فرهنگ مصادیق:تعریف حسن‌ظن و خوش بینی و فواید آن از منظر آیات و روایات

تعریف حسن‌ظن و خوش بینی و فوایدآن از منظرآیات و روایات

نوشته: زهره السادات حسینی دولت آبادی

مقدمه

به همان نسبت که سوءظن زیاد موجب ویرانی جامعه و بدبختی انسان‌ها و تشتت کارها و ناراحتی جسم و روح است حسن ظن مایه آرامش و وحدت است. حسن ظن مانند سوء ظن هم در مورد خداوند و هم نسبت به مردم وجود دارد، هنگامی که این واژه در مورد مردم به کار می‌رود مفهوم آن این است که هر کاری که از کسی سر زند را بر وجه صحیح حمل می‌کنند مثلا وقتی که مردی را با زن ناشناسی می‌بینند می‌گویند همسر یا محرم اوست و یا هنگامی که شخصی اقدام به ساختن مسجد یا بنای خیر دیگری می‌کند مقتضای حسن ظن آن است که می‌گوید این عمل را با انگیزه الهی و نیت خیر خواهانه انجام داده است و هنگامی که راجع به خداوند به کار می‌رود منظور از حسن ظن است که به وعده‌های الهی امیدوار باشد وعده رزق وروزی، یاری کردن یارانش، امرزش گناهان و مانند این‌ها.

در مورد حسن ظن به مردم احادیث زیر بسیار جالب است

در حدیثی از امیر المؤمنین علی (ع) آمده است: «حُسنُ الظَّنِّ مِنْ اْفضَلِ السَّجایا و اَجْزَلِ العطایا»حسن ظن از بهترین صفات انسانی و پر بارترین مواهب الهی است؛ و در حدیثی دیگر از آن امام بزرگوار می‌خوانیم: «حُسْنُ الظَّنِّ مِنْ أَحسَنِ الشِّیمَ و أفضْلَ القِسَم»حسن ظن از بهترین خویها و برترین بهره هاست. «حُسنُ الظَنِّ یُخَفِّفُ الهَمَّ و یُنجی مِنْ تَقَلُّدِ الأَ ثم»حسن ظن اندوه را سبک می‌کند و از آلوده شدن به گناه رهایی می‌بخشد. «حسن الظَّنِّ راحَه القلب و سلامُه الدینَ»حسن ظن مایه آرامش قلب و سلامت دین است.
امام صادق (ع) فرمودند، حسن ظن ریشه در نیکی و حسن ایمان دارد و دلیل بر سلامت سینه (و جان و نفس او) است. نشانه حسن ظن آن باشد که هر چه را می‌نگرد به چشم پاک و نیک بنگردوعیب بین نباشد چرا که خدای متعال صفاتی در انسان قرارداده که اقتضای آن حسن ظن وگمان نیک است. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: به برادرانتان حسن ظن داشته باشید و از این صفت، صفای قلب و شکوفایی طبع، غنیمت گیرید. ابی بن کعب گوید: چون یکی از برادرانتان را دیدید که دارای صفتی است که آن را نیک ندانید آن را به هفتاد وجه تأویل کنید و برای آن صفت معانی نیک فرض کنید. چون چنین کردید و به یکی از آن معنای، قلبتان آرام یافت، خوب است؛ و گرنه خویش را ملاقات کنید که او را در متصف بودن به این صفت، معذور ندانسته‌اید، خداوند تبارک و تعالی بر داوود وحی فرستاد که نعمت‌ها و موهبت‌هایم را به یاد بندگانم آور که آنان جز نیکی و زیبایی نبینند تا آینده را چون گذشته (سرشار از نعمت) ببینند. حسن ظن انسان را به حسن عبادت وا می‌دارد؛ ولی انسان فریب خورده و مغرور پیوسته گناه می‌کند و آرزوی آمرزش دارد. در میان خلق خدا آن کس که بندگی او را کرده و امید به پاداش او دارد و از کیفر او بیمناک است حسن ظن دارد. خوش بینی به خداوند یا ملازم با امید به اوست و یا علت تحقق آن، این صفت در آیات و روایات نیکو شمرده شده است و نسبت به حسن و لزوم تحصیل آن ترغیب شده است، تا مبادا حالت خوف در مؤمن بر امید او غلبه کند و یا کثرت تهدیدهای مذکور در قرآن و عذاب و آتش برای کافرین و معصیت کاران و غفلت از وعده‌های رحمت و مغفرت و بهشت برای مؤمنین و فرمانبرداران و وسوسه‌های پنهانی از ناحیه جن و انس وی را از رحمت خدا نا امید نماید، ممکن است این تعریفها و تشویقها را ارشاد به حسن ظن، غلبه حالت رجا بر حالت خوف بدانیم. چرا که رحمت خداوند بر غضب او و عفوش بر مجازات او پیشی می‌گیرد.این امر با توجه به مطالب زیر روشن خواهد شد.
در قرآن کریم می‌خوانیم: «الظَّانِّينَ بِاللَّهِ ظَنَّ السَّوْءِ.مردان و زنان منافق و مشرک به خدا گمان بد می‌برند.»
«يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ؛ منافقان گمان‌های نادرستی همچون گمانهای دوران جاهلیت دربارهٔ خدا داشتند .»
در هر دو آیه فوق در مورد منافقین گفته می‌شود که آنها گمان می‌کردند، خداوند پیامبر خود را یاری نخواهد کرد بنابراین انسان باید در مورد خداوند گمانی مناسب با مقام او داشته باشد.
«نَبِّئْ عِبَادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ: بندگانم را آگاه کن که من بخشنده مهربانم»، «إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلَى ظُلْمِهِمْ: پروردگار تو نسبت به مردم با اینکه ظلم می‌کنند دارای مغفرت است» دو آیه فوق انسان را به لزوم امیدواری و حسن ظن ارشاد می‌کنند. حسن ظن به خدا این است که به جز او به کسی امیدوار نباشی و جز از گناهانت نترسی. خوش بینی به خدا از لوازم ایمان بلکه حقیقت ایمان است. زیرا ایمان به معنای گرویدن است پس از شناختن و باور داشتن خدا به رحما نیت و ربوبیت و راستی و درستی کارهایش و سایر صفات کمالیه اش، آن گاه به خدا بگرود. یعنی او را بزرگ داند و دوست دارد و برای او ذلیل و فرمانبردار گردد و امید رسیدن به هر خیری را از او داشته باشد این است معنای گرویدن به خدا، پس هر که حالت بدبینی به خدا در او باشد در آن حال از خدای خود بریده و از او فاصله گرفته و بی علاقه شده است و این همان بی ایمانی است بنابراین خوش بینی به پروردگار در هر حال واجب و لازم است. و روایات و آیات در امر به آن و مدح‌آن فراوانست که دراینجا به چند نمونه از روایات اشاره می‌کنیم.
حضرت رضا (ع) به ابن بزیع فرمودند: گمان خود را به خدا نیکو گردان، بدرستی که خدای عزَّ وَجَل می‌فرمایند: من نزد گمان عبد مؤمن هستم اگر گمان خوب داشته باشد من جزای او را به خوبی می‌دهم و اگر گمان بد داشته باشد جزای او را ببدی خواهم داد.
امام باقر (ع) فرمود: در کتاب علی (ع) یافتیم که رسول خدا (ص) بر منبر خود فرمود: سوگند به آنکه نیست شایسته پرستشی جز او به هیچ مومنی هرگز خیر دنیا و آخرت داده نشده جز به وسیله خوش گمانیش به خدا و امیدواری و خوش خلقیش و خودداری کردنش از بدگویی و غیبت مومنان و سوگند به آنکه جز او شایسته پرستشی نیست، خدا هیچ مؤمنی را پس از توبه و استغفار عذاب نکند جز به خاطر بد گمانیش به خدا و تقصیر و کوتاهی او در امیدواری و بدخلقی و غیبت از مومنین، سوگند به آنکه نیست شایسته پرستش جز او هیچ بنده مومنی خوش گمانی به خدا نکند جز آنکه خدا به اندازه آن با او رفتار کند زیرا خدا کریم است و هر چیزی به دست اوست و شرم دارد که بنده مومنش گمان بد به او برد و او گمان و امیدش را بر نیاورد به خدا خوش گمانی کنید و به او رغبت نمائید.
باید دانست حسن ظن به خدا هر چند در هر حال واجبست، لکن ساعت آخر عمر بویژه به آن امر شده که انسان با حسن ظن به پروردگارش بمیرد یعنی با دلخوشی به خدا و اینکه او را به جای بهتری می‌برد چنانچه در دنیا ریزه خور خوان احسان او بود حال هم بر خوان انعامش در عالم برزخ و عوالم برتر می‌رود و در برابر عقاید وکردارهای ناقابلش انعامها و لطفها خواهد فرمود. قال رسول الله (ص): لا یموتُنَّ أحَدَکُم حَتّی یَحْسَنُ ظنَّه بالله عزَّوَجلَّ فانَّ حسن الظنَّ بالله ثمن الجنه. رسول خدا (ص) فرمود: نباید بمیرد یکی از شما تا اینکه گمانش را به خدای عزوجل نیکو کند زیرا گمان نیک به خدا بهای بهشت است.
اینها روایاتی بود که در مدح حسن ظن آمده بوده، حال اشاره می‌کنیم به دو روایت که مذمت سوءظن به خدا آمده است در عقاب کسی که سوءظن به خدا دارد و مأیوس از رحمت خداست. در بحارالانوار نقل می‌کند از حضرت رسول (ص) که فرمود: روز قیامت می‌آورد خدای تعالی آنهائی که مأیوس بودند از رحمت او در حالتیکه صورتهای آنها سیاه است و گفته می‌شود اینها آن اشخاصی هستند که مأیوس بودند از رحمت خدای تعالی؛ و نیز فرمود حضرت رسول (ص) به امیرالمومنین، یا علی مشورت نکن با کسی که ترسو است بدرستی که او سخت می‌کند برتو حاجت تو را و همچنین مشورت مکن با بخیل بدرستی که او نمی‌گذارد به مقصد خود برسی و همچنین مشورت مکن با کسی که حرص زیاد دارد، بدرستی که او نیکو می‌گرداند افعالی را که بر تو بد است، بدان یا علی بدرستی که جبان و بخیل و حریص یک طبیعت واحده است که جمع می‌کند آنها را سوءظن به خدا.

پانویس

منبع: حوزه خدیجه کبری (س) - تاریخ برداشت: 94/11/08

بازگشت به حسن ظن به کفار