فرهنگ مصادیق:بخل در فرهنگ اجتماعی

بخل در فرهنگ اجتماعی

مقدمه

امام علی (علیه السلام) فرمود:
البخل عار.
بخل ننگ است.
بخل «عبارت است از امساک کردن در مقامی که باید بذل و بخشش کرد و ندادن آنچه را باید داد و آن طرف تفریط (صفت جود و سخا) است و افراط آن اسراف است که عبارت است از خرج کردن آنچه نباید خرج کرد و این دو طرف مذموم است و وسط آنها که صفت جود و سخا بوده باشد، پسندیده و محمود است. صفت بخل نتیجه محبت دنیا و ثمره آن است.
علی علیه السلام در حدیثی می‌فرماید:
هر گاه دانشمندان جامعه، دانش خود را پنهان کنند و حاضر نشوند آن را همانند نور در جامعه بپراکنند و از طرف دیگر، ثروتمندان جامعه از بخشش مال خود بخل بورزند و فقیران نیز آخرت خویش را به دنیای خود بفروشند و انسان جاهل هم اهل تکبر شود و در طلب دانش حالت استکبار به خود بگیرد، دنیا به جای اینکه به سوی آبادی حرکت کند و حرکت رو به جلو داشته باشد، با حرکت قهقهرایی به سوی تاریکی و بیچارگی خواهد رفت. در چنین زمانی، فراوانی مساجد و فراوانی اقوام مختلف و فرهنگ‌های مختلف، شما را فریب ندهد.
در کتاب الدعوات ، در پایان حدیث آمده است که حضرت علی (علیه السلام) به جابر می‌فرماید:
من کثرت نعم الله علیه کثرت حوائج الناس الیه فان قام بما یجب الله علیه عرضها للدوام و البقاء و ان لم یقم فیها عرضها للزوال و الفناء.
هر گاه نعمت‌های الهی بر کسی زیاد شود، نیازهای مردم و توجه مردم به این شخص بیشتر می‌شود. پس هر گاه این شخص آنچه را خدا بر او واجب کرده است، انجام دهد، در حقیقت، این انجام وظیفه سبب دوام و بقای آن نعمت‌ها می‌شود و اگر چنین نکند، آن نعمت‌های الهی در معرض زوال و فنا قرار می‌گیرد.
حضرت امیرمؤمنان علی (علیه السلام) دربارهٔ بخل فرموده است: «البخل عار ». «عار» در لغت به معنای عیب است و این جمله نشان می‌دهد بخل نوعی نقصان و بیماری در روح آدمی است. اگر این عیب در افراد جامعه زیاد شود، آن جامعه دچار عیب بزرگی شده است. بنابراین، باید با این نوع صفت‌ها که در روابط اجتماعی تأثیر فراوان دارد، برخورد علمی و عاقلانه شود و درصدد درمان این عیب‌ها برآییم. البته بخل ممکن است در مراحلی نسبت به خود انسان باشد ؛ یعنی انسان بر خودش هم بخل بورزد و در مرحله‌ای نسبت به دیگران بخل بورزد.
امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) دربارهٔ بخیل می‌فرماید: «بخیل، خودش را گم کرده است ». آدمی که پول و ثروت برای او اصالت پیدا می‌کند و هدف می‌شود، به تعبیر روان شناسی امروز، در پول، تثبیت و تحکیم می‌شود ؛ یعنی در پول غرق می‌شود. «من» واقعی چنین آدمی، پول شده و غیر از پول، «من» دیگری ندارد ؛ چون «من» اصلی را گم کرده و از دستش رفته است. نتیجه این است که خودش را برای پول می‌خواهد، نه پول را برای خویش.
آن حضرت می‌فرماید:
عجبت للبخیل یستعجل الفقر الذی منه هرب و یفوته الغنی الذی ایاه طلب.
تعجب می‌کنم از آدم بخیل که در حالی که دنبال ثروت و بی نیازی است و از فقر فراری می‌کنم، در عمل، به همان گرفتار است و از غنا دور می‌شود.
توضیح بیشتر مطلب در نهج البلاغه است که حضرت می‌فرماید:
فیعیش فی الدنیا عیش الفقراء و یحاسب فی الاخره حساب االاغنیاء .
در دنیا مثل یک آدم فقیر و بدبخت و مفلوک زندگی می‌کند ؛ چون خودش را صرف پول می‌کند و حاضر نیست پول را صرف خودش بکند.

بخل و بخل ورزان در قرآن کریم

بخل و مشتقات آن دوازده بار در شش سوره قرآن کریم به کار رفته است: آل عمران (۱۸۰)، نساء (۳۷)، توبه (۷۶)، محمد (۳۷ و ۳۸)، حدید (۲۴) و لیل (8).

بخیلان در وهم و خیال باطل اند

کسانی که بخل می‌ورزند و آنچه را خدا از فضل خویش به آنان داده است، انفاق نمی‌کنند، گمان نکنند این کار به سود آنهاست، بلکه برای آنها شر است. به زودی در روز قیامت، آنچه را نسبت به آن بخل ورزیدند، همانند طوقی به گردشنان می‌افکنند. میراث آسمان‌ها و زمین، از آن خداست و خداوند از آنچه انجام می‌دهید، آگاه است

نصیحت قرآنی

خدا را بپرستید و هیچ چیز را همتای او قرار ندهید و به پدر و مادر نیکی کنید ؛ همچنین به خویشاوندان و یتیمان و مسکینان و همسایه نزدیک و همسایه دور و دوست و هم نشین و واماندگان در سفر و بردگانی که مالک آنها هستید ؛ زیرا خداوند، کسی را که فخر فروش است (و از ادای حقوق دیگران سرباز می‌زند)، دوست ندارد.
آنها کسانی هستند که بخل می‌ورزند و مردم را به بخل فرا می‌خوانند و آنچه را خداوند از فضل و (رحمت) خود به آنها داده است، کتمان می‌کنند و ما برای کافران، عذاب خوار کننده آماده کرده‌ایم.

بخیل به خود بخل می‌ورزد

آری، شما همان گروهی هستید که برای انفاق در راه خدا دعوت می‌شوید. بعضی از شما بخل می‌ورزند و هر کس بخل ورزد، نسبت به خود بخل کرده است. خداوند بی نیاز است و شما همه نیازمندید و هر گاه سرپیچی کنید، خداوند، گروه دیگری را جای شما می‌آورد. پس آنها مانند شما نخواهند بود. (و سخاوتمندانه در راه خدا اتفاق می‌کنند).

آثار بخل در روایات

امام صادق (علیه السلام) فرمود:
من بخل بمعونه اخیه المسلم و القیام له فی حاجته ابتلی بمعونه من یأثم علیه و لا یوجر.
هر کس در یاری کردن برادر مسلمان خود بخل بورزد یا از تلاش برای رفع نیازش کوتاهی کند، گرفتار مخارج شخصی می‌شود که آن شخص بر او ستم می‌کند و در مقابل این یاری کردن ثوابی هم نصیبش نمی‌شود.
در روایات دیگر، به طور صریح به آثار بخل ورزیدن اشاره شده است که اکنون بر می‌شماریم:

بخل، بینوایی می‌آورد

حضرت امام علی (علیه السلام) فرمود:
البخل جلبات المسکنه .
بخل، ردای بینوایی است.

بخل، آبرو و حیثیت آدمی را بر باد می‌دهد

امام رضا (علیه السلام) فرمود:
البخل یمزق العرض.
بخل، آبرو را بر باد می‌دهد.
امیر مؤمنان علی (علیه السلام) می‌فرماید:
بالبخل تکثر المسبه .
بخل ورزیدن مایه دشنام بسیار می‌شود.

بخل، خفت و خواری به بار می‌آورد

در روایتی از امیر مؤمنان علی (علیه السلام) آمده است:
هر کس در مال خود بخل ورزد، خوار و سبک شود و هر کس در دین خود بخل ورزد، سربلند و بزرگ گردد.

بخیل دوستی ندارد

بخل سبب می‌شود انسان دوست پیدا نکند و خویشاوندان آدمی از انسان گریزان شوند.
حضرت علی (علیه السلام) می‌فرماید:
لیس لبخیل حبیب .
بخیل هیچ دوستی ندارد.
امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید:
انسان بخیل نباید طمع داشته باشد که فامیل با او ارتباط برقرار کنند .

گلبانگ حدیث

جایگاه بخل

حضرت امیرمؤمنان علی (علیه السلام) فرمود:
البخل جامع لمساوی العیوب و هو زمام یقاد به الی کل سوء.
بخل در بردارنده بدی‌های هر عیبی است و افساری است که (بخیل) به وسیله آن به سوی هر بدی کشانده می‌شود.

ویژگی‌های بخیل

امام علی (علیه السلام) فرمود:
البخیل خازن لورثته .
آدم بخیل، خزانه دار وارثان خود است.
حضرت امیر مؤمنان علی (علیه السلام) فرمود:
البخیل یسمح من عرضه بأکثر مما امسک من عرضه.
بخیل بیشتر از آنکه آبروی خود را حفظ کند، از بین می‌برد.
حضرت علی (علیه السلام) فرمود:
النظر الی البخیل یقسی القلب .
نگاه کردن به بخیل، دل را سخت می‌کند.
از حضرت علی (علیه السلام) روایت شده است:
لیس لبخیل حبیب.
بخیل هیچ دوستی ندارد.
امام صادق (علیه السلام) فرمود:
ان البخیل من کسب مالا من غیر حله و انفقه من غیر حقه.
بخیل کسی است که مالی را به ناروا به دست آورد و آن را بیجا خرج کند. پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:
انما البخیل حق البخیل الذی یمنع الزکاه المفروضه فی مله و یمنع الباثنه فی قومه و هو فیما سوی ذلک یبذروا.
بخیل واقعی کسی است که از پرداخت زکات واجب مال خود سرباز می‌زند و از بخشش به خویشان خود دریغ می‌ورزد و در غیر این موارد تبذیر می‌کند.
پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:
البخیل حقا من ذکرت عنده فلم یصل علی.
بخیل واقعی کسی است که نام من نزد او برده شود و بر من درود نفرستد.
امام صادق (علیه السلام) فرمود:
البخیل من بخل بالسلام .
بخیل کسی است که از سلام کردن بخل ورزد.

مؤمن، اهل بخل ورزیدن نیست

امام صادق (علیه السلام) فرمود:
المؤمن حلیم لا یجهل و ان جهل علیه یحلم و لا یظلم و ان ظلم غفر و لا یبخل و ان بخل علیه صبر.
مومن، بردبار است و نادانی نمی‌کند (کار غیر عاقلانه از او سر نمی‌زند) و اگر دیگران با او نادانی کنند، او بردباری پیشه می‌کند. مومن ستم نمی‌کند و اگر مورد ستم واقع شد، می‌بخشد و عفو می‌کند. مؤمن بخل نمی‌ورزد و اگر دیگران بر او بخل ورزند، او صبر پیشه می‌کند.

بخل، انسان را از بعضی مراتب بهشت محروم می‌سازد

از امام صادق (علیه السلام) روایت شده است اگر کسی خانه‌ای داشته باشد و مؤمنی به سکونت در آن خانه نیاز پیدا کند و صاحب خانه، خانه اش را در اختیار آن مؤمن نیازمند قرار ندهد، خداوند عزوجل خطاب به فرشتگان خود می‌فرماید:
یا ملائکتی ابخل عبدی علی عبدی بسکنی الدار الدنیا و عزتی و جلالی لا یسکن جنانی ابداً.
ای فرشتگان من، آیا بندهٔ من نسبت به بنده دیگر دربارهٔ سکونت در خانه دنیا بخل ورزیده است ؟ به عزت و جلالم سوگند، او را هرگز در بهشت خود ساکن نسازم.

بخل، انسان را به دوزخ می‌برد

حضرت امیرمؤمنان علی (علیه السلام) فرمود:
ان الله فرض فی اموال الاغنیاء اقوات الفقراء و قال الله تعالی المال مالی و الفقراء عیالی و الاغنیاء و کلانی فمن بخل بمالی علی عیالی ادخله النار و لا ابالی.
خداوند، قوت و نیاز فقیران را در اموال ثروتمندان قرار داده و فرموده است: مال و ثروت از آن من است و نیازمندان و فقیران، عیال من هستند (یعنی خرج و مخارج آنها به عهده من است) و ثروتمندان وکیلان من هستند (یعنی وکیل من هستنددر رساندن آن مال و ثروت به فقیران) .حال اگر کسی (از وکیلان من) از مال من بر عیال‌های من بخل ورزد، او را داخل آتش سازم و از این کار ابایی ندارم )

پانویس

منبع: سایت راسخون - تاریخ برداشت: 95/06/04

بازگشت به بخل در آموزش مهارت