفروضه لم تکن مستنده الی بیعه المسلمین للامام الحسن(ع)، وانما هی بنص قرآنی واضح الدلاله، فالامام(ع) یستشهد بالقرآن الکریم، ولو اراد الاستشهاد بالبیعه لقال (انا)، فکان یتکلم بصیغه الجمع،ویستشهد بالقرآن الذی اورد آیاته بصیغه الجمع، واکد الامام علی بن الحسین(ع) علی قیاده اهل البیت(ع) بنص من اللّه ورسوله فقال: (... فمن الموثوق به علی ابلاغ الحجه وتاویل الحکم الی اهل الکتاب، وابناء ائمه الهدی،ومصابیح الدجی الذین احتج اللّه بهم علی عباده، ولم یدع الخلق سدی من غیر حجه، هل تعرفونهم او تجدونهم الامن فروع الشجره المبارکه، وبقایا الصفوه الذین اذهب اللّه عنهم الرجس وطهرهم تطهیرا،وبراهم من الافات،وافترض مودتهم فی الکتاب).
وبهذا القول، یوکد الامام (ع) ان اللّه تعالی لا یترک الخلق سدی دون حجه یحتج بها علیهم.
ویوکد الامام(ع) علی امامه اهل البیت(ع) اعتمادا علی ما ورد عن رسول اللّه(ص) من احادیث تصب فی ذلک التاکید، فیقول(ع): (نحن ائمه المسلمین وحجج اللّه علی العالمین، وساده المومنین، وقاده الغر المحجلین وموالی المومنین).
وعن الامام محمد بن علی الباقر (ع) انه قال: (نحن جنب الله، ونحن صفوته، ونحن خیرته، ونحن مستودع مواریث الانبیاء، ونحن امناء الله، ونحن حجه الله، ونحن ارکان الایمان، ونحن دعائم الاسلام، ونحن رحمه اللّهعلی خلقه... ونحن الذین بنا یفتح الله، وبنا یختم، ونحن ائمه الهدی ومصابیح الدجی، ونحن منار الهدی ... من تمسک بنا لحق، ومن تخلف عنا غرق).
وکان غیرهم لا یدعی الخلافه والامامه الا مغالبه، وفی خصوص السلطه الزمنیه، وحتی ائمه المذاهب الاربعه او ائمه المذاهب غیر المشهوره کانوا لایدعون الامامه، وانما کانوا یرون انفسهم مجتهدین فقط، بل کانوا یذعنون الی امامه اهل البیت (ع) ویستسلمون لهم احیانا، فمثلا کان الحسن البصری یکثر من القصص فی موسم الحج فنصحه الامام علی بن الحسین (ع) فاذعن وترک القصص الی الابد.
وحاسب الامام محمد بن علی الباقر (ع) ابا حنیفه لقوله بالقیاس، وکان یحاسب العلماء علی ما یصدرمنهم، ویعلق محمد ابو زهره علی ذلک بالقول: (تتبین امامه الباقر للعلماء، یحاسبهم علی ما یبدو منهم، وکانه الرئیس یحاکم مرووسیه لیحملهم علی الجاده، وهم یقبلون طائعین تلک الریاسه).
وکان سفیان الثوری یتزود من الامام جعفر الصادق (ع) علما وفقها وحکمه وکان اذا قصده یقول له: (لااقوم حتی تحدثنی).
فادعاء اهل البیت (ع) للامامه نابع من اعتمادهم علی النصوص الوارده عن رسول اللّه(ص) وعلی الوصیه الموصاه لهم، وکانوا یوکدون علی تلک الامامه فی ظروف سادتها اجواء الارهاب والملاحقه والتشرید، ولم یجنوا الا مزیدا من الاذی، ولیس هناک مکاسب مادیه، وانما کانوا یودون ما علیهم من تکالیف لهدایه الامه وارشادها الی معرفه امام زمانها.
اعتراف المعاصرین والمخالفین بامامه اهل البیت(ع) بعد اقصاء اهل البیت (ع) من منصب الخلافه بقیت امامتهم محفوظه لانها اعم من الخلافه والسلطه،فموقعهم فی الامه هو موقع القدوه، وهم المیزان الذی توزن به المفاهیم والقیم الاسلامیه، وهذا الموقع یستمربالبقاء والدوام وان اقصی اصحابه عن احد محاوره وهو تزعم الرئاسه والسلطنه السیاسیه، وقد اعترف المعاصرون والمخالفون بالموقع القیادی لاهل البیت(ع)، وان کانوا لا یومنون بوجود نص علیهم، فهم یعترفون بموهلاتهم القیادیه، وتفوقهم علی الجمیع بالفضل والخصائص الحمیده، وهذا الاعتراف ینفی امامه من ادعی الامامه من الحکام المعاصرین لهم.
ففی حیاه الامام علی (ع) سواء کان فی زمن ابی بکر وعمر وعثمان او فی زمن خلافته کان شطر من المسلمین یعترفون بامامته وانه اولی من غیره، وقد تقدم ذلک فی الفصل الثانی.
وقد اعترف بعض المعاصرین بامامه الامام الحسن(ع) ضمن تبیانه لمکارم بنی هاشم، ورد ذلک الاعتراف فی رساله الحسن البصری الیه حیث جاء فیها: (اما بعد فانکم معشر بنی هاشم الفلک الجاریه فی اللجج الغامره، والاعلام النیره الشاهره، او کسفینه نوح (ع)، التی نزلها المومنون ونجا فیها المسلمون ... وانتم شهداءعلی الناس، واللّه الشاهد علیکم، ذریه بعضها من بعض...).
فهو یعترف بان الامام الحسن(ع) من الشهداء علی الناس، والشهید هو القدوه فی اقواله وافعاله، وهو القائدالذی یقود الامه الی النجاه.
وکان عبد اللّه بن عمرو بن العاص یقول بحق الامام الحسین بن علی(ع): (هذا احب اهل الارض الی اهل السماء).
وحینما رفض اهل العراق بیعه یزید توجهت الانظار الیه، وکان یزید بن معاویه متیقنا ان بیعه الحسین (ع)له تمنحه الشرعیه، لذا اصر علی اخذ البیعه منه فکانت ماساه کربلاء.
وقد اعترف المعاصرون للامام علی بن الحسین (ع) بالافضلیه فی المقامات التی توهله للامامه ومنها:افضلیته فی الورع والفقاهه.
قال الزهری: (ما رایت قرشیا افضل من علی بن الحسین).
وقال سعید بن المسیب: (ما رایت اورع منه).
وقال ابو حازم المدنی: (ما رایت هاشمیا افقه من علی بن الحسین).
وقد اعترف المورخ الشهیر الذهبی باهلیته للامامه فقال: (... فقد کان اهلا للامامه العظمی، لشرفه،وسودده، وعلمه، وتالهه، وکمال عقله).
واعترف هشام بن عبدالملک قبل تسلمه لزمام السلطه بموهلات الامام محمد بن علی الباقر (ع) القیادیه فقال له: (یامحمد لا تزال العرب والعجم تسودها قریش ما دام فیهم مثلک).
ووصفه الذهبی بالقول: (جمع بین العلم والعمل، والسودد، والشرف والثقه والرزانه، وکان اهلاللخلافه).
واعترف صلاح الدین الصفدی بموهلاته القیادیه فقال: (جمع العلم، والفقه، والدیانه، والثقه، والسودد،وکان یصلح للخلافه).
وکان حکام زمانه غیر موهلین حتی للخلافه بمعنی اداره الحکم والدوله فلم یکونوا فقهاء ولا عداله لهم کماهو المشهور فی کتب التاریخ.
واعترف ابو حنیفه اعترافا صریحا بقیاده وامامه جعفر بن محمد الصادق(ع)، فحینما سئل عن مساله وقف المال للامام، ومن هو المستحق؟ اجاب: (یکون المستحق جعفر الصادق لانه هو الامام بالحق).
وکان یقول: (ما رایت احدا افقه من جعفر بن محمد).
وبعد رحیل الامام الصادق(ع) ازداد عدد المومنین بقیاده الامام موسی بن جعفر (ع)، فاقلق ذلک هارون حتی قال له: (انت الذی تبایعک الناس سرا؟)، فاجابه: (انا امام القلوب وانت امام الجسوم).
ووجد المامون ان الامام علی بن موسی الرضا(ع) قد اصبح له انصار واتباع فی طول الامه وعرضها،فرشحه لولایه العهد لامتصاص النقمه الشعبیه، ولعزله عن قواعده بعد استدعائه الی البلاط العباسی فی خراسان، وحینما وصل الی نیسابور استقبله عشرون الفا من الفقهاء.
ومدحه ابو نواس امام المامون وجمع غفیر من وزراء الدوله فقال: قلت لا اهتدی لمدح امام کان جبریل خادما لابیه وقال الذهبی فی حقه: (کان علی الرضا کبیر الشان اهلا للخلافه.
وفی عهد الامام محمد بن علی الجواد (ع) جمع المعتصم الفقهاء لمناظرته، واخذ بقوله دون قول الفقهاء،فاغاض الموقف ابن ابی داود فقال للمعتصم: (... ثم یترک اقاویلهم کلهم، لقول رجل یقول شطر هذه الامه بامامته، ویدعون انه اولی منه بمقامه، ثم یحکم بحکمه دون حکم الفقهاء).
وفی حق الامام علی بن محمد الهادی (ع) قال الیافعی: (کان متعبدا فقیها اماما).
واعترف عبیداللّه بن خاقان احد المقربین للعباسیین، بموهلات الامام الحسن بن علی العسکری (ع) فقال:(لو زالت الامامه عن خلفاء بنی العباس ما استحقها احد من بنی هاشم غیره).

ونتیجه لاعتراف عدد کبیر من المسلمین بامامه اهل البیت (ع) تخوف العباسیون من توسع قاعدتهم الشعبیه، لوضوح موهلاتهم القیادیه فقاموا باستدعائهم الی البلاط العباسی فی بغداد وسامراء لفصلهم عن الامه التی بدات تقارن بین العباسیین، وبین اهل البیت(ع) فی مجال استحقاق الامامه والقیاده.
المبحث الثانی:طرق تولی الامام عند المذاهب الاخری ذهب ائمه اهل البیت (ع) وشیعتهم الی ان الامامه بعد رسول اللّه(ص) قائمه علی اساس النص، وان رسول اللّه(ص) قد نص علی علی (ع) وبقیه العتره الطاهره من ابنائه واحفاده، وهم المعصومون المطهرون، لان الامام هوالمقتدی به فی اقواله وافعاله، وانه حجه علی العباد، فمن لم یعرفه (مات میته جاهلیه) کما تقدم فی الفصل الاول.
وبقی هذا الرای ثابتا لم یتغیر ولم یتبدل فی جمیع الظروف، لانه استند الی ادله موضوعیه مطابقه لواقع الامامه، ومطابقه للعقل وللروایات المتواتره والمستفیضه عن رسول اللّه(ص) وعن باب علمه علی بن ابی طالب(ع).
وذهب فقهاء وعلماء المذاهب الاخری الی انکار وجود نص من رسول اللّه(ص) علی احد، وانه(ص) ترک الامه سدی دون ان ینصب لهم ائمه، واحدا بعد آخر، فاختلفت آراوهم فی طرق تولی الامام، وکانت متغیره بتغیرالواقع، وما هی الا صوره من صور الواقع قولبت فی هیئه نظریه، فکانت عرضه للتناقض، بسبب تناقض الواقع،وتناقض فهمه من قبل الواضعین لها لتناقضهم فی الجوانب الفکریه، والعاطفیه، والسلوکیه، وقد غاب عنهم المیزان النظری الموحد فی الاختیار، واختلطت علیهم المفاهیم، ولم یشخصوا الفرق بین الامام والخلیفه، فالامام هو المقتدی به فی اقواله وافعاله، اما الخلیفه فهو مجرد حاکم او امیر -کما تقدم فی الفصل الاول فقد یکون الامام مبسوط الید فتکون الحکومه والسلطه بیده، کما فی عهد الامام علی (ع) فی وقت خلافته، وکما فی عهد الامام الحسن (ع) فی اول خلافته قبل ان یغتصبها معاویه، وقد لا یکون مبسوط الید کما فی عهد الامام الحسین (ع)والائمه التسعه من ولده، وفی کل الاحوال تبقی امامته وقیادته محفوظه، اما الحکام الذین وصلوا الی منصب الحکومه فلا یطلق علیهم مفهوم الامام بمعنی القدوه والموتم به فی قوله وفعله.
وفی مایلی نستعرض طرق واسس تولی الامام فی تلک المرحله التی عاصرها اهل البیت (ع): اولا : البیعه البیعه کطریقه واساس ونظریه فی اختیار الامام ضمن الشروط التی حددها الشارع المقدس، طریقه مستحسنه ولا غبار علیها ان لم یوجد نص علی شخص باسمه، کما هو الحال فی عصر الغیبه، اما فی عصرالمعصوم بعد ثبوت النص علیه، فانها لا تقوی کنظریه امام النص لان الامر غیر راجع للامه او لاهل الحل والعقد،وهذه النظریه ماخوذه من نظریه الشوری نفسها، وطریقه البیعه کما وصفها الماوردی: (اذا اجتمع اهل الحل والعقد علی الاختیار، تصفحوا احوال اهل الامامه الموجوده فیهم شروطها فقدموا للبیعه منهم اکثرهم فضلاواکملهم شروطا ... وانعقدت له الامامه ببیعتهم، ولزم کافه الامه الدخول فی بیعته والانقیاد لطاعته).
واشترطوا فی الامام ان یکون فقیها عادلا کفوءا فی تدبیر الامور.
واشترطوا فی اهل الاختیار وهم اهل الحل والعقد ان یکونوا علماء وعدول ومن اهل الرای والتدبیر.
اما عددهم فاختلفوا فیه فقد یکون اربعین او اربعه او ثلاثه او اثنین او واحد.
وشرط الافضلیه لیس ثابتا، فقد یراعی فی ذلک الظرف الذی یعیشه الموهلون للامامه، والظروف التی یعیشها المسلمون، فیمکن التنازل عنه تبعا للواقع.
والبیعه بهذا المفهوم لم تتحقق فی الواقع لا فی عهد الخلفاء الاوائل ولا فی عهد من بعدهم، باستثناء بیعه الامام علی (ع) حیث بایعه اغلب المهاجرین والانصار والحوا علیه فکانت بیعته فی المسجد، وکذلک بیعه الامام الحسن(ع) حیث کانت بیعه عامه باستثناء افراد قلائل.
هذا فی العاصمه، اما فی باقی الامصار فلم یبایع اهل الشام بعد استقرار القیاده او الخلافه لهما(ع) واعلنوا العصیان.
اما بعد عهد الامامین علی والحسن (ع) فان البیعه لم تتم، حیث استولی معاویه بقوه السیف ثم قام بتثبیت البیعه بالترهیب والترغیب کما هو مذکور فی سیرته، وخطب فی اهل المدینه معلنا لهذه الحقیقه: (اما بعد فانی واللّه ما ولیت امرکم حین ولیته الا وانا اعلم انکم لا تسرون بولایتی ولا تحبونها، وانی لعالم بما فی نفوسکم،ولکنی خالستکم بسیفی هذا مخالسه).
وفی حیاته اخذ البیعه لابنه یزید دون استشاره، وقد رفض کبار الشخصیات الاسلامیه تلک البیعه وعلی راسهم الحسین بن علی (ع) فاستدعی معاویه الرافضین للبیعه وهددهم، فبایع البعض خوفا من التهدید، فلم یات یزید الی الحکم عن طریق البیعه وتشاور اهل الحل والعقد، وانما عن طریق الغلبه کما فی وصیه معاویه له: (انی قد کفیتک الرحله والرجال ووطات لک الاشیاء وذللت لک الاعزاء).
فقد وصل یزید الی السلطه باستخلاف من ابیه، وبعد وفاه ابیه اخذ البیعه بالاکراه والترهیب والترغیب،واراد اکراه الحسین بن علی (ع) علی البیعه فرفض وادی ذلک الرفض الی استشهاده واهل بیته واصحابه، وبعدقتل الحسین (ع) نقض اهل المدینه البیعه التی اخذت منهم بالاکراه فجهز یزید جیشا واخمد ثورتهم المسلحه واباح المدینه ثلاثه ایام ثم دعا قائد جیشه اهل المدینه الی البیعه علی انهم (عبید یحکم فی دمائهم واموالهم واهلیهم ما شاء، فمن امتنع من ذلک قتله).
وتحولت الخلافه منذ عهد یزید الی ملک یتوارثه الابناء عن الاباء دون سابقه دینیه او علمیه ودون موهلات قیادیه، ثم جاء بنو العباس عن طریق الغلبه وعادت الخلافه ایضا الی الاستخلاف، ولیس عن طریق البیعه، فلم یجتمع اهل الحل والعقد لاختیار الخلیفه، وانما تفرض علی المسلمین البیعه بعد تصدی الخلیفه والحاکم وتنصیبه عن طریق ابیه او اخیه، فلم تتحقق البیعه بالمفهوم الذی وضعه الفقهاء والعلماء فیما بعد، ولم یوجد فی الحکام ای صفات توهلهم للقیاده واقتداء المسلمین بهم.
ثانیا : الغلبه بالسیف تمهید : تظافرت الروایات علی حرمه الخضوع للحاکم الجائر، قال رسول اللّه (ص): (لا طاعه لمخلوق فی معصیه الخالق).
وقال(ص): (من ارضی سلطانا بما اسخط اللّه تعالی خرج من دین الاسلام).
وقال(ص): (... الا ان رحی الاسلام دائره فدوروا مع الکتاب حیث دار، الا ان الکتاب والسلطان سیفترقان، فلاتفارقوا الکتاب، الا انه سیکون علیکم امراء یقضون لانفسهم ما لا یقضون لکم، فان عصیتموهم قتلوکم وان اطعتموهم اضلوکم) قالوا: یارسول اللّه کیف نصنع؟ قال: (کما صنع اصحاب عیسی بن مریم نشروا بالمناشیر،وحملوا علی الخشب، موت فی طاعه اللّه خیر من حیاه فی معصیه اللّه).
فرسول اللّه(ص) یامر المسلمین بالدوران مع القرآن وعدم مفارقته، وهذا یعنی رفض طاعه المفارق للقرآن من الحکام، والقرآن المطلوب الدوران معه قد حدد طرق واسالیب التعامل مع حکام الجور، والحکام الفسقه،والعمل علی ابعادهم من المناصب الالهیه المختصه بالعدول.
قال اللّه تعالی: (واذ ابتلی ابراهیم ربه بکلمات فاتمهن قال انی جاعلک للناس اماما قال ومن ذریتی قال لا ینال عهدی الظالمین).
والذی لا یهدی الی الحق لیس موهلا للاتباع والطاعه، قال اللّه تعالی: (... افمن یهدی الی الحق احق ان یتبع امن لا یهدی الا ان یهدی ما لکم کیف تحکمون).
ونهی اللّه تعالی عن الرکون والخضوع للظالمین نهیا واضحا وجعل عقوبته النار فقال: (ولا ترکنوا الی الذین ظلموا فتمسکم النار وما لکم من دون اللّه من اولیاء ثم لا تنصرون).

وجعل اللّه تعالی مقیاس تشخیص الکافر والظالم والفاسق هو المخالفه لحکم اللّه وعدم اتباعه فی الواقع.
قال تعالی: (... ومن لم یحکم بما انزل اللّه فاولئک هم الکافرون).
وقال تعالی: (... ومن لم یحکم بما انزل اللّه فاولئک هم الظالمون).
وقال تعالی: (... ومن لم یحکم بما انزل اللّه فاولئک هم الفاسقون).
والایات القرآنیه المتقدمه واضحه الدلاله فی عدم صلاحیه غیر العادل للامامه والقیاده والحکومه،وظهورها واضح فی عدم جواز الرکون الی الظالمین والفاسقین والکافرین.
والمتعارف بین حکام الجور انهم لا یروق لهم عدم الطاعه وعدم الرکون اضافه الی اعلان المعارضه، فان ذلک یجعلهم غیر مکتوفی الایدی تجاه المعارضین والرافضین للرکون الیهم، فیقدمون علی قتلهم او سجنهم،ومع هذه النتائج المتوقعه فان الحکم بعدم الرکون ساری المفعول، حتی ان رسول اللّه(ص) جعل المقتول بسبب امره للجائر بالمعروف ونهیه له عن المنکر، فی درجه سید الشهداء فقال(ص): (سید الشهداء حمزه بن عبدالمطلب،ورجل قام الی امام جائر، فامره، فنهاه، فقتله).
ووجوب المعارضه واضح باستقراء مظاهر ومراتب الامر بالمعروف والنهی عن المنکر بالقول والفعل والقلب ای بالاراده.
والدعوه الی معارضه الجائر والفاسق معارضه مسلحه ظاهره فی اقوال رسول اللّه(ص)، فحینما خرج الامام الحسین (ع) علی حاکم زمانه ذکر المسلمین بقول رسول اللّه(ص) فقال (ع): (ایها الناس ان رسول اللّه(ص) قال:من رای سلطانا جائرا مستحلا لحرام الله، ناکثا لعهد الله، مخالفا لسنه رسول اللّه(ص) یعمل فی عباد اللّه بالاثم والعدوان، فلم یغیر ما علیه بفعل ولا قول کان حقا علی اللّه ان یدخله مدخله...).
فالدعوه صریحه فی المعارضه المسلحه، واضافه الی ذلک فان المعارضه المسلحه امر حتمی فان لم تتحقق ابتداء، فانها تتحقق کنتیجه لتمادی الجائر فی جوره، فالجائر سیلاحق المعارض معارضه سلمیه، اوالرافض للاوامر او البیعه او غیر ذلک، والغالب علی ولاه الجور انهم یحکمون بقتل المعارضین، فلا یکون للمعارضین اسلوب بدیل الا المعارضه المسلحه التی تتحول الی معارضه جماعیه ان کثر عدد المظلومین،وحینها یکون التفکیر بازاحه الجائر عن الحکم حقیقه موضوعیه بعد رفض الاستسلام للقتل، وهو الخیارالوحید.
وجواز المعارضه المسلحه متسالم علیه عند فقهاء الشیعه وهو الرای المشهور عندهم حیث حددت مدرسه اهل البیت (ع) وفقهاء الشیعه موقفها الشرعی من الحاکم الجائر والمنحرف عن احکام الشریعه وقیمهاالسلوکیه، وتبنت التعامل معه وفق اسلوبین: (۱- المقاطعه وعدم التعاون مع الحاکم الظالم، او التحاکم الیه، اوالاعتراف بولایته... ۲ - الثوره علی الحاکم الظالم والاطاحه به، وتبلغ المواجهه السیاسیه والعقیدیه قمتها ضد الحاکم الظالم والسلطه المنحرفه باعلان الثوره علیه، واستعمال القوه للاطاحه به، واستبداله بمن تتوفر فیه شروط الحاکم المسلم التی اشترطتها الشریعه وربطت شرعیه الولایه والسلطه بتوفرها).
والموقف من الجائر هو وجوب الازاحه اولا واختیار الاسلوب الاصلح للازاحه ثانیا، وتتحدد الاسالیب لتصل الی الثوره المسلحه والازاحه بالقوه.
وقد فصل الشهید محمد باقر الصدر (رضی الله) الموقف من الحاکم الجائر وحکومته فقال: (النحو الثالث من انحاء الدوله الاسلامیه ... ان تشذ الحکومه فی تصرفاتها التشریعیه او التنفیذیه فتخالف القاعده الاسلامیه الاساسیه عن عمد مستنده فی ذلک الی هوی خاص او رای مرتجل، وحکم الاسلام فی هذه الدوله:۱ - انه یجب علی المسلمین عزل السلطه الحاکمه، واستبدالها بغیرها، لان العداله من شروط الحکم فی الاسلام، وهی تزول بانحراف الحاکم المقصود عن الاسلام، فتصبح سلطته غیر شرعیه ... ۲ - واذا لم یتمکن المسلمون من عزل الجهاز الحاکم وجب علیهم ردعه عن المعصیه طبقا لاحکام الامربالمعروف والنهی عن المنکر فی الشریعه المقدسه.
۳ - واذا استمرت السلطه المنحرفه فی الحکم فان سلطتها تکون غیر شرعیه، ولا یجب علی المسلمین اطاعه اوامرها وقراراتها فیما یجب فیه اطاعه ولی الامر الا فی الحدود التی تتوقف علیها مصلحه الاسلام العلیا،کما اذا داهم الدوله خطر مهدد وغزو کافر، فیجب فی هذه الحاله ان یقف المسلمون الی صفها ... وتنفیذ اوامرهاالمتعلقه بتخلیص الاسلام والامه من الغزو).
والرای المختار عند الشیعه هو وجوب ازاحه الحاکم الجائر من منصبه، وجواز استخدام القوه المسلحه فی ذلک، اما وجوبها فهو امر تتحکم به الظروف والاوضاع القائمه، وقد دلت سیره اهل البیت (ع) واتباعهم علی ذلک، وکان الرائد الاول للتغییر المسلح هو الامام الحسین (ع) ثم توالت الثورات المسلحه من بعده.
واختلف فقهاء السنه فی الموقف من الحاکم الجائر، فذهب القدماء منهم الی عدم وجوب الازاحه باستثناءقلیل منهم.
واختلف المتاخرون منهم فی ذلک، ولکن الرای المشهور هو عدم وجوب الازاحه وادعی النووی الاجماع علی عدم الوجوب فقال: (... واجمع اهل السنه انه لا ینعزل السلطان بالفسق واما الوجه المذکور فی کتب الفقه لبعض اصحابنا انه ینعزل ... فغلط من قائله مخالف للاجماع ... وقال القاضی عیاض: قال جماهیر اهل السنه من الفقهاء والمحدثین والمتکلمین: لا ینعزل بالفسق والظلم وتعطیل الحقوق).
وخالف بعضهم الاجماع ومنهم: الماوردی، وعبدالقاهر البغدادی والبزدوی، وابن حزم الظاهری والجرجانی.
واختلف فقهاء السنه فی جواز الخروج بالسیف لازاحه الحاکم الجائر، فذهب القدماء منهم الی عدم الجوازومنهم: عبد اللّه بن عمر واحمد بن حنبل، وفی ذلک حکی ابو بکر المروذی عن احمد بن حنبل انه کان یامر بکف الدماء وینکر الخروج انکارا شدیدا.
وفی تعلیق الدکتور عطیه الزهرانی علی حکایه المروذی یقول: (اسناده صحیح وهو مذهب السلف).
وادعی النووی الاجماع علی ذلک فقال: (... واما الخروج علیهم وقتالهم فحرام باجماع المسلمین، وان کانوافسقه ظالمین).
وهذا الادعاء لا اصل له، فالشیعه یخالفون ذلک ویرون جواز الخروج علی الجائرین، وثوراتهم المتتابعه خیر دلیل علی ذلک.
وخالف بعض السنه هذا الاجماع وجوزوا الخروج بالسیف ومنهم ابن حزم الظاهری، فبعد مناقشته للقائلین بالحرمه یقول: (واما قتله اهل المنکر قلوا او کثروا فهذا فرض علیه، واما قتل اهل المنکر الناس واخذهم اموالهم وهتکهم حریمهم، فهذا کله من المنکر الذی یلزم تغییره.
وایضا فلو کان خوف ما ذکروا - اباحه الحریم وسفک الدماء - مانعا من تغییر المنکر ومن الامر بالمعروف لکان هذا بعینه مانعا من جهاد اهل الحرب، وهذا ما لایقوله مسلم ... ولا خلاف بین المسلمین فی ان الجهاد واجب مع وجود هذا کله، ولا فرق بین الامرین، وکل ذلک جهاد ودعاء الی القرآن والسنه).
ثم یوضح رایه - بعد هذا النقاش - فیقول: (... فان امتنع من انفاذ شی ء من هذه الواجبات علیه ولم یراجع وجب خلعه واقامه غیره ممن یقوم بالحق ... ولا یجوز تضییع شی ء من واجبات الشرائع).
وذهب امام الحرمین الجوینی - کما قال التفتازانی - الی ذلک فقال - حاکیا عنه (واذا جار والی الوقت، فظهرظلمه وغشمه، ولم یرعو لزاجر عن سوء صنیعه بالقول، فلاهل الحل والعقد التواطو علی ردعه، ولو بشهرالسلاح، ونصب الحروب).
وذهب الجرجانی الی جواز الخلع بالقوه والخروج بالسیف فقال: (وللامه خلع الامام وعزله، بسبب یوجبه مثل ان یوجد منه ما یوجب اختلال احوال المسلمین، وانتکاس امور الدین، کما کان لهم نصبه واقامته لانتظامهاواعلائها، وان ادی خلعه الی الفتنه احتمال ادنی المضرتین).
فالقوه ملازمه لجواز الخلع او وجوبه، فالجائر لا یمکنه التخلی عن منصبه الا بالقوه، وسیعد العده للحیلوله دون خلعه، فالقوه امر طبیعی ملازم لاسالیب الخلع.
ومع عدم تجویز الخروج بالسیف من قبل المتقدمین من فقهاء السنه الا انهم جوزوا انعقاد الامامه والخلافه بالغلبه سواء کان المتغلب عادلا ام فاسقا، واول من ذهب الی هذا الرای عبداللّه بن عمر حیث قال: (نحن مع من غلب).
وذهب الی نفس الرای احمد بن حنبل فقال: (ومن غلبهم بالسیف حتی صار خلیفه وسمی امیر المومنین لایحل لاحد یومن باللّه والیوم الاخر ان یبیت ولا یراه اماما علیه، برا کان او فاجرا، فهو امیر المومنین).
وقد دلت سیرتهما علی ذلک، فعبداللّه بن عمر بایع لجمیع من تصدی للخلافه کما هو مشهور فی کتب السیره وکان یری عدم البیعه للمتصدی خروجا عن الجماعه وان من یموت فی هذه الحاله فمیتته میته جاهلیه.
وخاطب ابن حنبل الحاکم العباسی بالقول: (وانی لاری طاعه امیر المومنین فی السر والعلانیه، وفی العسر والیسر، ومنشط ی ومکرهی، واوثره علی وانی لادعو له بالتسدید والتوفیق فی اللیل و النهار).
وقد حاول الفراء ان یحمل کلام ابن حنبل الاول علی (انه اذا کان هنالک عارض یمنع من نصبه العدل العالم الفاضل وهو ان تکون النفوس قد سکنت الیهم وکلمتهم علیهم اجمع، وفی العدول عنهم یکثر الهرج).
وتبریر الفراء یکون صحیحا لو کان ابن حنبل قد قال: (ان یبیت ولا یراه خلیفه او امیرا او حاکما علیه)، اماان یعبر عن قوله (ولا یراه اماما علیه) فغیر قابل للحمل علی الوجه المتقدم، نعم یمکن تبریر ذلک ان قلنا: ان احمدابن حنبل قال ذلک فی مقام التقیه، وهذا یحتاج الی دلیل، والسیره العملیه لاتباعه توکد هذه النظریه.
وخالف ابو حنیفه نظریه الغلبه ولا یری المتغلب الفاسق اماما وکان یفتی بالخروج علی الحاکم الاموی نصره لزید بن علی بن الحسین (ع) والخروج معه علی اللص المتغلب المتسمی بالامام والخلیفه.
وتطورت النظریه عند بعض ممن جوزوا امامه الفاسق ووصلت الی حد الاستسلام والانقیاد تبعا للغلبه حتی قالوا: (اذا ثبتت الامامه بالقهر والغلبه، فجاء آخر، فقهره، انعزل الاول، وصار القاهر الثانی اماما).

ویبقی الحق للمتغلب الاول، اما المنازع الاخر فلا حق له، سواء کان المنازع (افضل منه او مثله او دونه).
والمقیاس هو الغلبه، فلو نازعه قبل ان یتغلب علیه فالحق حق الاول، اما اذا تغلب علیه انعقدت (امامه المتغلب علیه).
واما بعض الفقهاء الذین جاءوا بعد ابن حنبل وخصوصا فی القرن الخامس الهجری فقد هذبوا النظریه ووضعوا لها قیودا منسجمه مع روح الشریعه فی تحدید شروط الامامه.
قال الشربینی: (ثالثها: باستیلاء شخص متغلب علی الامامه جامع للشروط المعتبره فی الامامه علی الملک بقهر او غلبه بعد موت الامام لینتظم شمل المسلمین).
وقال التفتازانی: (الثالث: القهر والاستیلاء، فاذا مات الامام وتصدی للامامه من یستجمع شرائطها من غیر بیعه واستخلاف، وقهر الناس بشوکته انعقدت الخلافه له).
فقد اشترطوا فی المتغلب ان یکون جامعا للشرائط، ولکن لم یفصلوا فی صفات الامام والحاکم السابق،فاذا کان جائرا تنعقد للمتغلب العادل الامامه بلا اشکال، اما اذا کان الامام والحاکم السابق عادلا فهذا یحتاج الی تفصیل، هل هنالک مجلس لاهل الحل والعقد موجود قبل موت الحاکم ام لا یوجد، وهل ان الوضع مستقر ام مضطرب، وهل هنالک اکثر من موهل ام موهل واحد، فنحن نری ان کان هنالک مجلس لاهل الحل والعقد وکان هنالک متصدون آخرون، فان انعقاد القیاده للمتغلب مشروط برضی اهل الحل والعقد.
وذهب آخرون الی الرای نفسه بان یکون المتغلب جامعا للشرائط الا انهم جوزوا انعقادها لغیره.
قال النووی: (الطریق الثالث: فهو القهر والاستیلاء، فاذا مات الامام فتصدی للامامه من جمع شرائطها ...وقهر الناس بشوکته وجنوده، انعقدت خلافته لینتظم شمل المسلمین، فاذا لم یکن جامعا للشرائط بان کان فاسقا، او جاهلا، فوجهان: اصحهما: انعقادها).
وقال القلقشندی: (... وان لم یکن جامعا لشرائط الخلافه بان کان فاسقا او جاهلا فوجهان لاصحابناالشافعیه، اصحهما: انعقاد امامته ایضا).
والقول بانعقاد القیاده للجاهل او الفاسق منضما الیه القول المتقدم بحرمه الخروج علی الجاهل والفاسق والجائر، یعنی تشجیع الفساق والجائرین علی الغلبه، وابعاد العدول عنها، فتصبح الدوله بید الفساق والجائرین علی طول التاریخ.
فالعادل ان التزم باراء من تقدمه من الفقهاء فانه یری حرمه الخروج علی الفساق والجائرین،فیتوقف عن اعداد القوه للوصول الی الرئاسه، اما الفاسق والجائر فانه یری ان تغلبه یکفی لانعقاد الامامه له،فانه سیعمل للوصول الیها، فتکون الامامه من اختصاصه علی مر التاریخ.
ونظریه الغلبه وعدم اشتراط العداله فی المتغلب مخالف لقواعد الاسلام ومنهجه الثابت کما هو واضح فی الایه الکریمه: (واذ ابتلی ابراهیم ربه بکلمات فاتمهن قال انی جاعلک للناس اماما قال ومن ذریتی قال لا ینال عهدی الظالمین).
وتفسیرها واضح فالظالم بقسمیه الفاجر والجائر (لا یکون اماما یقتدی به اهل الخیر).
نعم قد یکون الظالم حاکما ورئیسا للدوله فی حاله عدم قدره العادل علی التصدی ولکن لا یکون امامامقتدی به فی اقواله وافعاله، وهذه النظریه افرزها الواقع ولا مبرر شرعی لها، ولو ان الفقهاء والعلماء اتبعوا اهل البیت (ع) فی منهجهم لما ظهرت مثل تلک النظریه، ولو ان الامه بسطت الید لاهل البیت (ع) ومکنتهم من الوصول الی حقهم فی الامامه العملیه، لما تغلب الامویون والعباسیون علی الخلافه، ولکان الواقع منسجما مع روح الشریعه ولما سفکت الدماء وازهقت الارواح من اجل التسلط والوصول الی مرکز السلطه والی مقام الخلافه.
ثالثا : العهد او الاستخلاف العهد او الاستخلاف هی النظریه المتفق علیها بین الشیعه والسنه فی عصر المعصومین (ع) ولکن الاختلاف الواقع بینهم هو فی ملاک الاستخلاف ومستنده الشرعی، فالشیعه یرون ان العهد او الاستخلاف من قبل رسول اللّه(ص) او الامام من بعده مستنده اللّه تعالی، فهو الذی امر رسوله(ص) بان یستخلف علیا (ع) وابناءه من بعده، وینصبهم قاده وائمه وخلفاء، وان عهد او استخلاف الامام للامام اللاحق کان بوصیه من رسول اللّه(ص)المرتبط بالوحی، وتنقل هذه الوصیه من اب الی ابن، فلم یکن لای امام دور فی ذلک العهد او الاستخلاف - کماتقدم فی الروایات التی ذکرناها فی بدایه الفصل - والامام المستخلف کان حائزا لجمیع شرائط الامامه والقیاده وعلی راسها العصمه وما یتفرع منها من مواصفات وخصائص، فالعهد والاستخلاف من اللّه تعالی.
وتبنی السنه النظریه - ولم تکن عندهم النظریه الوحیده - استنادا الی الواقع الذی رسمه الصحابه الاوائل والی اقرار الفقهاء لعمل سلیمان بن عبدالملک او هارون العباسیولعمل بقیه الحکام.
ونحن لا نرید ان نناقش مصادیق العهد او الاستخلاف باعتبارها مخالفه للنص، وانما نناقشها بحد ذاتها،فهی لم تکن قائمه علی اسس موضوعیه، یختار علی ضوئها المستخلف من یستخلفه لحیازته علی الشروطالمعتبره فی القیاده والامامه کالموهلات العلمیه والسلوکیه والقدره علی الاداره، والتجسید الکامل لمفهوم القدوه، وانما کانت متاثره بالوضع النفسی للمستخلف وعلاقته بالمستخلف وانسجامه معه فی التفکیروالعاطفه والسلوک والمصالح والطموحات، فاستخلاف ابی بکر لعمر بن الخطاب کان ردا للجمیل کما تنبا بذلک الامام علی (ع) حینما قال له عمر: (انک لست متروکا حتی تبایع)، فاجابه(ع): (احلب حلبا لک شطره، واشدد له الیوم امره یردده علیک غدا).
وقال علی (ع) فی وصفه لعهد ابی بکر الی عمر: (فیاعجبا!! بینا هو یستقیلها فی حیاته اذ عقدها لاخر بعدوفاته لشد ما تشطرا ضرعیها).
ای اقتسما الخلافه فاخذ کل منهما شطرا.
وحینما وصل معاویه للخلافه، حولها الی ملک موروث فعهد الی یزید المعروف بسوء السیره، ثم اصبحت الخلافه ملکا لبنی امیه یستخلفون اخوانهم او ابناءهم دون مراعاه الشروط اللازمه فی الخلیفه، الی ان وصلت النوبه الی سلیمان بن عبدالملک فعهد بها الی عمر بن عبدالعزیز، ثم بعده الی یزید بن عبدالملک تبعا لهواه، وقدسکت الفقهاء علی ذلک واقروا بالواقع، ولکن اقرارهم لیس بحجه، لان بعضهم اقر خوفا والاخر طمعا، والبقیه استسلاما للامر الواقع، فاقرار الفقهاء لیس بحجه لانه عند الکثیر لم یکن عن قناعه، وثانیا ان جمیع الفقهاء من اتباع اهل البیت (ع) لم یکن لهم اقرار، وانما فرض الحاکم الجدید علیهم وعلی سائر الفقهاء، وکذلک ائمه اهل البیت(ع) لم یکونوا موافقین علی ذلک وبقی موقفهم ثابتا، وهو غصب الخلافه وهذا هو المتسالم علیه عند المورخین جمیعا، فبقی اهل البیت (ع) معارضین وان لم یعلنوا هذه المعارضه، والثورات التی قادها ابناوهم کزید بن علی(ع)فی عهد هشام بن عبدالملک، ویحیی بن زید من بعده اوضح دلیل علی تلک المعارضه، وکذلک الحال فی عهدهارون والعباسیین، فلم یقر اهل البیت (ع) استخلاف الحاکم العباسی لاخیه او ابنه، وتحملوا الاذی والاضطهادلقولهم بالنص الوارد فی حقهم، فحینما طلب هارون من الامام موسی بن جعفر الکاظم (ع) ان یحدد حدود فدک حتی یعیدها الیه، قال: (لا آخذها الا بحدودها) وجعل حدودها جمیع البقعه الجغرافیه التی یسیطر علیهاالعباسیون، عدن وسمرقند وافریقیه، وسیف البحر مما یلی الخزر وارمینیه، فاجابه هارون: (فلم یبق لنا شی ء).

وعلی کل حال فان هذا الاستخلاف ادی الی تنافس علی الخلافه بین ابناء هارون ونشب القتال بینهما باشدالدرجات حتی قتل آلاف الجنود من الطرفین، فای استخلاف هذا، وای اقرار من الفقهاء، فالفقهاء کانوامستسلمین للامر الواقع، واقرارهم لم یکن ثابتا، فهم قد جعلوا اقرارهم قائما علی کل ما یتعلق بالخلافه من مواقف وقرارات، وفی الحقیقه ان اقرارهم لم یکن عن قناعه واختیار، وان کان عن قناعه فانه لا یستند الی دلیل شرعی، لان المتسالم عندهم ان الخلافه لمن یحکم بما انزل اللّه ولا یتبع هواه کما هو وارد فی القرآن الکریم - کماتقدم - .
وفی العهود المتاخره حاول عدد من الفقهاء تهذیب نظریه العهد والاستخلاف، واشترطوا ان یکون المعهود له متصفا بصفات الامامه کالفقاهه والعداله، ولا عبره باستخلاف الجاهل والفاسق، وهذا یعنی ان ماسار علیه اغلب الحکام فی العهد والاستخلاف مخالف للاسس الشرعیه حتی عند المذاهب السنیه، وعلی ضوءالتهذیب الطاری علی النظریه تکون امامه وخلافه المعاصرین للمعصومین(ع) غیر شرعیه لفقدانهم لشروطها،ولمعاصرتهم لاشخاص اولی بهم منها.
وطرق التولی المتقدمه لم تقدم للامه الا مزیدا من الویلات والفتن والدماء، فاستخلاف ابی بکر لعمر شجع معاویه علی استخلاف یزید واصبح الاستخلاف سنه متبعه فی الدوله الامویه والعباسیه والعثمانیه، اماالشوری التی وضع عمر اسسها فانها کانت بلاء علی المسلمین کما اعترف معاویه بذلک قائلا: (لم یشتت بین المسلمین ولا فرق اهواءهم الا الشوری التی جعلها عمر فی سته نفر).
وقال ابن ابی الحدید المعتزلی: (... فان ذلک کان سبب کل فتنه وقعت، وتقع الی ان تنقضی الدنیا).
فقد حرض اثنان من اهل الشوری علی الثوره علی عثمان وهما طلحه والزبیر، وبعد مقتله خرجا علی علی یطالبانه بدم عثمان، واستثمر معاویه الفرصه فقاتل علیا (ع) تحت ذریعه الطلب بدم عثمان فاضعف جیشه، وفی واقعه التحکیم خرج الخوارج علیه، وقتل بسیف الخوارج، ثم اضطر الامام الحسن(ع) للتنازل عن الخلافه الی معاویه.
وحینما استقر الحکم لمعاویه اعلن شتم علی (ع) علی منابر المسلمین وقام بقتل خیره الصحابه کحجر بن عدی، وعمرو بن الحمق الخزاعی وسلط زیاد بن ابیه علی المسلمین، فکان یقتل علی الظن والتهمه واستخلف ابنه یزید علی المسلمین فابتدا حکمه بقتل سبط رسول اللّه (ص) الحسین بن علی (ع) واهل بیته، ثم استباح مدینه الرسول(ص) وقتل حسب الروایات المتواتره من (۶۵۰۰) الی عشره آلاف من ابناء المهاجرین والانصار.
وادت نظریه الاستخلاف والغلبه الی تسلط عبدالملک بن مروان وتسلیطه للحجاج علی المسلمین حیث قتل فی حروبه الداخلیه اضافه الی قتل المعارضین حوالی مئه وعشرین الفا، ومات فی حبسه خمسون الف رجل،وثلاثون الف امراه، وکان یستهزی بالمقدسات الاسلامیه، واعترف انه قتل علی الظن والتهمه ثمانین الفا .
واساءت تلک الاحداث حتی للاسلام فی نظر غیر المسلمین، واستمر الصراع علی الخلافه والسلطه واریقت الدماء، واستبیحت الاعراض، وانفقت اموال المسلمین علی الملذات وعلی شراء الضمائر، والی خلق الفتن بین ابناء الامه، وطورد اهل البیت (ع) وحوصروا، فلم تجن طرق تولی الخلیفه الا مزیدا من الدمار والتشتت،ولو ان الامه اطاعت اهل البیت (ع) لکانوا لها سفینه النجاه حقا، ولما حدث ما حدث من ماس علی طول التاریخ.

المصادر

المصادر الاولیه

۱ - القرآن الکریم.
۲ - الاتحاف بحب الاشراف، عبد اللّه بن محمد بن عامر الشبراوی الشافعی (ت ۱۱۷۱ه) المطبعه الادبیه، مصر ۱۳۱۶ ه، اوفسیت،منشورات الشریف الرضی، قم، ۱۳۶۳ه.ش.
۳ - اثبات الوصیه، علی بن الحسین بن علی المسعودی (ت ۳۴۶ه)، المطبعه الحیدریه النجف، اوفسیت، منشورات الشریف الرضی، قم ۱۴۰۴ه.
۴ - الاحتجاج، احمد بن علی بن ابی طالب الطبرسی (ت، القرن السادس الهجری)، انتشارات اسوه، قم، ۱۴۱۳ه، ط ۱.
۵ - احقاق الحق وازهاق الباطل، نور اللّه الحسینی التستری (ت ۱۰۱۹ه)، مکتبه المرعشی النجفی، قم، بدون تاریخ.
۶ - الاحکام السلطانیه والولایات الدینیه، علی بن محمد الماوردی الشافعی (ت ۴۵۰ه)، مکتب الاعلام الاسلامی، طهران، ۱۴۰۶ه،ط ۲.
۷ - الاحکام السلطانیه، محمد بن الحسین الفراء الحنبلی (ت ۴۵۸ه)، مکتب الاعلام الاسلامی، طهران، ۱۴۰۶ه، ط ۲.
۸ - الاحکام فی اصول الاحکام، علی بن حزم الاندلسی الظاهری (ت ۴۵۶)، دار الجیل، بیروت، ۱۴۰۷ه، ط ۲.
۹ - الاخبار الموفقیات، الزبیر بن بکار بن عبد اللّه الاسدی (ت ۲۵۶ه)، منشورات الشریف الرضی، قم، ۱۴۱۶ه، ط ۱.
۱۰ - الارشاد، محمد بن محمد بن النعمان المفید (ت ۴۱۳ه)، مکتبه بصیرتی، قم بدون تاریخ.
۱۱ - الارشاد الی قواطع الادله فی اصول الاعتقاد، امام الحرمین عبدالملک الجوینی (ت ۴۷۸ه)، موسسه الکتب الثقافیه، بیروت،۱۴۱۳ه، ط ۲.
۱۲ - اساس الحکومه الاسلامیه، کاظم الحائری، الدار الاسلامیه، بیروت، ۱۳۹۹ه، ط ۱.
۱۳ - اسباب نزول القرآن، ابو الحسن علی بن احمد الواحدی (ت ۴۶۸ه)، دار الکتب العلمیه، بیروت، ۱۴۱۱ه، ط ۱.
۱۴ - اسد الغابه، علی بن محمد الجزری (ابن الاثیر) (ت ۶۳۰ه)، دار الفکر، بیروت، ۱۴۰۹ه.
۱۵ - اسمی المناقب فی تهذیب اسنی المطالب، محمد بن محمد الجزری الشافعی (۸۳۳ ه) قم، ۱۴۰۳ه.
۱۶ - اعلام الوری باعلام الهدی، الفضل بن الحسن الطبرسی (ت ۵۴۸ه)، دار المعرفه، بیروت، ۱۳۹۹ه.
۱۷ - آفه اصحاب الحدیث، ابو الفرج عبدالرحمن بن الجوزی الحنبلی (ت ۵۹۷ه)، مکتبه نینوی، طهران، بدون تاریخ.
۱۸ - الاقتصادفی الاعتقاد،ابوحامد الغزالی(ت ۵۰۵ه)، دارالکتب العلمیه، بیروت ۱۴۰۹ ه،ط ۱۲۳- الامالی،محمدبن محمدبن النعمان المفید(ت ۴۱۳ه)،موسسه النشرالاسلامی جامعه المدرسین،قم ۱۴۰۳ه، ط ۱.
۱۹ - الامامه والسیاسه، ابو محمد عبد اللّه بن مسلم (ابن قتیبه الدینوری) (ت ۲۷۶ه) مطبعه مصطفی البابی، مصر، ۱۳۸۸ه.
۲۰ - الامامه وقیاده المجتمع، کاظم الحائری، مکتب آیه اللّه السید الحائری، قم، ۱۴۱۶ه، ط ۱.
۲۱ - الامیر الحدیث، انطونیو غرامشی، ترجمه زاهی شرفات، دار الطلیعه، بیروت، ۱۹۷۰.
۲۲ - انساب الاشراف، احمد بن یحیی بن جابر البلاذری (ت ۲۷۹ه)، المطبعه الکاثولیکیه، دار النشر فرانتس، ۱۴۰۰ه.
۲۳ - اهل البیت، موسسه البلاغ، مطبعه خواندنیها، طهران، ۱۴۰۶ه، ط ۱.
۲۴ - اهل البیت تنوع ادوار ووحده هدف، محمد باقر الصدر (ت ۱۴۰۱ه)، موسسه البعثه، طهران ۱۴۰۴ه، ط ۱.
۲۵ - بحار الانوار، محمد باقر المجلسی (ت ۱۱۱۰ه)، موسسه الوفاء، بیروت، ۱۴۰۳ه، ط ۲.
۲۶ - البحر المحیط فی التفسیر، ابو حیان الاندلسی (ت ۷۵۴ه)، دار الفکر، بیروت ۱۴۱۲ه.
۲۷ - البدء والتاریخ، ابو زید احمد بن سهل البلخی، مطبعه برطوند، شالون، ۱۸۹۹م، اوفسیت دار صادر، بیروت.
۲۸ - البدایه والنهایه، ابو الفداء الحافظ بن کثیر (ت ۷۷۴ه)، دار الفکر، بیروت ۱۴۰۲ه.
۲۹ - بشاره المصطفی، ابو جعفر محمد بن ابی القاسم (الطبری) (ت القرن السادس) المکتبه الحیدریه، النجف ۱۳۸۳ه، ط ۱.
۳۰ - بصائر الدرجات، محمد بن الحسن بن فروخ الصفار (ت ۲۹۰ه)، الاعلمی، طهران ۱۴۰۴ه.
۳۱ - تاریخ ابن الوردی، عمر بن مظفر (ابن الوردی) (ت ۷۴۹ه)، دار الکتب العلمیه بیروت، ۱۴۱۷ه، ط ۱.
۳۲ - تاریخ ابی الفداء، ابو الفداء اسماعیل بن علی ... ابن ایوب (ت ۷۳۲ه)، دار الکتب العلمیه، بیروت ۱۴۱۷ه، ط ۱.
۳۳ - تاریخ بغداد، ابو بکر احمد بن علی الخطیب البغدادی (ت ۴۶۳ه)، دار الکتاب العربی، بیروت، بدون تاریخ.
۳۴ - تاریخ الخلفاء، جلال الدین عبدالرحمن السیوط ی (ت ۹۱۱ه)، دار الکتب العلمیه، بیروت، ۱۴۰۸ه،ط ۱.
۳۵ - تاریخ الخمیس، حسین بن محمد الدیاربکری (ت ۹۶۶ه)، موسسه شعبان، بیروت، بدون تاریخ.
۳۶ - تاریخ الطبری، محمد بن جریر الطبری (ت ۳۱۰ه)، دار سویدان، بیروت، ۱۳۸۷ه، ط ۱.
۳۷ - تاریخ العلویین، محمد امین غالب الطویل، دار الاندلس، بیروت، ۱۳۹۹ه، ط ۱.
۳۸ - تاریخ الافکار السیاسیه، مارسیل بریلو، الدار الاهلیه للنشر والتوزیع، بیروت، ۱۹۹۳م.
۳۹ - تاریخ المدینه المنوره، ابو زید عمر بن شبه النمیری (ت ۲۶۲ه)، دار الفکر، قم، ۱۴۱۰ه.
۴۰ - تاریخ المذاهب الاسلامیه، محمد ابو زهره، دار الفکر العربی، القاهره، ۱۹۸۹م.
۴۱ - تاریخ الیعقوبی، احمد بن ابی یعقوب بن جعفر الیعقوبی، دار صادر، بیروت، بدون تاریخ.
۴۲ - تحریر الاحکام فی تدبیر اهل الاسلام، بدر الدین بن جماعه (ت ۷۳۳ه)، دار الثقافه، قطر، ۱۴۰۸ه، ط ۳.
۴۳ - تحف العقول، الحسن بن علی بن الحسین بن شعبه الحرانی (ت القرن ۴ه) المکتبه الحیدریه، النجف، ۱۳۸۰ه، ط ۵.
۴۴ - تذکره الخواص، یوسف بن فرغلی بن عبد اللّه سبط ابن الجوزی (ت ۶۵۴ه)، موسسه اهل البیت، بیروت، ۱۴۰۱ ه.
۴۵ - تذکره الفقهاء، الحسن بن یوسف بن علی بن مطهر الحلی (ت ۷۲۶ه)، المکتبه المرتضویه، طهران، بدون تاریخ.
۴۶ - ترتیب کتاب العین، الخلیل بن احمد الفراهیدی (ت ۱۷۵ه)، جامعه المدرسین، قم، ۱۴۱۴ه،ط ۱.
۴۷ - الترغیب والترهیب، عبدالعظیم بن عبدالقوی المنذری (ت ۶۵۶ه)، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ۱۳۸۸ه، ط ۳.
۴۸ - التشیع نشاته معالمه، هاشم الموسوی، مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه، قم، ۱۴۱۴ه، ط ۱.
۴۹ - تطهیر الجنان، احمد بن حجر الهیثمی (ت ۹۷۴ه)، دار الکتب العلمیه، بیروت ۱۴۱۴ه، ط ۳.
۵۰ - تفسیر غرائب القرآن، نظام الحدیث الحسن بن محمد النیسابوری (ت ۷۲۸ه)، دار الکتب العلمیه، بیروت، ۱۴۱۶ه، ط ۱.
۵۱ - تفسیر القرآن العظیم، اسماعیل بن کثیر الدمشقی (ت ۷۷۴ه)، دار المعرفه، بیروت ۱۴۰۶ه،ط ۱.
۵۲ - التفسیر الکبیر، الفخر الرازی (ت ۶۰۴ه)، دار الفکر، بیروت، ۱۴۱۴ه.
۵۳ - تمهید الاوائل وتلخیص الدلائل، ابو بکر الباقلانی (ت ۴۰۳ه)، موسسه الکتب الثقافیه، بیروت، ۱۴۱۴ه، ط ۳.
۵۴ - تهذیب التهذیب، احمد بن علی بن حجر العسقلانی (ت ۵۸۲ه)، دار الفکر، بیروت، ۱۴۰۴ه،ط ۱.
۵۵ - ثقافه الدعوه الاسلامیه، منشورات الدعوه الاسلامیه، طهران، ۱۴۰۱ه، ط ۱.
۵۶ - جامع الاخبار، محمد بن محمد السبزواری (ت القرن ۷ه)، موسسه آل البیت قم، ۱۴۱۴ه،ط ۱.
۵۷ - جامع البیان فی تفسیر القرآن، جعفر بن محمد بن جریر الطبری (ت ۳۱۰ه)، دار المعرفه، بیروت، ۱۴۰۳ه، ط ۱.
۵۸ - الجامع الصغیر فی احادیث البشیر النذیر، جلال الدین عبدالرحمن السیوط ی (ت ۹۱۱ه) دار الفکر، بیروت، ۱۴۰۱ه، ط ۱.
۵۹ - الجامع لاحکام القرآن، محمد بن احمد القرطبی (ت ۶۷۱ه)، دار الفکر، بیروت ۱۳۷۲ه.
۶۰ - حدیث الی الامهات، دکتور سبوک، الموسسه العربیه للدراسات، بیروت، ۱۹۷۷م، ط ۱.
۶۱ - حلیه الاولیاء، ابو نعیم الاصفهانی (ت ۴۳۰ه)، دار الکتاب العربی، بیروت ۱۴۰۵ه، ط ۴.
۶۲ - الخصال، ابو جعفر محمد بن علی الصدوق (ت ۳۸۱ه)، موسسه النشر الاسلامی، جامعه المدرسین، قم ۱۴۰۳ه، ط ۱.
۶۳ - دراسات فی علم النفس الاجتماعی، عبدالرحمن محمد عیسوی، دار النهضه العربیه، بیروت، بدون تاریخ.
۶۴ - الدر المنثور فی التفسیر الماثور، جلال الدین السیوط ی (ت ۹۱۱ه)، دار الفکر، بیروت ۱۴۰۹ه، ط ۲.
۶۵ - ربیع الابرار، محمود بن عمر الزمخشری (ت ۵۳۸ه)، منشورات الشریف الرضی، قم، ۱۴۱۰ه.
۶۶ - الرسائل العشره، ابو جعفر محمد بن الحسین الطوسی (ت ۴۶۰ه)، موسسه النشر الاسلامی، جامعه المدرسین، قم ۱۴۰۳ه.
۶۷ - روائع البیان، محمد علی الصابونی، موسسه مناهل العرفان، بیروت، ۱۴۱۳ه، ط ۶.
۶۸ - روح البیان، اسماعیل حقی البروسوی، (ت ۱۱۳۷ه)، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ۱۹۸۵م، ط ۷.
۶۹ - روح المعانی، ابو الفضل محمود الالوسی البغدادی (ت ۱۲۷۰ه)، دار احیاء التراث، بیروت، بدون تاریخ.
۷۰ - روضه الطالبین، ابو زکریا یحیی بن شرف النووی (ت ۶۷۶ه)، دار الکتب العلمیه، بیروت، بدون تاریخ.
۷۱ - الریاض النضره فی مناقب العشره، احمد بن عبد اللّه بن محمد الطبری (ت ۶۹۴ه) دار الکتب العلمیه، بیروت، بدون تاریخ.
۷۲ - سنن ابن ماجه، محمد بن یزید القزوینی (ت ۲۷۵ه)، دار الفکر، بیروت تحقیق محمد فواد عبدالباقی، بدون تاریخ.
۷۳ - سنن ابی داود، ابو داود السجستانی (ت ۲۷۵ه)، دار الفکر، بیروت تحقیق محمد محی الدین عبدالحمید، بدون تاریخ.
۷۴ - سنن الترمذی، محمد بن عیسی بن سوره (ت ۲۹۷ه)، دار احیاء التراث العربی، بیروت، تحقیق ابراهیم عطوه عوض، بدون تاریخ.
۷۵ - سنن الدارمی، ابو محمد عبد اللّه بن بهرام الدارمی، (ت ۲۵۵ه)، دار الفکر، القاهره، ۱۳۹۸ه.
۷۶ - السنن الکبری، ابو بکر احمد بن الحسین البیهقی (ت ۴۵۸ه)، دار المعرفه، بیروت، ۱۳۵۴ه،ط ۱.
۷۷ - السنه، ابو بکر احمد بن محمد الخلال (ت ۳۱۱ه)، دار الرایه، الریاض، ۱۴۱۵ه، ط ۲.
۷۸ - سیر اعلام النبلاء، شمس الدین محمد بن احمد الذهبی (ت ۷۴۸ه)، موسسه الرساله بیروت، ۱۴۰۵ه، ط ۳.
۷۹ - السیره الحلبیه، علی بن برهان الدین الحلبی الشافعی (۱۰۴۴ه)، المکتبه الاسلامیه، بیروت، بدون تاریخ.
۸۰ - السیره النبویه، عبدالملک بن هشام بن ایوب الحمیری (ت ۲۱۳ او ۲۱۸ه)، مطبعه مصطفی البابی، مصر، ۱۳۵۵ه.
۸۱ - السیره النبویه، ابو الفداء اسماعیل بن کثیر (ت ۷۷۴ه)، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ۱۳۸۳ه.
۸۲ - الشافی فی الامامه، علی بن الحسین الشریف المرتضی (ت ۴۳۶ه)، موسسه الصادق، طهران، ۱۴۱۰ه، ط ۲.
۸۳ - شرح المقاصد، سعد الدین التفتازانی (ت ۷۹۳ه)، منشورات الشریف الرضی، قم، ۱۴۰۹ه،ط ۱.
۸۴ - شرح المواقف، علی بن محمد الجرجانی (ت ۸۱۲ او ۸۱۶ه)، مطبعه السعاده، مصر ۱۳۲۵ه، اوفسیت منشورات الشریف الرضی، قم.
۸۵ - شرح نهج البلاغه، عز الدین عبدالحمید بن ابی الحدید المدائنی (ت ۶۵۶ه)، دار احیاء الکتب العربیه، القاهره، ۱۳۷۸ه، ط ۱،تحقیق محمد ابو الفضل ابراهیم.
۸۶ - شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، الحاکم الحسکانی الحنفی (ت القرن الخامس الهجری) موسسه الاعلمی للمطبوعات،بیروت، ۱۳۹۳ه، ط ۱.
۸۷ - الشوری دراسه فی الاسس الفقهیه والتاریخیه، شذی الخفاجی، المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب، طهران، ۱۴۱۸ه،ط ۱.
۸۸ - صحیح البخاری، محمد بن اسماعیل بن ابراهیم البخاری (ت ۲۵۶ه)، دار احیاء التراث العربی، بیروت، تاریخ التحقیق ۱۳۱۳ه.
۸۹ - صحیح مسلم، مسلم بن الحجاج النیسابوری (ت ۲۶۱ه)، دار الفکر، بیروت، ۱۳۹۸ه ط ۲.
۹۰ - صحیح مسلم بشرح النووی، یحیی بن شرف بن مری النووی الشافعی (ت ۶۷۶ه) دار الکتاب العربی، بیروت، ۱۴۰۷ه.
۹۱ - الصواعق المحرقه، احمد بن حجر الهیثمی (ت ۹۷۴ه)، دار الکتب العلمیه، بیروت، ۱۴۱۴ه،ط ۳.
۹۲ - الطبقات الکبری، محمد بن سعد الزهری (ت ۲۳۰ه)، دار صادر، بیروت، ۱۴۰۵ه.
۹۳ - عقائد الامامیه، محمد رضا المظفر، (ت ۱۳۸۴ه)، انتشارات انصاریان، قم اوفسیت ۱۳۸۰ه،ط ۲.
۹۴ - العقد الفرید، احمد بن محمد بن عبد ربه الاندلسی (ت ۳۲۸ه)، دار الکتب العلمیه، بیروت، ۱۴۰۴ه، ط ۱.
۹۵ - علم الاجتماع الدینی، عبد اللّه الخریجی، جده، ۱۴۰۲ه، ط ۱.
۹۶ - علم الاجتماع السیاسی، صادق الاسود، دار الکتب للطباعه والنشر، الموصل، العراق، ۱۹۸۶م.
۹۷ - علم النفس، فاخر عاقل، دار العلم للملایین، بیروت، ۱۹۸۷م، ط ۱۰.
۹۸ - علم النفس التربوی، فاخر عاقل، دار العلم للملایین، ۱۹۸۵م، ط ۱۱.
۹۹ - علم النفس الاجتماعی اصوله ومبادئه، عبدالفتاح محمد دویدار، دار النهضه العربیه، بیروت، ۱۹۹۴م.
۱۰۰ - علم النفس اسسه وتطبیقاته التربویه، عبدالعزیز القوصی، مکتبه النهضه المصریه، ۱۹۷۰م، ط ۸.
۱۰۱ - عمده عیون صحاح الاخبار، یحیی بن الحسن الاسدی الحلی (ابن البطریق) (ت ۶۰۰ه)، جامعه المدرسین، قم، ۱۴۰۷ه،ط ۱.
۱۰۲ - عمده القاری شرح صحیح البخاری، بدر الدین محمود بن احمد العینی (ت ۸۵۵ه)، دار الفکر، بیروت، ۱۳۹۹ه.
۱۰۳ - عوائد الایام، احمد بن محمد بن مهدی النراقی (ت ۱۲۴۵ه)، مکتب الاعلام الاسلامی، قم، ۱۴۱۷ه، ط ۱.
۱۰۴ - عیون اخبار الرضا، ابو جعفر محمد بن علی الصدوق (ت ۳۸۱ه)، المطبعه الحیدریه، النجف، ۱۳۹۰ه.
۱۰۵ - فتح الباری بشرح صحیح البخاری، احمد بن علی بن محمد بن حجر العسقلانی (ت ۸۵۲ه) دار احیاء التراث العربی،بیروت، ۱۴۰۳ه، ط ۲.
۱۰۶ - الفتوح، احمد بن اعثم الکوفی (ت ۳۱۴ه)، دار الکتب العلمیه، بیروت، ۱۴۰۶ه، ط ۱.
۱۰۷ - فرائد السمطین، ابراهیم بن محمد بن الموید الجوینی (ت ۷۳۰ه)، موسسه المحمودی، بیروت، ۱۳۹۸ه، ط ۱.
۱۰۸ - الفصل فی الملل والاهواء والنحل علی بن محمد بن حزم الظاهری (ت ۴۵۶ه)، دار المعرفه، بیروت، ۱۳۹۵ه، ط ۲.
۱۰۹ - فی العقد الاجتماعی، جان جاک روسو، دار القلم، بیروت، بدون تاریخ، ترجمه ذوقان قرقوط.
۱۱۰ - الکافی، محمد بن یعقوب الکلینی (ت ۳۲۹ه)، دار صعب، بیروت، ۱۴۰۱ه، ط ۴.
۱۱۱ - الکامل فی التاریخ، علی بن عبدالواحد الشیبانی (ابن الاثیر) (ت ۶۰۶ه)، دار صادر، بیروت، ۱۳۸۵ه.
۱۱۲ - الکتاب المصنف فی الاحادیث والاثار، ابو بکر عبد اللّه بن ابی شیبه (ت ۲۳۵ه)، الدار السلفیه، بومبای، الهند، ۱۴۰۲ه، ط ۱.
۱۱۳ - الکشاف، محمود بن عمر الزمخشری (ت ۵۲۸ او ۵۳۸ه)، نشر البلاغه، قم، ۱۴۱۵ه.
۱۱۴ - کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد الحسن بن یوسف بن علی بن مطهر الحلی (ت ۷۲۶ه)، جامعه المدرسین، قم، ۱۴۰۴ه.
۱۱۵ - کفایه الاثر فی النص علی الائمه الاثنی عشر، علی بن محمد الخزار الرازی، (ت القرن الرابع الهجری)، مطبعه الخیام، قم،۱۴۰۱ه.
۱۱۶ - کفایه الطالب فی مناقب علی بن ابی طالب، محمد بن یوسف الگنجی الشافعی (ت ۶۵۸ه)، دار احیاء تراث اهل البیت، ۱۴۰۴ه، ط ۳.
۱۱۷ - کمال الدین وتمام النعمه (او اکمال الدین واتمام النعمه)، ابو جعفر محمد بن علی الصدوق (ت ۳۸۱ه)، موسسه النشرالاسلامی، جامعه المدرسین، قم، ۱۴۰۵ه.
۱۱۸ - کنز العمال، حسام الدین علی المتقی الهندی (ت ۹۷۵ه)، موسسه الرساله، بیروت، ۱۴۰۵ه،ط ۵.
۱۱۹ - کنز الفوائد، محمد بن علی بن عثمان الکراجکی الطرابلسی (ت ۴۴۹ه)، دار الاضواء، بیروت، ۱۴۰۵ه.
۱۲۰ - لسان العرب، محمد بن مکرم بن منظور (ت ۷۱۱ه)، نشر ادب الحوزه، قم، ۱۴۰۵ه.
۱۲۱ - لمحات فی فن القیاده، کورتوا، الموسسه العربیه للدراسات، بیروت، ۱۴۰۰ه، ط ۲.
۱۲۲ - ماثر الاناقه فی معالم الخلافه، القلقشندی (ت ۸۲۰ه)، عالم الکتب، بیروت، تحقیق عبد الستار احمد خراج، بدون تاریخ.
۱۲۳ - مجمع البیان فی تفسیر القرآن، الفضل بن الحسن الطبرسی (ت ۵۲۹ه)، مطبعه العرفان، صیدا، ۱۳۳۳ه.
۱۲۴ - مجمع الزوائد، علی بن ابی بکر الهیثمی (ت ۸۰۷ه)، دار الکتاب العربی، بیروت، ۱۴۰۲ه،ط ۳.
۱۲۵ - مختصر تاریخ دمشق، محمد بن مکرم (ابن منظور) (ت ۷۱۱ه)، دار الفکر، بیروت، ۱۴۰۴ه،ط ۱.
۱۲۶ - مرآه الجنان، عبد اللّه بن اسعد بن علی الیافعی (ت ۷۶۸ه)، موسسه الاعلمی للمطبوعات، بیروت، ۱۳۹۰ه، ط ۱.
۱۲۷ - مروج الذهب، علی بن الحسین بن علی المسعودی (۳۴۶ه)، دار الهجره، قم، ۱۴۰۴ه، ط ۲.
۱۲۸ - المستدرک علی الصحیحین، محمد بن عبد اللّه الحاکم النیسابوری (ت ۴۰۵ه) دار الفکر، بیروت، ۱۳۹۸ه.
۱۲۹ - مستدرک الوسائل، حسین بن محمد تقی النوری الطبرسی (ت ۱۳۲۰ه)، المکتبه الاسلامیه، طهران، ۱۳۸۲ه، ط ۱.
۱۳۰ - مسند ابی یعلی الموصلی، احمد بن علی بن المثنی التمیمی (ت ۳۰۷ه)، دار المامون للتراث، ۱۴۰۹ه، ط ۱.
۱۳۱ - مسند احمد بن حنبل، احمد بن محمد بن حنبل (ت ۲۴۱ه)، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۱۴ه، ط ۲.
۱۳۲ - مصابیح السنه، الحسین بن مسعود البغوی (ت ۵۱۶ه)، دار المعرفه، بیروت، ۱۴۰۷ه، ط ۱.
۱۳۳ - مصدر التشریع ونظام الحکم فی الاسلام، محمود الهاشمی، مطبعه نمونه، قم، ۱۴۰۸ه.
۱۳۴ - المعجم الکبیر، سلیمان بن احمد الطبرانی (ت ۳۶۰ه)، مکتبه ابن تیمیه، القاهره، ۱۴۰۴ه،ط ۲.
۱۳۵ - معالم التنزیل فی التفسیر والتاویل، الحسین بن مسعود البغوی (ت ۵۱۶ه)، دار الفکر، بیروت ۱۴۰۵ه.
۱۳۶ - معانی الاخبار، ابو جعفر محمد بن علی الصدوق (ت ۳۸۱ه)، جامعه المدرسین، قم، ۱۳۹۹ه، ط ۲.
۱۳۷ - المعیار والموازنه، ابو جعفر محمد بن عبد اللّه الاسکافی (ت ۲۲۰ه)، تحقیق محمد باقر المحمودی، موسسه فواد، بیروت،۱۴۰۲ه، ط ۱.
۱۳۸ - مغنی المحتاج الی معرفه معانی الفاظ المنهاج، محمد الخطیب الشربینی (ت ۹۷۷ه)، دار الفکر، بیروت، بدون تاریخ.
۱۳۹ - المفردات فی غریب القرآن، الراغب الاصفهانی (ت ۵۰۲ه)، المکتبه المرتضویه، طهران، ۱۳۶۲ه.ش.
۱۴۰ - مقدمه ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد بن خلدون (ت ۸۰۸ه)، دار الکتب العلمیه، بیروت ۱۴۱۳ه، ط ۱.
۱۴۱ - الملل والنحل، محمد بن عبدالکریم بن احمد الشهرستانی (ت ۵۴۸ه)، مکتبه الانجلو المصریه، القاهره، ۱۳۷۵ه، ط ۲.
۱۴۲ - المنتقی من منهاج الاعتدال، محمد بن عثمان الذهبی (ت ۷۴۸ه)، الریاض، ۱۳۷۶ه.
۱۴۳ - المنتظم فی تاریخ الامم والملوک، ابو الفرج عبدالرحمن بن علی (ابن الجوزی) (ت ۵۹۷ه)، دار الکتب العلمیه، بیروت،۱۴۱۲ه، ط ۱.
۱۴۴ - المناقب، الموفق بن احمد الحنفی (اخطب خوارزم)، (ت ۵۶۸ه)، مکتبه نینوی الحدیثه، طهران، ۱۹۶۵م.
۱۴۵ - مناقب الامام علی بن ابی طالب، ابو الحسن علی بن محمد الشافعی (ابن المغازلی)(ت ۴۸۳ه)، دار الاضواء، بیروت،۱۴۰۳ه.
۱۴۶ - مناقب اهل البیت، حیدر علی بن محمد الشروانی (قرن ۱۲ه)، مطبعه المنشورات الاسلامیه، قم، ۱۴۱۴ه، تحقیق محمدالحسون.
۱۴۷ - من لا یحضره الفقیه، ابو جعفر، محمد بن علی الصدوق (ت ۳۸۱ه)، جامعه المدرسین، قم، ۱۴۰۴ه، ط ۲.
۱۴۸ - موده القربی، علی الهمدانی، طبعه لاهور، بدون تاریخ.
۱۴۹ - النهایه فی غریب الحدیث والاثر، علی بن عبدالواحد الشیبانی (ابن الاثیر) (ت ۶۰۶ه)، المکتبه الاسلامیه، القاهره، ۱۳۸۳ه.
۱۵۰ - نهج البلاغه، تحقیق صبحی الصالح، بیروت، ۱۳۸۷ه.
۱۵۰ - الوافی بالوفیات، صلاح الدین الصفدی (الفه سنه ۷۴۲ه)، دار النشر فرانز شتایر، ۱۳۸۱ه،ط ۲.
۱۵۱ - وفیات الاعیان، احمد بن محمد بن خلکان (ت ۶۸۱ه)، دار صادر، بیروت، ۱۳۹۸ه.
۱۵۲ - وقعه صفین، نصر بن مزاحم (ت ۲۱۲ه)، الموسسه العربیه الحدیثه، القاهره، ۱۳۸۲ه، ط ۲.
۱۵۳ - ینابیع الموده، سلیمان بن ابراهیم القندوزی الحنفی (ت ۱۲۹۴ه)، انتشارات الشریف الرضی، قم، ۱۴۱۳ه، ط ۱.

المصادر الثانویه

۱ - کتاب الرجال، احمد بن ابی عبد اللّه البرقی (ت ۲۷۴ او ۲۸۰ه)، جامعه طهران ۱۳۸۳ه.
۲ - الکامل فی ضعفاء الرجال، عبد اللّه بن عدی الجرجانی (ت ۳۶۵ه)، دار الفکر، بیروت، ۱۴۰۵ه،ط ۲.
۳ - رجال النجاشی، احمد بن علی النجاشی (ت ۴۵۰ه)، جامعه المدرسین، قم، ۱۴۰۷ه.
۴ - اختیار معرفه الرجال المعروف برجال الکشی، ابو جعفر محمد بن الحسن الطوسی (ت ۴۶۰ه) موسسه آل البیت(ع)، قم،۱۴۰۴ه.
۵ - رجال الطوسی، ابو جعفر محمد بن الحسن الطوسی (ت ۴۶۰ه)، المطبعه الحیدریه، النجف، ۱۳۸۱ه، ط ۱.
۶ - الکاشف، محمد بن احمد بن عثمان الذهبی (ت ۷۴۸ه)، دار الکتب العلمیه، بیروت، ۱۴۰۳ه، ط ۱.
۷ - لسان المیزان، احمد بن علی بن حجر العسقلانی (ت ۸۵۲ه)، موسسه الاعلمی، بیروت، ۱۴۰۶ه، ط ۳.

پانویس

بازگشت به کتب معروف سیاسی