فرهنگ مصادیق:تمسخر و استهزاء از دیدگاه اسلام
محتویات
مقدمه
استهزا، در ظاهر یک گناه؛ ولی در باطن چند گناه است؛ در مسخره کردن، گناهانِ تحقیر، خوار کردن، کشف عیوب، اختلاف افکنی، غیبت، کینه، فتنه، تحریک، انتقام و طعنه به دیگران نهفته است.
وارث: در برخی موارد متاسفانه تمسخر و استهزاء جای استدلال و منطق را میگیرد، عالم، استاد اخلاق و یا هر فرد دیگری که میخواهد انسانی را کمک و یا هدایت نماید اگر به تمسخر روی بیاورد، ضمن پایین آوردن شان و جایگاه خود، دل آن فرد و دیگران را از خود دور کرده است و دیگر سخنانش تاثیری در مخاطبان ندارد.
استهزا، در ظاهر یک گناه؛ ولی در باطن چند گناه است؛ در مسخره کردن، گناهانِ تحقیر، خوار کردن، کشف عیوب، اختلاف افکنی، غیبت، کینه، فتنه، تحریک، انتقام و طعنه به دیگران نهفته است. علاوه بر این از رواج و عادی شدن تمسخر و توهین تا رواج فحاشی راه چندانی نمیباشد.
قرآن مجید میفرماید:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ وَلَا نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ عَسَى أَنْ يَكُنَّ خَيْرًا مِنْهُنَّ وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (سوره حجرات آیه 11)
ای کسانی که ایمان آوردهاید! مبادا گروهی (از شما) گروهی دیگر را مسخره کند، چه بسا که مسخره شدگان بهتر از مسخره کنندگان باشند و زنان نیز، زنان دیگر را مسخره نکنند، شاید که آنان بهتر از اینان باشند و در میان خودتان عیب جویی نکنید و یکدیگر را با لقبهای بد نخوانید. (زیرا) فسق بعد از ایمان، بد رسمی است، (و سزاوار شمانیست.) و هر کس (از این اعمال) توبه نکند، پس آنان همان ستمگرانند.
پر واضح و بدیهی است که هیچ فرد و گروهی با مورد تمسخر قرار گرفتن، تغییر نکرده است بلکه اولین اصل اخلاقی برای هر فردی که قصد اصلاح دیگران را دارد، گفتگوی منطقی، وزین و متین، و مشورت دادن با ادب و احترام و رعایت کلیه اصول و ارزشهای اخلاقی میباشد. در تمسخر تنها دافعه خوابیده است و هیچ خبری از اصلاح و جاذبه نمیباشد، چنین شیوههای مذمومی از هر فرد و گروهی صادر شود، علاوه بر عذاب دنیوی و اخروی، موجب تنفر و سرخوردگی اطرافیان خواهد شد. از همین رو در ادامه مقالهای نسبتا کوتاه را تقدیم میکنیم، به امید روزی که با ظهور ولی عصر(عج)، هیچ رسانهای اشتباه نکند و هیچ فردی راههای غیراخلاقی را در پیش نگیرد.
ریشههای تمسخر
۱. گاهی مسخره کردن برخاسته از ثروت است که قرآن میفرماید: «وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ * الَّذِي جَمَعَ مَالًا وَعَدَّدَهُ»[۱]وای بر کسی که به خاطر ثروتی که اندوخته است، در پیش رو یا پشت سر، از دیگران عیب جویی میکند.
۲. گاهی ریشهٔ استهزا، علم و مدرک تحصیلی است که قرآن دربارهٔ این گروه میفرماید: «فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ»[۲] آنان به علمی که دارند شادند و کیفر آنچه را مسخره میکردند، آنها را فرا گرفت.
۳. گاهی ریشهٔ مسخره، توانایی جسمی است. کفّار میگفتند: «مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً»[۳] کیست که قدرت و توانایی او از ما بیشتر باشد؟
۴. گاهی انگیزهٔ مسخره کردن دیگران، عناوین و القاب دهان پر کن اجتماعی است. کفّار فقرایی را که همراه انبیا بودند تحقیر میکردند و میگفتند: «مَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا»[۴] ما پیروان تو را جز افراد اراذل نمیبینیم.
۵. گاهی به بهانه تفریح و سرگرمی، دیگران به تمسخر گرفته میشوند.
۶. گاهی طمع به مال و مقام، سبب انتقاد همراه با تمسخر از دیگران میشود. گروهی، از پیامبراکرم صلی الله علیه وآله دربارهٔ زکات عیب جویی میکردند، قرآن میفرماید: «وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ»[۵]ریشهٔ این انتقاد طمع است، اگر از همان زکات به خود آنان بدهی راضی میشوند؛ ولی اگر ندهی همچنان عصبانی شده و عیب جویی مینمایند.
۷. گاهی ریشهٔ مسخره، جهل و نادانی است. هنگامی که حضرت موسی دستور کشتن گاو را داد، بنی اسرائیل گفتند: آیا ما را مسخره میکنی؟ موسی علیه السلام گفت: «أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ»[۶] به خدا پناه میبرم که از جاهلان باشم. یعنی مسخره برخاسته از جهل است و من جاهل نیستم.
یکی از کارهای مبارک رسول خداصلی الله علیه وآله تغییر نام افراد و مناطقی بود که دارای نام زشت بودند.[۷] زیرا نام بد، وسیلهای برای تمسخر و تحقیر است.
عقیل، برادر حضرت علی علیه السلام بر معاویه وارد شد، معاویه برای تحقیر او گفت: درود بر کسی که عمویش ابولهب، لعنت شدهٔ خداوند است و خواند: «تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ» عقیل فوری پاسخ داد: درود بر کسی که عمّهٔ او چنین است و خواند: «وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ» (زن ابولهب، دختر عمّهٔ معاویه بود.)[۸]
حکم استهزاء
استهزاء دیگران"ظلم" است. قرآن در آیه ۱۱ سوره حجرات مؤمنان را از تمسخر دیگران منع کرده و در پایان میفرماید: «اگر از عمل خویش توبه نکنند ظالماند»:
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ...وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ»[۹]
با توجه با آیات متعددی که در آن، انسانها از استهزای مؤمنان، آیات الهی و دین نهی شدهاندبه مرتکبان این عمل وعده عذاب الهی داده شده بر میآید که استهزاء عملی حرام است که خداوند آنرا قبیح و ناپسند و استهزاء گران را مجرم شمرده است.
آثار و پیامدهای استهزاء
استهزای مؤمنان، دین و آیات الهی در دنیا و آخرت پیامدهای متعددی دارد:
۱- هلاکت دنیوی: استهزای پیامبران الهی از سوی امتهای پیشین
باعث شد که خداوند آنانرا دچار هلاکت دنیوی کند.
«وَمَا يَأْتِيهِمْ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ * فَأَهْلَكْنَا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشًا وَمَضَى مَثَلُ الْأَوَّلِينَ» (زخرف/ ۷، 8)
۲- حبط اعمال: باطل شدن اعمال از دیگر آثار استهزاء آیات خدا و پیامبران است.
«أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ... ذَلِكَ جَزَاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِمَا كَفَرُوا وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَرُسُلِي هُزُوًا»(کهف ۱۰۵ ، 106)
در این دو آیه خداوند حبط و نابودی اعمال و در نتیجه جهنم را نتیجه استهزاء آیات خداوند و فرستادگانش توسط کفار میداند.[۱۰]
۳- مورد استهزاء واقع شدن: کافرانی که مؤمنان را در دنیا استهزاء کردهاند، در آخرت مورد تمسخر آنان قرار خواهند گرفت.
«إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ...فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ»(مطففین/ ۲۹، ۳۰، ۳۴، 35)
در قرآن آثار دیگری برای استهزاء ذکر شده است همچون فراموشی خداوند، ارتداد، حسرت در روز قیامت، خواری و عذاب اخروی.
برخورد با استهزاء گران
قرآن کریم در آیاتی بطور مستقیم یا غیرمستقیم، راههای گوناگونی را برای برخورد با استهزاء گران ارائه داده است که به دو مورد اشاره میکنیم:
۱- ترک همنشینی با آنها
«وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ» (انعام/ 68)
در این آیه قرآن صراحتاٌ امر به ترک همنشینی با کسانی را دارد که آیات خداوند را به تمسخر میگیرند.
۲- ترک دوستی
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا...اولیاءَ»(مائده/ 57)
در این آیه نیز قرآن صراحتاٌ به مؤمنین دستور داده که از دوستی با کسانی که آیات خدا و دینش را به استهزاء و بازی میگیرند بپرهیزند.
از دیگر آیات قرآن راههای دیگری هم بدست میآید (در مقابل استهزاء کافران) همچون صبر و یاد خداوند، موعظه و نصیحت، مقابله به مثل...
