فرهنگ مصادیق:تربیت دینی و اخلاقی کودک از دیدگاه امام رضا علیه السلام
نویسنده:سیده نسرین صفوی، کارشناس ارشد فقه و حقوق، پژوهشگرمدرسه علمیه حضرت خدیجه (سلام الله علیها)
محتویات
چکیده
در این پژوهش با بهره گیری از سیره و کلام امام رئوف علی بن موسی الرضا (علیهما السلام) به بررسی چگونگی تربیت دینی و اخلاقی کودک پرداخته شده است.
تربیت از ارکان مهم و اساسی سعادت بشر است که تا پایان عمرِ هر انسانی ادامه دارد و بهترین سنین برای تربیت پذیری، سنین کودکی است. والدین مسلمان باید اهتمام بسیاری در رشد دینی و اخلاقی کودکشان داشته باشند. توجه به روشهای تربیت دینی از دیدگاه معصومین (علیهم السلام) میتواند ایشان را در رشد بهتر دینی و اخلاقی کودکانشان یاری دهند.
در این مقاله ابتدا مفهوم تربیت و تربیت دینی توضیح داده شده است، سپس برای آشنایی مخاطب با اعتلای رشد دینی و اخلاقی کودک، مثالهای ملموسی مانند آموزش نماز خواندن، قرآن خواندن، کمک به نیازمندان ذکر شده است. در ادامه به بیان روشهای کاربردی تربیت فرزند مانند روش عادلانه، روش عملی و روش دوست یابی پرداخته است.
هدف از این پژوهش آشنایی با سیره تربیتی امام رضا (علیه السلام) و بهره گیری از احادیث گهربار ایشان میباشد.
واژگان کلیدی: تربیت، کودک، تربیت دینی، سیره رضوی، امام رضا (علیه السلام)
مقدمه
تربیت کودک در اسلام وظیفهای است که خداوند آن را به والدین واگذار کرده و پدر و مادر موظف به اجرای این تعهد هستند. این مسئولیت تنها در تأمین خوراک و پوشاک از جانب والدین خلاصه نمیشود؛ بلکه شامل تربیت و آموزش اخلاق فرزندان به منظور آماده کردن آنها برای ورود به صحنه اجتماع و شناخت مسئولیت در برابر سایر اعضای جامعه نیز بر عهدهٔ پدر و مادر میباشد.
تربیت از ارکان مهم و اساسی سعادت بشر است که تا پایان عمر هر انسانی ادامه دارد و بهترین سنین برای تربیت پذیری، سنین کودکی است.
راه تربیت، راهی دشوار و طولانی است که مشقت و سختی را به همراه دارد ولی آنکه در این مسیر، با امید و تلاش حرکت کند، به موفقیت و پیروزی دست مییابد.
فرزند صالح آئینهٔ تمام نمای والدین خود و مایهٔ فخر و مباهات آنان و شکرگزار ایشان به پیشگاه خداوند متعال است.
در این مختصر به بیان گزیدهای از بیانات گهربار امام رضا (علیه السلام) پیرامون تربیت فرزندان پرداخته شده است و امید است با بهره گیری از کلام آن بزرگوار و پیروی از سیرهٔ ائمه اطهار (علیهم السلام) راهکارهای ارائه شده را جهت تربیت نسلی با ایمان به کار بندیم.
مفهوم تربیت و تربیت دینی
تربیت از ریشه «ربو» به معنای زیادت گرفته شده است. [۱] در بحث تربیت انسان، مفهوم واژهٔ تربیت، بر پرورش استعدادهای انسان یعنی فراهم ساختن زمینهٔ رشد استعدادهای آدمی دلالت میکند، [۲] و با توجه به فطری بودن دین، تربیت دینی در اسلام به معنای فراهم کردن زمینههای شکوفایی فطرت توحیدی انسان و تجلی آن در اعمال عبادی وی میباشد. [۳]
تربیت کودک در اسلام وظیفهای است که خداوند آن را به والدین واگذار کرده است. این مسئولیت تنها در تأمین خوراک و پوشاک خلاصه نمیشود؛ بلکه شامل تربیت و آموزش اخلاق و مسئولیت پذیری به فرزندان نیز میباشد.
قرآن کتاب الهی، نور هدایت، شفای سینه از دردهای اخلاقی و راهنما به سوی زندگی برتر است. مرد و زن در برابر این نعمت بی نظیر الهی مسئول و مکلف اند، تکلیف آنان یاد گرفتن قرآن و عمل به آیات آن در تمام شئون حیات است.
توجه به رشد دینی و اخلاقی کودک
در فرهنگ ناب اسلامی و در فرهنگ رضوی توجه ویژهای به رشد دینی و اخلاقی کودکان شده است. خصوصاً برخی موارد بطور ویژه مورد تأکید قرار گرفته است:
نماز خواندن
امام رضا (علیه السلام) دربارهٔ نماز خواندن کودکان میفرماید: «پسران باید در سنین هفت سالگی به نماز وادار شوند.»[۴][۵]
برای آموزش نماز و چگونگی استدلال به فرزندان مناسب است که بگوییم: عزیزم همان طور که کسی به ما هدیه میدهد، باید از او تشکر کنیم، از خدا هم به خاطر نعمتهایش، به وسیلهٔ نماز تشکر میکنیم. چگونه؟ برای تشکر از دیگران دنبال این هستیم که آنها چه هدیه و تحفهای را دوست دارند؟ همان را تهیه و تقدیم میکنیم. در مورد تشکر از خدا هم باید ببینیم که او چه چیزی را دوست دارد و چه چیزی را دوست ندارد؟ خداوند در قرآن به این سؤال ما چنین پاسخ داده است: «نماز را برای یاد من بخوانید.»[۶][۷] پس خدا نماز و قرآن خواندن ما را دوست دارد، چون باعث میشود ما از غفلت خارج شویم و خدا را یاد کنیم. [۸]
آموزش قرآن
قرآن کتاب الهی، نور هدایت، شفای سینه از دردهای اخلاقی و راهنما به سوی زندگی برتر است. مرد و زن در برابر این نعمت بی نظیر الهی مسئول و مکلف اند، تکلیف آنان یاد گرفتن قرآن و عمل به آیات آن در تمام شئون حیات است. بی تفاوتی نسبت به کتاب خدا، گناهی بس بزرگ و معصیتی بس عظیم است.
امام رضا (علیه السلام) میفرماید: «برای خانههای خود، نصیب و بهرهای از قرآن (به تلاوت آن) قرار دهید. زیرا هرگاه قرآن در خانه خوانده شود، (در رزق و روزی و سایر امور) بر اهل آن گشایش و آسایش قرار داده شود (و خیر و برکت و لذت زندگی در آن بسیار گردد)، و ساکنین آن در معرض ازدیاد و افزایش نعمت باشند و چون در خانه قرآن خوانده نشود فشار و سختی (و گرفتاری در امور دیگر) بر اهل آن رو آورد و خیر و نیکی و برکت آن کاهش یابد و ساکنین آن در کمبود (نعمت و شادی و نشاط) باشند.»[۹][۱۰]
با توجه به این روایات مسئولیت سنگین سرپرست خانه روشن تر میشود. سرپرست خانه لازم است قرآن را فرا بگیرد، و زمینه فراگیری زن و فرزند را نیز فراهم کند، آن گاه همه با هم به کتاب خدا عمل کنند، تا عرصه گاه خانه از آلودگیها پاک و به حسنات و نیکیها آراسته شود، و در نتیجه خانه و خانواده، نمونهای از بهشت آخرت گردد.
خانهای که اهلش اهل قرآن اند، از برکت قرآن رشد عقلی و فکری پیدا میکنند، که عقل هماهنگ با قرآن، عقل ملکوتی و سودش عبادتِ حق و تحصیل بهشت جاودانی است. [۱۱] لذا بسیار لازم و ضروری است که والدین به فرزندان خود قرآن را آموزش دهند و ایشان را در فضایی معطر به عطر قرآن پرورش دهند.
سرپرست خانه لازم است قرآن را فرا بگیرد، و زمینه فراگیری زن و فرزند را نیز فراهم کند، آن گاه همه با هم به کتاب خدا عمل کنند، تا عرصه گاه خانه از آلودگیها پاک و به حسنات و نیکیها آراسته شود، و در نتیجه خانه و خانواده نمونهای از بهشت آخرت گردد.
کمک به نیازمندان
نوع دوستی و کمک به دیگران از عالیترین تعالیم دین است؛ چرا که بنی آدم اعضای یکدیگرند و سعادت هر فرد در گروی سعادت جامعهٔ اوست. طعم شیرین نوع دوستی را از همان کودکی باید به ذائقهٔ کودک چشانید.
امام رضا (علیه السلام) میفرماید: «کودک را امر کن تا با دست خود صدقه بدهد اگر چه کم باشد، هر چیزی که برای رضای خداوند داده شود اگر چه کم هم باشد (در نزد خداوند بزرگ است).» [۱۲]
روشهای کاربردی تربیت فرزند
روش شناسی و بررسی شیوههای تربیتی در نظام تعلیم و تربیت اسلامی از جایگاهی مهم برخوردار است. در اسلام و سیرهٔ تربیتی معصومین (علیهم السلام) به ویژه امام رضا (علیه السلام) روشها و شیوههایی به کار گرفته شده است که برخی از مهمترین آنها عبارتند از:
روش عادلانه
یک خانوادهٔ چند نفری به منزلهٔ یک کشور کوچک هستند که پدر و مادر این کشور را هدایت میکنند. در ادارهٔ یک خانواده عدل و انصاف ضرورت دارد. صفا و صمیمیت، محبت و الفت، تنها در محیطی با عدل و مساوات برقرار میشود و در چنین محیطی است که کودکان درست پرورش مییابند و قوههای درونی خویش را به فعلیت میرسانند. بنابراین پدر و مادر باید بین تمام فرزندان خویش از بزرگ تا کوچک، کم استعداد و با استعداد، دختر و پسر عدالت را برقرار سازند و در تقسیم کارهای منزل، خوراک و پوشاک، احترام و ابراز محبت و ... با آنها عادلانه رفتار کنند.[۱۳]
امام رضا (علیه السلام) میفرماید: «دختر و پسر با هم مساوی هستند».[۱۴][۱۵]
والدینی که میان فرزندان خود تبعیض قائل میشوند و تفاوتهای فردی را در نظر نمیگیرند و در جمع، دیگران را مورد تعریف و تمجید قرار داده و به رخ فرزندان خود میکشند، در حقیقت شخصیت فرزند خود را میشکنند و باعث به وجود آمدن حس حسادت در آنها میشوند که این حس تأثیرات سوئی در روح و جان فرزند میگذارد و او را از جادهٔ صلاح و سعادت منحرف میکند. همان طور که خداوند تنها ملاک برتری انسانها را تقوا قرار داده است، والدین نیز باید به این اصل مهم توجه نمایند. [۱۶]
پدر و مادر باید بین تمام فرزندان خویش از بزرگ تا کوچک، کم استعداد و با استعداد، دختر و پسر عدالت را برقرار سازند.
روش عملی
در میان روشهای تربیتی، روش عملی به دلیل کاربردی بودن از نفوذ و تأثیرگذاری فراوانی برخوردار است. بنابراین به جای آن که آموزههای دینی و تربیتی را به صورت دستوری بیان کنند، باید با اعمال و رفتار این امور را به کودکان خویش آموزش دهیم. چرا که چشمان کودکان از تمام حرکات و سکنات والدین و خانواده فیلم برداری میکند. از این رو تربیت فرزند بیش از آن که با آموزههای کلامی و ارتباط زبانی صورت گیرد، مبتنی بر رفتار عملی است.
کودک به طور معمول سخن گفتن، آداب معاشرت، آداب و سنن دینی را در محیط خانه فرا میگیرد و اگر والدین به دستورات دینی اهمیت دهند و موازین اخلاقی را رعایت کنند، بی شک این گونه عمل بر روح و روان کودک تأثیر میگذارد. [۱۷]
روش دوست یابی
از حضرت رضا (علیه السلام) پرسیدند بهترین آسایش در دنیا چیست؟ میفرماید: «وسعت منزل و زیادی دوستان».[۱۸] [۱۹]
بنابراین حدیث، منظور امام معصوم (علیه السلام) دوستان صالح است که انسان را به یاد خدا میاندازند و در امور دینی و حتی دنیوی یاری میدهند؛ این نشانهٔ اهمیت دوست است.
همچنان که بزرگان احتیاج به دوست و رفیق دارند، کودکان نیز به این امر نیازمند هستند و والدین نمیتوانند او را از این خواستهٔ طبیعی محروم سازند. هم چنین پدر و مادر نمیتوانند مستقیماً به فرزندان بگویند با چه کسانی رفیق شود و از چه کسانی دوری گزینند؛ بلکه باید آنها را در انتخاب دوست آزاد گذارند. اما از آن جا که اخلاق و رفتار رفقا بدون شک در یکدیگر تأثیر میگذارند و دوستان در بسیاری از اخلاق و رفتارها از یکدیگر پیروی میکنند، در اسلام دستور داده شده که از رفیق بد اجتناب کنیم. [۲۰]
بر این اساس پدر و مادر نباید نسبت به دوستان فرزند خود بی اعتنا باشند؛ بلکه اگر بتوانند برای فرزندانشان دوستان خوبی انتخاب کنند، صلاح و سعادت آنها را تأمین نمودهاند و بهترین طریق، آن است که وقتی کودک به حد رشد و تمییز رسید و خوب و بد را از هم تشخیص داد با نرمی و ملاطفت صفات یک دوست خوب و علائم یک دوست بد را برایش شرح دهند و نتایج دوستی با چنین افرادی را برایش بازگو کنند و آن گاه از دور بر رفتار فرزند و دوستان او نظارت داشته باشند. [۲۱]
در اسلام دستور داده شده که از رفیق بد اجتناب کنیم.
نتیجه
انسان برای رسیدن به موفقیت به دو مقولهٔ آگاهی و الگو نیازمند است، در نتیجه باید برای کسب هر یک از این دو تلاش نماید. دین مقدس اسلام برترین الگوهای زندگی موفقِ فردی و اجتماعی را به ما میشناساند. تربیت مناسب نسل آینده و آموختن مهارتهای لازمِ تربیت فرزند، از جمله مسائلی است که دین مبین اسلام و ائمه معصومین (علیهم السلام) به آن توجهی ویژه دارند.
در این میان بیانات گهربار امام رضا (علیه السلام) در مورد تربیت فرزند ره توشهای عظیم در راه دست یابی به این امر خطیر میباشد. انسان با الگوبرداری از سیره ایشان و بکار بردن روشهای اسلامی و تربیت نسل صالح میتواند به سعادت دنیوی و اخروی دست یابد.
فهرست منابع
- قرآن کریم، ترجمه ناصر مکارم شیرازی
۱. اخبار و آثار حضرت امام رضا (علیه السلام)، عطاردی، عزیزالله، تهران، کتابخانه صدر، ۱۳۹۷ق.
۲. آداب و آفات تربیت کودک و نوجوان، سید میرزایی و دیگران، داود، سوم، بی جا، احمدیه، 1385.
۳. آئین همسرداری یا اخلاق خانواده، امینی، ابراهیم، چاپ چهارم، قم، اسلامی، 1378.
۴. تربیت دینی از دیدگاه امام علی (علیه السلام)، ابوطالبی، مهدی، چاپ سوم، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۸
۵. تربیت دینی کودکان، یوسفیان، نعمت الله، قم، زمزم هدایت، 1389.
۶. تربیت دینی کودک ضامن سلامت روح کودک، رضائیان، زهرا، برگرفته از سایت www.tebyan.net، تاریخ انتشار29/11/1385.
۷. طرائف الحکم یا اندرزهای ممتاز، آشتیانی، میرزا احمد و شاگردان، چاپ سوم، تهران، کتابخانه صدوق، 1363.
۸. عیون اخبار الرضا علیه السلام، ابن بابویه قمی، محمد بن علی بن حسین (شیخ صدوق)، تهران، جهان، ۱۳۷۸ق؛ ترجمه علی اکبر غفاری و حمیدرضا مستفید، تهران، صدوق، 1372.
۹. لسان العرب، ابن منظور، محمد بن مکرم، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۶ق.
۱۰. مسند امام رضا علیه السلام، عطاردی، عزیزالله، مشهد، آستان قدس، ۱۴۰۶ق.
۱۱. من لایحضره الفقیه، ابن بابویه قمی، محمد بن علی بن حسین (شیخ صدوق)، جامعه مدرسین، ۱۴۱۳ق.
۱۲. نظام خانواده در اسلام، سالاری فر، محمدرضا، قم، هاجر، 1385.
پانویس
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، ج5، ص126.
- ↑ ابوطالبی، تربیت دینی از دیدگاه امام علی علیه السلام، ص17.
- ↑ همان، ص23.
- ↑ یُؤْخَذُ الْغُلَامُ بِالصَّلاةِ وَ هُوَ ابْنُ سَبْعِ سِنِینَ.
- ↑ شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج3، ص436.
- ↑ أَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي.
- ↑ طه، آیه14.
- ↑ سید میرزایی و دیگران، آداب و آفات تربیت کودک و نوجوان، صص62و61.
- ↑ إجعلوا لبیوتکم نصیبا من القرآن، فانّ البیت إذا قرء فیه القرآن یسّر علی أهله و کثر خیره و کان سکّانه فی زیادة، و إذا لم یقرء فیه القرآن ضیق علی أهله و قلّ خیره و کان سکّانه فی نقصان.
- ↑ آشتیانی و شاگردان، طرائف الحکم یا اندرزهای ممتاز، ج2، ص109.
- ↑ سالاری فر، نظام خانواده در اسلام، صص343-341.
- ↑ عطاردی، اخبار و آثار حضرت امام رضا علیه السلام، ص676؛ همو، مسند امام رضا علیه السلام، ج2، ص207.
- ↑ امینی، آئین همسرداری یا اخلاق خانواده، صص 138-137.
- ↑ البناتُ و البنون فی ذلکَ سواءٌ.
- ↑ عطاردی، مسند امام رضا علیه السلام، ج2، ص277؛ ر.ک: همو، اخبار و آثار حضرت امام، ص694.
- ↑ رضائیان، تربیت دینی کودک ضامن سلامت روح کودک، ص1.
- ↑ یوسفیان، تربیت دینی کودکان، ص108.
- ↑ سَعَةُ الْمَنْزِلِ وَ کَثْرَةُ الْمُحِبِّین.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ج71، ص177.
- ↑ امینی، آئین تربیت، ص24.
- ↑ امینی، آئین تربیت، صص312-313.
