فرهنگ مصادیق:تبرج زن در جاهلیت
نام نویسنده : نرگس پروازی ایزدی
محتویات
ساختار مطلوب جامعه بشری از نگاه قرآن
يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ. . . وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى وَأَقِمْنَ الصَّلَاةَ وَآتِينَ الزَّكَاةَ.
پیش از این گفتیم که سوره احزاب، سورهای است که عمدتاً طراحی ساختار مطلوب جامعه اسلامی را برعهده گرفته است. اگر جامعه اسلامی مطابق طرحی که قرآن - به ویژه در [۱] - ارائه میکند، ساخته شود و زنان در کنار مردان و دوشادوش آنان در تکوین و سازندگی جامعه اسلامی نقش اساسی ایفا کنند و زنان نیز مانند مردان بتوانند با توجه به تواناییهایی که خداوند سبحان به صورت بالقوه به هر انسانی عطا کرده است، در جامعه حضور تعیین کننده و فعّال و تأثیرگذار داشته باشند و خود را موجودی بی مصرف و ضعیف و ناتوان نبینند؛ دیگر، دلیلی نخواهد داشت که برای ارضای خواستههای غریزی و طبیعی خود و به منظور جلب توجه دیگران به خودآراییها و خودنماییهای مبتذل و نامناسب کشیده شوند و - به مصداق این آیه شریفه - به دام "تبرّج" که یکی از خطرناکترین لغزشگاههای جاهلیّت است درافتند.
تبرّج چیست؟
تبرّج از مصدر بروج (ظهور و بروز) و به معنای خودآرایی و خودنمایی است. "تبرّج جاهلیّت" به زنان اختصاص ندارد، همان طور که "حمیّت جاهلیّت" - که در [۲] مطرح شده است - به مردان اختصاص ندارد. انسان ذاتاً و به طور طبیعی تشنه خودنمایی نزد دیگران است. حال اگر سوءال شود که چرا در سوره احزاب فقط زنان از تبرّج نهی شدهاند نه مردان؛ پاسخ آن روشن است. زیرا مردان به ویژه در دوران جاهلیت هیچ مانعی برای ظهور و بروز به شکلهای مختلف در جامعه نداشتهاند، اما زنان پیوسته از امکان ظهور و بروز در زمینههای شایسته و بایسته محروم بودهاند و ناگزیر، این میل درونی خود را به صورت منفی و در مسیر نادرست ارضا مینمودهاند.
همزمان با طلوع خورشید اسلام از افق تاریک عربستان، در جامعه عرب - کم وبیش مانند دیگر جوامع بشری آن روزگار - زن ابزاری برای خوش گذرانی و وسیلهای برای ارضای تمایلات غریزی و شهوانی مرد بود و بی بندوباری و هرج ومرج در روابط جنسی بیداد میکرد و به طور کلی کانون خانواده از پایه و اساس محکمی برخوردار نبود. اینها و مسائل بسیار دیگر، باعث شده بود که جایگاه زن در افکار عمومی جامعه به خصوص مردان از حد یک انسان کامل به یک حیوان و حتی پست تر از آن تنزّل یابد.
کارنامه علمی و عملی اسلام
اسلام آمد و نگرش و نگاه جامعه را نسبت به زن تغییر داد. اسلام بر این نکته تأکید کرد که روابط جنسی تنها برای ارضای غرایز شهوانی و خاموش کردن آتش شهوت مرد نیست، بلکه بهانهای برای پیوند دو موجود انسانی است که از "نفس واحده"اند و ترفندی است که طبیعت به فرمان تکوینی خداوند سبحان برای برقراری مودّت و رحمت میان زن و مرد و آرامش و آسایش در کانون گرم خانواده به کار برده است. اسلام، روابط خانوادگی را در پرتو آموزههای قرآن کریم و شیوههای علمی و کاربردی پیامبر اکرم(ص) نظام بخشید. تنظیم و تدوین یک مجموعه منسجم از قوانین و آداب زندگی برای خانواده، بخش مهمی از کارنامه علمی و عملی اسلام و قرآن است و شمار قابل توجّهی از سورهها و آیات قرآن عهده دار این امرند.
قرآن مجید برای تحکیم و تقویت بنیان خانواده، ضمن وضع مقررات و قوانین کارساز به شیوههای گوناگون، جهت پالایش روحی - روانی مسلمانان و پیراستگی روابط جنسی و پاکسازی و سالم سازی آن از طوفان شهوتهای حیوانی به ارشاد و راهنمایی مسلمانان میپردازد و آداب زندگی خانوادگی و زندگی اجتماعی را به آنان میآموزد. در این آیه شریفه از [۳]، قرآن "تبرّج" زن را مطرح میکند و تبرّج را یک اپیدمی خطرناک و یکی از پس ماندههای جاهلیّت بشر معرفی میکند. قرآن تبرّج زنان را در دوران جاهلیت نکوهش میکند تا جامعه اسلامی را از آثار و پیامدهای تبرّج پیراسته سازد و یکی از عوامل و انگیزههای نابسامانی را در جامعه ریشه کن کند و افکار و احساسات پیروان مکتب قرآن را در مسیر رشد و بالندگی بیندازد. زیباییهای ساختگی و ابتذال و برهنگی فقط به مذاق و اندیشه جاهلیت خویش میآید و بس. بنابراین، یکی از راههای اصلی دورشدن جامعه اسلامی از افکار و اندیشههای جاهلی، برحذرداشتن مسلمانان - به ویژه زنان مسلمان از تبرّج یعنی خودآراییها و خودنماییهای ناپسند و مذموم است.
جاهلیّت مدرن!
جاهلیت به یک دوره مشخص تاریخی یا یک شرایط معین اجتماعی منحصر نمیشود، بلکه در هر دوره و زمانی حتی در اوج پیشرفت تکنولوژی و تمدن بشری هرگاه چنین افکار و اندیشههایی در جامعه بشری ظهور و بروز پیدا کند، دوران جاهلیت بار دیگر آغاز شده است. در عصر کنونی ما نیز، بیشتر جوامع بشری در جاهلیت به سر میبرند. در بیشتر جوامع بشری امروز به ندرت مظاهر پاکیزگی و پیراستگی و ویراستگی مشاهده میشود و این شاید از آن روست که از ابزارهایی که خداوند بزرگ در قالب آیات و سورههای قرآن برای پاکسازی و بهسازی جامعه بشری از انواع آلودگیها و رهایی جوامع اسلامی از عواقب خطرناک بازگشت جاهلیت اولی پیش روی بندگان نهاده است، استفاده نمیکنند.
راه و روش تبرّج زدایی از جوامع اسلامی
اگر به زنان امکان ظهور و بروز در عرصههای مختلف اجتماعی داده شود و استعدادها و توانمندیهای آنان به نحو مطلوب و شایستهای به کار گرفته شود و آنان بتوانند در مراتب علمی و معنوی ظهور و بروز داشته باشند، دیگر نیازی نمیبینند که با خودآراییها و آرایشهای دروغین و ساختگی توجّه این و آن را به خودشان جلب کنند. قرآن کریم با عنوان کردن "تبرّج الجاهلیّه" در اوج بیان و تبیین ساختار مطلوب جامعه بشری، تبرّج را فرزند ناخواسته جاهلیّت معرفی میکند. تبرّج - خواه از سوی مردان و خواه از سوی زنان - همواره از جهل و نادانی سرچشمه میگیرد. گواه بر این مطلب آن است که بسیار دیدهایم زنان توانمند و دانشمند و فرهیختهای که به فراخور حال خودشان به مدارج علمی و اجتماعی و کمالات معنوی دست یافتهاند، هنگام حضور در مجامع و محافل گوناگون حتی در مراسم جشن و سرور و حتی مهمانیها و بزمهایی که بیشتر وسوسه انگیزند، در نهایت سادگی و بی آلایشی و در عین حال با آراستگی معنوی حاضر میشوند؛ اما، غالباً زنانی که در سطوح پایین علمی و معنوی و اجتماعی قرار دارند و درواقع چیزی برای عرضه به دیگران ندارند، سعی میکنند با زرق و برقهای ساختگی و وضع ظاهر و لباسشان جلب توجه کنند!
و. . . تبرّج مردان!
گفتنی است که تبرّج - متأسفانه - در جامعههای امروزی در میان مردان نیز به صورت زشت و زنندهای شیوع پیدا کرده است. تا آنجا که بعضی از مردان با لباسهای مبتذل و آرایشهای زنانه، در کوچه و خیابان و اماکن عمومی حاضر میشوند. اینان نیز اگر از موقعیتهای فرهنگی و اجتماعی مناسبی برخوردار بودند، هرگز خود را به این شکل و شمایل درنمی آوردند. تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل.
- آرزوی ما این است که مطالب ارزنده و تحلیلی شما درباره "زن و قرآن" به دست ما برسد و بتواند در شمارههای پیاپی نشریه گلستان قرآن جایگزین این نوشتههای یک طرفه ما برای شما گردد. مشتاقانه در انتظار نوشتهها و گفتهها و رهنمودها و رهیافتهای شما بانوان عزیز اهل قرآن هستیم.
پس از انتشار شمارههای پیشین، خوشبختانه دو مطلب از سوی بانوان گرامی به دست ما رسیده است که قسمتهایی از مطالب ارسالی این عزیزان را درپی میآوریم:
ارزش و اهمیت حجاب در قرآن
قرآن زنان ایده آل را که در بهشت جای دارند به مروارید محجوب و پوشیده در صدف تشبیه نموده و میفرماید: كَأَمْثَالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ. یا آنان را به جواهرات اصلی، چون یاقوت و مرجان تشبیه میکند که جواهرفروشان، در پوششی مخصوص قرار میدهند تا همچون جواهرات بدلی به آسانی در دسترس این و آن قرار نگیرند و از قدر و ارزش و اهمیت آنها کاسته نشود. فِيهِنَّ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلَا جَانٌّ. كَأَنَّهُنَّ الْيَاقُوتُ وَالْمَرْجَانُ. «در آنجا زنان زیبا و باحیا هستند که پیش از آنان، دست هیچ کس به آنها نرسیده است گویی یاقوت و مرجان اند».
بنابراین، حجاب، کمال و وقار زن بوده و نشانگر ارزش و اصالت وی میباشد و خداوند پاداش عظیم و بی کرانی را برای زنان تقواپیشه و پاکدامن مقرر داشته است.
- سرکار خانم مدرس زاده: ضمن تشکر از توجّه شما به صفحهای از نشریه که متعلق به خود شماست و انتخاب موضوعی بسیار مناسب، از شما درخواست میکنیم با توجه به گستردگی موضوع به این مطلب بیشتر بپردازید و مجدداً آن را به صورت مقاله برای ما ارسال نمایید.
نگاهی به سوره مریم
سوره مریم، نوزدهمین سوره قرآن مجید متشکل از ۹۸ آیه و ۵ واحد موضوعی است. با توجه به بسامد واژه ربّ (۲۳ بار) و "رحمان" و مشتقات آن (۱۹ بار) میتوان گفت محور اصلی سوره ربوبیّتی است که جز در پرتو رحمانیّت الهی کارساز و نتیجه بخش نیست. بدین ترتیب، موضوع سوره با نام مریم و نقش مادری او مرتبط میگردد. از این گذشته، آنچه بیشتر در ظاهر آیات جلب توجّه میکند تشابه روساخت آیات دو واحد موضوعی نخستین با یکدیگر است (آیات ۱-۱۵، ۱۶ - ۴۰) به گونهای که چندین آیه به طور مشخص از روی یکدیگر تعریف شدهاند که در هنگام توضیح آیات به آن پرداخته خواهد شد. جالب تر این که این دو واحد موضوعی از لحاظ محتوای داستان با یکدیگر مشابه و از سوی دیگر قابل مقایسه هستند؛ بشارت تولد دو نوزاد به گونهای معجزه آمیز، یحیی برای زکریای پیامبر و عیسی برای مریم صدیقه.
با تدبّر در آیات مشابه این دو واحد موضوعی، میتوان به خصائص ظریف شخصیتی این دو بنده الهی در مواجهه با این نوع از اعجاز خداوندی پی برد و دریافت که چگونه قرآن اسلوب هنری کلام را در اختیار تفهیم مفاهیم ظریف و بنیادی قرار داده و درصدد ارائه الگو برمی آید.
