فرهنگ مصادیق:بررسی وضعیت بازار انحصاری و رقابت کامل در ایران
نویسنده : پوریا شاه علی
مقدمه
بازار در بسیاری از شهرهای خاور میانه به مرکز اصلی شهر اطلاق میشودکه از آن برای خریدوفروش ونیز برای مبادله کالا استفاده میشود
بازار واژهٔ فارسی است که ریشه آن در زبان پهلوی بهاجار است به معنای مکان قیمتها.
واژه بازار تقریباً در هر زبانی که این نوع بازار در آن رایج باشد کاربرد دارد.
در وضعیت اقتصادی شکوفا و در حال رشد بازار بالقوه کاملاً متفاوت از بازار بالقوه در شرایط رکود اقتصادی است
بازارها هر چند به دو صورت بازار کالا، نوع کالایی که در بازار به فروش میرسد و بازار عوامل تولید، بر حسب تولیدکنندگان نیز میتوانند تقسیم بندی شوند، اما به طور کلی بازارها به شکل بازار رقابت کامل، رقابت ناقص، رقابت انحصاری، بازار بینالمللی و بازارهای چند ملیتی تقسیم بندی میشوند.
انواع بازار
بازار رقابت کامل
بازار انحصاری
بازار رقابت انحصاری
بازار بین المللی
بازارهای چند ملیتی
بازار چند قطبی
در این تحقیق مورد اصلی بررسی ما در مورد بازار رقابتی و انحصاری میباشد
ساختار رقابت کامل
در این حالت تعداد زیادی خریدار و فروشنده در بازار وجود دارند
ساختار رقابت انحصاری
در این حالت نیز تعداد زیادی فروشنده یک نوع محصول خاص وجود دارند
ساختار انحصار چند جانبه
در این حالت، تعداد کمی فروشنده و تعداد زیادی خریدار وجود دارد
ساختار انحصار کامل
این حالت زمانی است که فقط یک فروشنده و تعداد زیادی حریدار وجود دارد
در واقع عناصر اصلی ساختار بازار، تعداد و اندازه بنگاهها در بازار، شرایط ورود و گستردگی تمایزات در بازار محصول یا کالایی خاص است. هر کدام از موارد فوق، دارای شرایط و ویژگیهایی هستندکه در میان آنها، ساختار رقابت کامل، مفیدترین است. زیرا در آن حالت، تقاضای واقعی مشتریان آشکار شده و تمامی عرضه کنندگان محصولات خود را در سطح قیمت و کیفیتی عرضه خواهند کرد که خریداران میخواهند، در صورتی که هزینههای فروشنده نیز تأمین بشود. به عبارت دیگر، رقابت کامل موجب میشود علایق تولیدکنندگان و مصرفکنندگان با یکدیگر تراز شده و باعث میشود که فروشندگان هزینههای واقعی خود را آشکار کنند.
رقابت کامل
ویژگیهای اصلی
تعداد بسیار زیاد فروشنده و خریدار: همانطور که ذکر شد، در این نوع بازار، تعداد بسیار زیادی مصرف کننده وجود دارند که علاقهمندی و توانایی خرید محصولات را در قیمتی معین دارند. همچنین تعداد بسیار زیادی تولید کننده علاقهمند به تولید این نوع محصول وجود دارد.
عدم وجود مانع برای ورود و خروج: در بازار رقابت کامل، هیچ مانعی برای ورود و خروج بنگاهها وجود ندارد. هر شخص حقیقی که علاقهمند به کسب سود در آن بازار باشد، بدون هیچ هزینهای (با کمترین هزینه) وارد بازار میشود.
اطلاعات کامل
قیمت و کیفیت همه محصولات برای همه تولیدکنندگان و مصرف کنندگان معلوم و مشهود است.
بدون هزینه بودن مبادلات
خریداران و فروشندگان برای انجام مبادلاتشان، هیچ هزینهای را متحمل نمیشوند.
محصولات همگن
در این نوع ساختار بازار، ویژگیهای همه محصولات داخل بازار با تغییر عرضه کنندگان، تغییر نمیکند و فرض میشود که همه عرضه کنندگان، محصولاتی با ویژگیهای یکسان عرضه میکنند.
عدم وجود تبانی و سازش
در این بازار، هیچ گونه تبانی و سازشی میان تولیدکنندگان و یا میان مصرف کنندگان وجود ندارد که این موضوع، به دلیل کثرت آنها در این بازار است.
در این نوع بازار، فرض بر این است که هر بنگاهی، با دسترسی آسان به تکنولوژی تولید محصول، میتواند سریع و راحت به این بازار وارد شود. در واقع این ویژگی است که موجب میشود امکان رخ دادن هیچ گونه سازش و تبانی در این نوع بازار وجود نداشته باشد. همچنین این ویژگی باعث میشود، هیچ بنگاهی در این نوع بازار، قدرت بازار نداشته باشد
میزان کارایی
در این نوع بازار، به جز موارد کالاهای عمومی و اثرات جانبی هرگونه تعادل در بازار رقابت کامل، بهینگی پرتو را داراست. به عبارت دیگر در این حالت، هرگونه افزایش مطلوبیتی برای هر مصرف کننده بدون کاهش مطلوبیت سایرین، امکانپذیر نخواهد بود. بهینگی پرتو را بهینگی اجتماعی نیز مینامند. به عبارت دیگری میتوان گفت که کاراترین حالت ساختار در بازار، همین ساختار است که در آن هر گونه تعادلی، بهینه پرتو است و هیچ بنگاهی توانایی کسب سود اقتصادی را ندارد
رویکردهای مختلف
به طور تاریخی در اقتصاد نئوکلاسیک، دو رویکرد مختلف به بازار رقابت کامل وجود دارد. اولین رویکرد، بر این مبنا شکل یافته است که هر بنگاهی توانایی تأثیرگذاری بر قیمتها را ندارد. این موضوع اینطور توجیه میشود که اندازه هر تولیدکننده یا مصرف کننده نسبت به کل بازار به قدری کوچک است که حضور و یا عدم حضور آنان در قیمت تعادلی بی تأثیر است.
رویکرد دوم رقابت کامل، بر این اساس است که بنگاهها با استفاده از فرصتهای مبادله و کاهش زمان مبادله درصدد کسب سود هستند. هر چقدر که این مبادلات سریعتر اتفاق افتد، بازارها رقابتی تر خواهند بود. دلالت این موضوع، این است که هر چه بازار تحت این تعریف، رقابتی تر باشد، قیمت متوسط بازار سریعتر با عرضه و تقاضا تطبیق مییابد و به دنبال آن قیمت با هزینههای حاشیهای برابر میشود. در این رویکرد، رقابت کامل، بدین معنی است که این تطبیق در سریعتر زمان ممکن اتفاق میافتد.
امروزه، رویکرد غالب در تعریف بازار رقابت کامل، رویکرد اول است که در آن تمام بنگاهها قیمت پذیر در نظر گرفته میشوند. البته به این نوع رویکرد، انتقادات فراوانی وجود دارد مبنی بر که برخی از فروض آن با واقعیتهای بیرونی فاصله زیادی دارند. فرض همگن بودن محصولات، آزاد بودن ورود به بازار، دسترسی آسان به تکنولوژی، وجود اطلاعات کامل از قیمت و کیفیت کلیه محصولات و سایر فروض با واقعیت سازگاری ندارند که این موضوعات موجب تکمیل این نظریات شده است.
رقابت انحصاری
رقابت انحصاری یکی دیگر از اشکال ساختار بازار است که تعداد زیادی تولیدکننده، محصولات خود را متمایز از یکدیگر به بازار عرضه میکنند. (این محصولات یکسان هستند، ولی در برخی از موارد مانند نوع دسته بندی، برند و . . . با یکدیگر متفاوتند). در رقابت انحصاری، شرکتها میتوانند در کوتاه مدت، شبیه انحصارگر عمل کنند و با استفاده از قدرت بازار سود کسب کنند، ولی در بلندمدت، شرکتهای دیگر نیز وارد بازار شده و از طریق ایجاد تمایز در محصولات، منجر به ایجاد رقابت کامل در بازار میشوند و با افزایش تعداد شرکتها، آنها نمیتوانند سود اقتصادی کسب کنند. مدلهای رقابت انحصاری اغلب برای مدل سازی صنایع به کار میروند.
تئوری رقابت انحصاری در سال ۱۹۹۳ مطرح شد
بازارهای رقابت انحصاری دارای ویژگیهای زیر هستند:
تعداد زیادی تولید کننده و تعداد زیادی مصرف کننده در بازار وجود دارند، ولی هیچ بنگاهی توان کنترل کامل قیمت بازار را ندارد
مصرف کنندگان در مییابند که تفاوت قیمتی میان محصولات رقبا وجود ندارد
تعداد کمی مانع برای ورود و خروج به بازار وجود دارد
تولیدکنندگان بر روی قیمت بازار درجهای از کنترل را دارند
ویژگیهای بلندمدت رقابت انحصاری، شبیه رقابت کامل است. با این تفاوت که در رقابت انحصاری، کالاها ناهمگون هستند. ولی در رقابت کامل، همگی کالاها همگن هستند
در این حالت، شرکت میتواند در کوتاه مدت سود اقتصادی کسب کند. ولی در بلندمدت، به دلیل افزایش تعداد تولیدکنندگان و کاهش تقاضا و افزایش هزینه متوسط کل، سود اقتصادی شرکتها به صفر میل میکند
در این حالت، بعضاً به دلیل وفاداری مشتریان به یک برند خاص، شرکت میتواند قیمتهای خود را بدون کاهش در مشتریان خود افزایش دهد. این موضوع، بدین معناست که منحنی تقاضای شرکت بر خلاف حالت رقابت کامل، دارای شیب نزولی است.
ویژگیهای اصلی رقابت انحصاری
تمایز در محصولات
در حالت رقابت انحصاری، محصولات تولیدکنندگان با یکدیگر تمایز دارند، ولی نه تا اندازهای که جانشین کامل بودن آنها از بین برود. در واقع کشش قیمتی تقاضا میان کالاها مثبت خواهد بود. در واقع کالاها با یکدیگر جانشین ناکامل اند. کالاها دارای کارکردهای یکسانی هستند و تمایز آنها در کیفیت، ظاهر، برند، شهرت و . . . است
آزادی ورود و خروج به بازار در بلندمدت
در حالت رقابت انحصاری، آزادی ورود و خروج در بلندمدت وجود دارد. هر شرکتی که برای کسب سود بخواهد وارد بازار بشود، میتواند با محصول منحصربهفرد خود وارد بازار شود و یا هر شرکتی که قادر به پوشش هزینههای خود نیاشد، بدون پرداخت هیچ هزینهای میتواند از بازار خارج شود. این بدان معناست که هزینه اولیه از دست رفتهای (Sunk cost) هم وجود نخواهد داشت
استقلال در تصمیم گیری
شرکتها در حالت رقابت انحصاری میتوانند در مورد ارائه کالاهای خود به بازار هر نوع تصمیمی را به طور مستقل اتخاذ کنند و هیچ ملاحظهای ندارند که تصمیم ایشان چه تأثیری یر روی رقبا خواهد داشت. در واقع شرکتها بدون ترس از شدیدتر شدن رقابت، هر نوع عملی را انجام میدهند
قدرت بازار
شرکتهای رقابت انحصاری، تا اندازهای قدرت بازار دارند. قدرت بازار بدین معناست که شرکت بر روی شرایط مبادلات در بازار کنترل داشته باشند. هر شرکتی میتواند قیمت خود را افزایش دهد، بدون اینکه مشتریانش کاهش یابند. همچنین شرکت میتواند قیمتهای خود را بدون رقابت بسیار زیاد میان رقبا کاهش دهد. علت وجود قدرت بازار برای شرکتها، وجود مانع برای ورود سایرین در بازار نیست. علت وجود قدرت بازار برای شرکتها در این نوع بازار این است که آنها میتوانند محصولات خود را با ایجاد تمایز با سایر محصولات به فروش برسانند. دلیل دیگر قدرت بازار برای شرکتها این است که تعداد رقبا در بازار در کوتاه مدت بسیار زیاد نیست
اطلاعات کامل
در این حالت، خریداران به صورت دقیق میدانند که چه کالاهایی وجود دارند؟ در کجا عرضه میشوند؟ کالاها چه تمایزاتی با یکدیگر دارند؟ چه قیمتی دارند؟ و همچنین میدانند که آیا شرکت سود میکند یا خیر و به چه میزان؟
میزان کارایی
در بازارهای رقابت انحصاری، نارکارایی وجود دارد. علت وجود این ناکارایی به دو علت است. اول اینکه در حالت بهینه، شرکت قیمتی را تعیین میکند که از هزینههای حاشیهای آن بالاتر است. شرکتهای رقابت انحصاری، سود خود را در حالتی ماکزیمم میکنند که هزینههای حاشیهای آنان با درآمدهای حاشیهای برابر شود(MR=MC). از آنجاییکه شیب منحنی تقاضای شرکت در این حالت، نزولی است، این بدان معناست که شرکت قادر خواهد بود که قیمتی را بالاتر از حالت MC تعیین کند. در این حالت مقداری از مازاد مصرف کننده و مازاد تولیدکننده از بین خواهد رفت. دومین علت وجود ناکارایی در این است که شرکتهای موجود در ساختار رقابت انحصاری، در حقیقت با وجود مازاد ظرفیت مشغول به کار هستند که در این حالت، میزان خروجی ماکزیمم سازی سود شرکت، کمتر از میزانی است که در حالت مینیمم هزینه متوسط (AC) رخ میدهد.
مثال حالت بازار رقابت انحصاری، بازار لوازم ساختمانی در ایران است که در آن تعداد تولیدکنندگان و تعداد مصرف کنندگان زیاد است و هر تولید کننده نشان تجاری، کیفیت و قیمت مخصوص خود را دارد
انحصارچندجانبه
در علم اقتصاد انحصارچندجانبه حالتی از ساختار بازار است که در آن تعداد کمی از تولیدکنندگان بر بازار یا صنعتی خاص تسلط دارند معنای کم و تعداد کمی تولیدکننده مسلط بر بازار وجود دارد، هر کدام از آنها از فعالیتهای دیگر تولیدکنندهها آگاه است. تصمیم یکی از آنها بر تصمیم دیگران تأثیرگذار است و از تصمیمات آنها تأثیرپذیر است. در این حالت، برنامه ریزی استراتژیک توسط هر کدام از آنها نیاز به این دارد که پاسخ هر یک از رقبا را نیز مورد ملاحظه قرار دهد. رقابت در فضای انحصار چندجانبه، میتواند در محدوده وسیعی از محصولات مختلف صورت پذیرد. در این موقعیتها، شرکتها ممکن است فعالیتهای محدودکنندهای را مانند تبانی کردن، تقسیم بازار و . . . انجام دهند و تولید را محدود و قیمتها را بالا ببرند که تا حدی شرایط انحصار کامل ایجاد میشود.
در جایی که یک توافق رسمی برای این چنین تبانیهایی وجود دارد، این عمل تحت عنوان کارتل شناخته میشود. شرکتها اغلب جهت پایدار نمودن بازارهای بی ثبات، با یکدیگر تبانی میکنند تا ریسک ذاتی سرمایه گذاری و تولید در این نوع بازارها را کاهش دهند. معمولاً در اکثر کشورها، محدودیتهای قانونی برای انجام این چنین تبانیهایی وجود دارد. دولتها در تلاش اند تا از ایجاد این چنین تبانیهایی در برخی از صنایع و بازارها جلوگیری کنند. در دیگر موقعیتها، رقابت میان فروشندگان در انحصار چندجانبه میتواند بسیار شدید باشد که منجر به کاهش قیمتها و افزایش تولید شود. این حالت میتواند منجر به ایجاد کارایی کامل بازار شبیه رقابت کامل شود. این رقابت بعضاً بسیار شدیدتر است از حالتهایی که تعداد تولیدکنندگان در بازار بیشتر از حالت انحصار چندجانبه هستند. در اقتصاد برای تحلیل رفتار انحصارگران چندجانبه از مباحث سنگین تئوری بازیها استفاده میشود.
ویژگیهای انحصار چندجانبه
شرایط ماکزیمم سازی سود
در یک بازار انحصار چندجانبه، هر گاه درآمد حاشیهای برابر با هزینههای حاشیهای شود، سود ماکزیمم خواهد شد.
توانمندی تنظیم قیمت
شرکتهای تولیدکننده در بازار انحصاری چندجانبه، تنظیم کننده قیمت هستند و اینطور نیست که مانند بازارهای رقابت کامل، قیمت پذیر باشند.
ورود و خروج
موانع ورود در این حالت، بسیار زیاد است. مهمترین موانع در این حالت، صرفههای حاصل از مقیاس، پتنتها و دسترسی به تکنولوژیهای پیچیده و گران و فعالیتهای استراتژیک که توسط شرکتهای انحصارگر جهت جلوگیری و تخریب شرکتهای نوظهور در بازار انجام میشود.
تعداد شرکتها
در این حالت، تعداد شرکتها به اندازهای کم است که فعالیت یک شرکت، بر روی سایر شرکتها تأثیرگذار میشود.
سودهای بلندمدت
شرکتهای انحصارگر چندجانبه میتوانند سودهای غیرعادی بلندمدتی را کسب کنند. موانع زیاد پیش روی تازه واردان مانع آن میشود که آنها بتوانند وارد بازار شده و سود اقتصادی انحصارگران را به صفر نزدیک کنند.
تمایز در محصولات
در این نوع از بازارها، ممکن است محصولات استاندارد شده باشند، مانند فولاد و یا ممکن است با یکدیگر متمایز باشند مانند اتومبیل.
اطلاعات کامل
در این حالت، شرکتهای انحصارگر، از هزینههای خود و توابع تقاضا اطلاعات کامل دارند، ولی شاید از اطلاعات شرکتهای دیگر اطلاعات کامل نداشته باشند. خریداران نیز اطلاعات ناقصی از قیمت و کیفیت محصولات دارند.
وابستگی متقابل
ویژگیهای متمایز کننده بازار انحصار چندجانبه، وجود وابستگی متقابل در آن است. در این نوع بازارها معمولاً چند شرکت بزرگ وجود دارند. هر شرکتی اینقدر بزرگ است که عملکرد آن بر شرایط بازار تأثیرگذار است. بنا براین، شرکتهای رقیب از عملکرد شرکت دیگر مطلع بوده و به درستی عملکرد وی را پاسخ خواهند داد.
این موضوع بدان معنی است که هر شرکت، برای انجام هر عملی در بازار، باید پاسخهای رقبای خود را نیز در نظر بگیرد و متناسب با پاسخهای آنان فعالیتهای خود را تنظیم کند. برای مثال، اگر شرکتی بخواهد تصمیم بگیرد که قیمت محصولات خود را کاهش دهد، میتواند تخمین بزند که رقبای خود نیز قیمت محصولات خود را بیشتر کاهش دهند و این منجر به یک رقابت شدید در قیمت شود. یا اگر شرکت بخواهد قیمت محصولات خود را افزایش دهد، باید تخمین بزند که رقبا، قیمت محصولات خود را افزایش میدهند و یا کاهش خواهند داد. این موضوع نشان دهنده درجه بسیار زیاد وابستگی متقابل در بازارهای انحصار چندجانبه است که در دیگر ساختارها وجود ندارد
علل قدرت انحصارگر
قدرت بازار انحصارگران، به دلیل موانعی است که بر سر راه دیگر رقبا در ورود به بازار ایجاد میکند و یا توانایی رقابت رقبا را از آنها میگیرد. به طور کلی سه نوع مانع ورود به بازار وجود دارد.
موانع اقتصادی
موانع حقوقی
موانع عمدی
در ادامه هر یک از این موانع تشریح خواهد شد:
موانع اقتصادی شامل موارد زیر است:
صرفههای حاصل از مقیاس
انحصارگران میتوانند بوسیله تولید انبوه و مقیاس گسترده تولید، هزینههای خود را کاهش دهند. همچنین انحصارگران میتوانند قیمتهای خود را پایین تر از هزینههای عملیاتی تازه واردان قرار دهند و آنها را از صنعت بیرون برانند.
نیازمندیهای سرمایه گذاری
فرایندهای تولیدی که نیاز به سرمایه گذاری اولیه بالا یا هزینههای بالای تحقیق و توسعه دارند، تعداد شرکتهای ورودی به این صنعت را محدود میکند. همچنین هزینههای بالا، ورود شرکتهای کوچک را به صنعت و رشد آنها با مشکل روبرو میسازد.
تفوق تکنولوژیک
انحصارگر ممکن است بهتر بتواند بهترین تکنولوژی ممکن در فرایند تولید محصولات کسب و استفاده نماید، در حالیکه دیگر تازه واردان به صنعت توان مالی استفاده از این بهترین تکنولوژی ممکن را ندارند.
عدم وجود کالاهای جانشین: یک انحصارگر، محصولی را به فروش میرساند که هیچ جایگزین نزدیکی برای آن وجود ندارد. فقدان کالاهای جانشین، منجر به بی کشش شدن محصولات میشود و انحصارگران را قادر میسازد تا سود اقتصادی مثبت کسب نمایند.
موانع حقوقی و قانونی
حقوق قانونی میتواند فرصتهایی را برای انحصارگران در بازار یک محصول فراهم کند. حقوق مالکیت معنوی، شامل حق ثبت پتنت و کپی رایت، به انحصارگران اجازه میدهد که برای تولید و فروش محصولاتی خاص کنترل داشته باشند. حقوق مالکیت معنوی به شرکت اجازه میدهد تا بر روی مواد لازم جهت تولید محصولاتی خاص تسلط داشته باشد.
موانع عمدی
شرکتی که میخواهد در بازاری انحصارگر شود، انواع فعالیتهای عمدی مختلف را جهت حذف رقابت و خروج رقبا از بازار انجام میدهد. این چنین فعالیتهایی شامل تبانی کردن، لابی نمودن با سازمانهای دولتی و حاکمیتی و استفاده از زور و اجبار است.
مثال بازار انحصار چندجانبه در ایران، صنعت خودروسازی است که در آن تعداد کمی تولیدکننده و تعداد زیادی مصرف کننده وجود دارد.
