فرهنگ مصادیق:به چه کسی بخیل گفته میشود
مقدمه
بخل عبارت است از: امساک کردن و خود داری نمودن از بذل و بخشش چیزی در جایی که بر حسب دستور شرع یا عرف و عادت مردم باید بذل شود. به بیان روشن تر: بخیل کسی است که حاضر نیست از مال، علم و سایر نعمتهایی که خدا به او عطا کرده، در جایی که عقل و شرع آن را مطلوب میداند، انفاق کند و دیگران را از آن نعمت بهره مند سازد. آن چه که مطلوب عقل و شرع است، امری واجب باشد یا مستحب، مثل پرداخت مالیاتهای شرعی همانند خمس، زکات، صدقات و دستگیری از فقرا و همسایگان و اقوام یا حل مشکلات و گرفتاریهای مؤمنان، پاسخ به پرسشهای علمی و دینی و هدایت و تبلیغ مردم . حضرت ابا عبدالله الحسین (ع) میفرماید: «بخیل کسی است که از سلام کردن بخل بورزد»[۱] یعنی جایی که وظیفه اش تواضع است، تواضع نکند. امام صادق (ع) میفرماید «بخیل کسی است که مالی را از راه غیر حلال کسب کند و در راه غیر حلال و در جایی که حق تعالی جایز ندانسته، هزینه کند».[۲]
از امام حسن مجتبی (ع) سئوال شد که معنای بخل چیست ؟ حضرت فرمود: «بخل آن است که انسان خیال کند آن چه را (که در راه خدا، و جلب محبت دیگران) انفاق کرده و بخشیده، تلف شده است، و آن چه را که به دست آورده و خود نگه میدارد و فقط خود از آن بهره مند میشود (و دیگران را از آن بهره مند نمیسازد) شرف و بزرگی (وزرنگی) بپندارد».[۳]، و بیامبر اکرم (ص) میفرماید: « اَبُخَلُ الناس مَنْ بَخِل بما افترضَ اللّه علیه ؛ بخیلترین مردم کسی است که نسبت به آن چه خداوند، واجب نموده، بخل ورزد».[۴]، روایاتی از این دست، که هر یک بیانگر گوشهای از مفهوم بخل، و در حقیقت تعیین مصادیق مختلف آن است، نشان دهنده مفهوم وسیع و مصادیق فراوان بخل است .
نسبیت بخل و مصادیق آن
انفاق یا هدیه کردن مال و هر بخش نزد مردم پسندیده یا لازم است و ترک آن نشانه بخل است و عملی ناپسند شمرده میشود، نسبت به اشخاص و اوضاع زمانها متفاوت است . بعضی رفتارها یا بخششهای اندک از فقرا و کودکان، مطلوب و عدم بذل و بخشش آنان نیز بخل به حساب نمیآید. اما ممکن است همان رفتار یا امساک از بذل مال یا بذل اندک، از افراد دیگری بر بخل و خسّت نفس آنان دلالت کند. چنان که ممکن است با توجه به نوع متفاوت رفتارها و تعارفات و معاشرتها در شهرها و محیطهای اجتماعی، مصادیق بخل متمایز و متفاوت باشد. عقل و شرع، بذل و بخشش را در کاری که حرام نیست، پسندیده میداند، کریمان اهل سخاوت، که محبوبیت ویژهای نزد خدا دارند، با زحمت و تلاش مال به دست میآورند اما کرامت نفسانی آنان موجب میشود که اهل بذل و بخشش باشند و از مال خود انفاق کنند. عالم ربانی ملا احمد نراقی مینویسد: «هرگاه کسی مال بسیاری داشته باشد و آن چه به حسب شرع و تعارف و مروت لازم باشد، بجا آورد و لیکن از قدر لازم تجاوز نکند. بلکه مال خود را به جهت روز بینوایی و حوادث روزگار محافظت کند، چنین کسی اگر چه در نزد عوام بخیل نباشد، لیکن در نظر خواص از صفت بخل خالی نیست».[۵]
از نشانههای بخل، آوردن عذرهای گوناگون، برای خودداری از کمک به دیگران است. امام علی (ع) میفرماید: «شخص بخیل متوسل به عذرهای واهی میشود».[۶]، از نشانههای دیگر، پوشان نعمتها است. آنان سعی دارند نعمتهای الهی را از دید مردم دور نگه دارند، مبادا کسی از آنها تقاضایی کند، و نشانه دیگر بخل آن است که هرگاه در راه خدا چیزی را انفاق کند، سخت ناراحت میشود، رسول خدا (ص) میفرماید: « افراد چهار دستهاند، بعضی سخی (بخشنده) و بعضی کریم و بعضی بخیل و بعضی لئیم اند. سخی کسی است که از اموالش استفاده میکند و به دیگران هم میبخشد.
کریم کسی است که خودش نمیخورد و به دیگران میبخشد. بخیل کسی است که خودش مصرف میکند ما به دیگران نمیبخشد. لئیم کسی است که نه خود میخورد و نه به دیگران میبخشد.[۷]
