فرهنگ مصادیق:تحریم ربا از نظر احادیث

تحریم ربا از نظر احادیث

مقدمه

تحریم عمل زشت ربا، در روایات بسیار زیاد و گسترده‌ای مطرح شده است. این روایات به قدری زیاد است که شاید به سر حد تواتر برسد، در این روایات تعبیرات بسیار تکان دهنده‌ای در مورد این کار اقتصادی ظالمانه و غیر انسانی وارد شده است که دربارهٔ کمتر گناهی دیده می‌شود. در برخی روایات ربا خواری با عمل زشت منافی عفت مقایسه شده و از آن بدتر شمرده شده است. از جمله در حدیثی آمده است که پیغمبر اکرم (ص) به علی (ع) فرمود: «یا علی درهم ربا اعظم عندالله من سبعین زنیة...؛ ای علی! یک درهم از ربا از نظر گناه و معصیت بدتر از هفتاد بار زناست». حتی تعبیراتی بسیار تندتر و شدیدتر از این هم موجود است. این تعبیر در روایات متعدد دیگری وارد شده است ولی با اعداد و ارقام مختلف، در بعضی از روایات معادل ۳۳ بار ^[۱]. و در روایت دیگر معادل ۳۰ بار ^[۲] و در بعضی معادل ۲۰ بار ^[۳] و در بعضی معادل یک بار ^[۴] عمل منافی عفت شمرده شده است.
همه می‌دانند اسلام به شدت با اعمال منافی عفت برخورد می‌کند، حال باید حساب کرد که زیان و زشتی ربا خواری چقدر زیاد است که دربارهٔ آن چنین می‌گوید و این از صریح‌ترین دلایل بر حرمت ربا در اسلام است. در اینجا این سؤال پیش می‌آید که چرا عددها در روایات مزبور تا این حد متفاوت و مختلف است؟ در پاسخ این سؤال می‌توان گفت که، رباها مختلف است همه انواع ربا بد، ظالمانه و زشت است، ولی بعضی از بعضی بدتر و زشت تر می‌باشد و این تفاوت اعداد، مربوط به تفاوت انواع رباست؛ مثلا ربای اضعاف مضاعف که شرح آن گذشت با ربای معمولی متفاوت است، و قبح و زشتی آنها یکسان نیست. و ربا گرفتن از یک انسان بسیار ضعیف که مثلا برای درمان فرزندش مختصری وام می‌گیرد با ربا گرفتن از افرادی که در چنین شرایط اضطراری قرار ندارند فرق می‌کند و اولی به مراتب زشت تر و ظالمانه تر است. تحمیل رباهای ظالمانه بر یک ملت بزرگ که تمام هستی آنها را به باد می‌دهد با ربا گرفتن از یک فرد فرق می‌کند، بنابراین همه انواع ربا زشت و ظالمانه و گناه است ولی بی شک این انواع سلسله مراتبی دارد. اما چرا مقایسه با اعمال منافی عفت شده و از آن بدتر شمرده شده است؟ ممکن است از این نظر باشد که ربا خواری یکی از عوامل اصلی فقر و اختلاف طبقاتی است و می‌دانیم یکی از علل فحشاء، فقر و فشار اقتصادی است که سبب شکست جوانان در تشکیل خانواده و کشانیده شدن آنها به فساد است. اگر ریشه فقر خشکانیده شود لااقل بخش مهمی از فحشاء و فساد اخلاقی از میان خواهد رفت، آنها که مقدمات فقر را در جامعه فراهم می‌سازند در فساد و انحرافات اخلاقی آن شریک و سهیمند، و عمل آنها گاه با چندین بار عمل منافی عفت برابری می‌کند!
به هر حال این روایات به روشنی و با صراحت و با تأکیدهای متعدد دلالت بر تحریم ربا دارد، و آن را هم ردیف بزرگترین گناهان از نظر اسلام می‌شمرد (تا حد زنای با محارم و حتی فراتر)، و با توجه به گستردگی این روایات و لحن شدید آنها اگر دلیلی بر حرمت ربا جز این گروه از روایات نبود کافی به نظر می‌رسید.
در برخی از روایات دیگر ربا و تمام کسانی که به نوعی با آن ارتباط دارند را لعنت می‌کند. امیر مؤمنان علی (ع) می‌فرماید: «لعن رسول الله (ص) الربا و آکله و بایعه و مشتریه و کاتبه و شاهدیه»؛ ^[۵]، پیامبر گرامی اسلام (ص) در این روایت «ربا» و پنج طایفه را که در ارتباط با ربا هستند لعنت کرده است: کسی که میهمان ربا خوار می‌شود و از غذایی که از پول ربا تهیه شده است با علم و آگاهی استفاده می‌کند، ربا خوار، ربا دهنده، کسی که ربا را محاسبه می‌کند، شهود قرارداد ربا. در هر مورد، که یک چیز حرام، به این گستردگی مورد لعن خداوند قرار می‌گیرد ^[۶]، دلیل بر عظمت حرمت آن کار، و قبح و زشتی فوق العاده آن است. این گروه از روایات نیز دلیل بر حرمت ربا و رباخواری است. در برخی از روایات دیگر می‌گوید: ربا بدترین و خبیث‌ترین نوع معاملات است.
امام باقر (ع) می‌فرمایند: «اخبث المکاسب کسب الربا»، «کثیف‌ترین معاملات، معاملات ربوی است». حتی از شراب فروشی و قمار و فحشاء، کثیف تر است. در حدیث دیگر آمده: «و من الفاظ رسول الله (ص) الموجزة التی لم یسبق الیها، شر المکاسب کسب الربا». «از سخنان کوتاه و پر معنی رسول خدا (ص) که پیش از آن حضرت، سابقه نداشته این است که فرمود: ربا خواری بدترین نوع کسب هاست». نتیجه این که این گروه از روایات نیز دلالت روشنی بر حرمت ربا دارد؛ حرمتی شدید و مؤکد. برخی از روایات دیگر دلالت بر هلاکت ربا خواران در دنیا دارد. امام صادق (ع) می‌فرماید: «اذا اراد الله بقوم هلاکا ظهر فیهم الربا»، «هنگامی که خداوند اراده هلاکت قومی را کند، ربا در میان آنها ظاهر می‌گردد». معنای این روایت این است که ربا مجازات دنیوی نیز دارد و به هلاکت ربا خواران منهی می‌شود.
ممکن است سئوال شود چرا خداوند اراده هلاکت مردم و قومی را می‌کند، تا ربا در بین آنها شیوع پیدا کند و سبب نابودی آنها شود؟ پاسخ این سؤال روشن است، اراده خداوند بدون دلیل نیست، لابد آن قوم مرتکب گناهانی شده‌اند که خداوند حکیم، اراده نابودی آنها را می‌کند و گرفتار ربا خواری می‌شوند. این نکته نیز قابل دقت است که لازم نیست همواره هلاکت، مانند هلاکت و نابودی اقوام پیشین و با صاعقه‌ها و زلزله‌ها مثل قوم لوط و عاد و ثمود باشد، بلکه هلاکت امروزه اشکال دیگری نیز دارد، بیماری‌های غیر قابل علاجی همچون ایدز و نیز اعتیاد به مواد مرگ آور، انواع بیماری‌های روانی که قسمت عمده‌ای از بیمارستان‌های کشورهای غربی را به خود اختصاص داده است و مانند آنها، همه اسباب هلاکت امت‌های گناه کار می‌تواند باشد؛ و به هر حال این گروه از روایات نیز دلالت بر حرمت شدید ربا دارد. برخی از روایات دیگر سرانجام ربا خوار را آتش دوزخ شمرده است. امام علی (ع) می‌فرماید: «خمسة اشیاء تقع بخمسة اشیاء ولا بد لتلک الخمسة من النار من اتجر بغیر علم فلا بدله من اکل الربا، و لابد لا کل الربا من النار»، «پنج چیز علت پنج چیز است و سرانجام این‌ها جهنم است: تجارت و کسب بدون آگاهی از احکام فقهی آن سبب ربا خواری و منتهی به آن می‌شود و ربا خوار حتما در دوزخ خواهد بود» و روشن است که این گونه روایات نیز دلیل بر تحریم این عمل است. در مورد بر حذر داشتن از ربا پیامبر خدا (ص) می‌فرماید: «إن الله عز و عجل لعن آکل الربا و موکله و کاتبه و شاهدیه»، «خداوند عزوجل ربا خوار و ربا دهنده و کاتب و گواهان آن را لعنت کرده است». همچنین می‌فرماید: «أتیت لیلة اسری بی علی قوم بطونهم کالبیوت فیها الحیات تری من خارج بطونهم، فقلت: من هؤلاء یا جبرئیل؟ قال: هؤلاء أکلة الربا»، «شبی که به معراج رفتم، بر مردمی گذشتم که شکم هایشان چون خانه‌ای بود و در آنها مارهایی وجود داشت که از بیرون شکم هایشان دیده می‌شد. پرسیدم: ای جبرئیل! اینها کیستند؟ گفت: اینان ربا خوارانند». امام باقر (ع) می‌فرماید: «أخبث المکاسب، کسب الربا»، «پلیدترین کسب‌ها، رباست».
امام صادق (ع) می‌فرماید: «آکل الربا لا یخرج من الدنیا حتی یتخبطه الشیطان»، «ربا خوار از دنیا نرود، تا آن که شیطان دیوانه اش کند». همچنین می‌فرماید: «در هم ربا أعظم عندالله من سبعین زنیة بذات محرم فی بیت الله الحرام»، «یک درهم ربا، نزد خداوند سنگین تر است از هفتاد بار زنا کردن با محارم در کعبه خانه محترم خدا». در مورد حکمت تحریم ربا امام صادق (ع) در پاسخ به پرسش هشام ابن حکم از علت تحریم ربا می‌فرماید: «إنه لو کان الربا حلالا لترک الناس التجارات وما یحتاجون إلیه فحرم الله الربا لتفر الناس عن الحرام إلی التجارات و إلی البیع والشراء فیتصل ذلک بینهم فی القرض»: اگر ربا حلال بود، مردم کار تجارت و کسب مایحتاج خود را رها می‌کردند. پس خداوند ربا را حرام فرمود، تا مردم از حرام خواری دست کشیده، به تجارت و خرید و فروش روی آورند و زیادی مال را به یکدیگر قرض دهند.
همچنین در پاسخ به سؤال از علت تحریم ربا می‌فرماید: «لئلا یتمانع الناس المعروف»، تا این که مردم از احسان کردن به یکدیگر دریغ نورزند. در مورد عوامل آلوده شدن به ربا امام علی (ع) می‌فرماید: «معاشر الناس، الفقه ثم المتجر، والله للربا فی هذه الامة أخفی من دبیب النمل علی الصفا»، «ای مردم! ابتدا احکام، سپس تجارت! به خدا قسم که ربا در میان این امت ناپیداتر از حرکت مورچه بر روی تخته سنگ سیاه است. همچنین می‌فرماید: «من اتجر بغیر فقه فقد ارتطم فی الربا»، «آن که بدون دانستن احکام دین، تجارت و کسب کند، به ورطه ربا درافتد». در مقایسه قرآن با روایات در مورد ربا باید گفت: از نظر قرآن ربا به طور مطلق ظلم است نه بیرحمی و عدم احسان. ولی در روایات تعبیراتی آمده است که آن تعبیرات بیشتر ربا را محدود می‌کند به ربای مصرفی و استهلاکی یا ربای درماندگان. چندین روایت قریب به این مضمون است که از جمله این روایت: «عن سماعة قال: قلت لابی عبدالله (ع): انی رایت الله قد ذکر الربوا فی غیر آیة و کرره»: سماعه می‌گوید: به امام صادق (ع) گفتم من می‌بینم خدا ربا را در چند آیه ذکر کرده و تکرار نموده یعنی خیلی اهمیت داده «فقال: او تدری لم ذاک؟» فرمود می دانی برای چه؟ گفتم نه. «قال: لئلا یمتنع الناس من اصطناع المعروف». برای اینکه جلو کار خیر گرفته نشود. یعنی اگر کسی احتیاج داشته باشد البته جای معروف است ظاهر قضیه این است که معروف یعنی کمک کردن در جائی که کسی احتیاج دارد و دیگری باید به او احسان و کمک بکند. خدا ربا را حرام کرده، این راه را بسته تا مردم را از طریق قرض الحسنه برای یکدیگر کارگشائی کنند نه از طریق ربا.
در روایت دیگری از حضرت صادق (ع) آمده است: «و علة تحریم الربوا لعلة ذهاب المعروف» علت تحریم ربا این است که جلو احسان و کار خیر و تعاون گرفته نشود. «و تلف الاموال و رغبة الناس فی الربح و ترکهم القرض و القرض صنایع المعروف و لما فی ذلک من الفساد و الظلم و فناء الاموال» یعنی تنها به مسئله عدم احسان تکیه نشده. ربا موجب فسادها می‌شود که ظاهرا مقصود بیچارگی هاست. کلمه ظلم در این روایت به کار رفته و گرفتن ربا ظلم است و فناء اموال. مقصود از فناء اموال این است که اموال مردم کشیده می‌شود به طرف رباخوار. فتوای فقها هم در مورد ربا همین طور است که فرقی نگذاشته‌اند میان ربائی که از نوع استهلاکی باشد یا از نوع استنتاجی باشد.