فرهنگ مصادیق:اهل کتاب-ویکی فقه

اهل کتاب-ویکی فقه

مقدمه

مقصود از اهل کتاب، پیروان مذاهب و ادیانی می‌باشند که پیامبر آنان دارای کتابی بوده است که از سوی خداوند برای هدایت انسان‌ها به او وحی شده باشداز آن در بسیاری از باب‌های فقهی مانند طهارت، صلات، جهاد، نکاح و صید و ذباحه، از جهات مختلف بحث شده است.

منشأ اطلاق عنوان اهل کتاب

منشأ اطلاق عنوان اهل کتاب به گروه‌های یاد شده، کتاب و سنّت است.
اما اهل کتاب اصطلاحی فقهی است که برای اولین بار در قرآن از آن یاد شده استقر آن کریم در سوره‌های مختلف از اینان یاد نموده است تعبیراتی که قرآن استعمال نموده است در عین تعدد در لفظ کتاب با یکدیگر مشترک هستند، بدین ترتیب که قرآن گاهی از اینان با اصطلاح مشهور «اهل کتاب» و گاهی با«الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ» و گاهی با «الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ» یاد می‌کند.

گستره عنوان اهل کتاب

فقها با استناد به آیات قرآن و روایات، عنوان اهل کتاب را در رتبه اول شامل: یهودیان، نصرانیان (مسیحیان) و مجوسی (زرتشتیان) نموده‌اند و سپس پیروان بعضی از مذاهب مانند صائبین را نیز به عنوان اهل کتاب ملحق نموده‌اند.
از این رو، کافران کتابی را به اهل کتاب یعنی یهود و نصاری و به کسانی که شبهه داشتن کتاب نسبت به آنان می‌رود یعنی مجوسیان، تقسیم کرده‌اند؛ هر چند گروه دوم در حکم - یعنی پذیرش جزیه - ملحق به اهل کتاب هستند.
در این که سامریّه و صابئین از اهل کتابند یا نه، اختلاف است.

- یهودیان (کلیمیان)

یهودیان پیروان حضرت موسی بن عمران (علیه السلام) را تشکیل می‌دهند و دارای کتابی آسمانی تورات یا عهد عتیق می‌باشند.
قرآن در آیات متعددی از موسی (علیه السلام) و کتاب او و یهودیان سخن به میان آورده و حضرت موسی (علیه السلام) را فرستادهٔ خدا و پیامبری اولوالعزم و کلیم الله معرفی می‌نماید،اما آن گونه که از آیات قرآن برمی آید آن قسمت از آیات تورات که با امیال یهود سازگار نبوده است (مانند بشارت ظهور پیامبر اسلام و غیره) بعدها حذف و یا تحریف گردیده است .

قوم یهود از نظر قرآن

قرآن از پیروان حضرت موسی (علیه السلام) با عنوان «بنی اسرائیل» و گاهی نیز با عنوان «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ هَادُوا» یاد می‌کند و آنان را به خاطر خیانت‌ها و نافرمانی‌ها که با حضرت موسی (علیه السلام) و نیز پس از او و بخصوص در زمان بعثت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) انجام دادند مورد سرزنش و مذمت قرار داده و عذاب آن‌ها را در دنیا و قیامت داده است.

- مسیحیان (نصاری)

مسیحیان پیروان حضرت عیسی بن مریم (علیه السلام) را تشکیل می‌دهند و دارای کتاب آسمانی انجیل یا عهد جدید می‌باشند.
مسیحیت در واقع امتداد و دنباله‌ای از آئین یهود می‌باشد و از این روست که انجیل بیشتر به مسائل اخلاقی و اجتماعی پرداخته مسائل مذهبی مسیحیان را به تورات و احکام آن ارجاع نموده است.
قرآن در آیات متعددی از مریم دختر عمران به نیکی و از حضرت مسیح به عنوان روح الله یاد کرده است . و یکی از سوره‌های قرآن را به نام مادر او (مریم) قرار داده است.

مسیحیان از نظر قرآن

قرآن آیات متعددی از انجیل را به عنوان کتابی که در آن احکام پروردگار بوده و برای هدایت و سعادت بشر نازل شده است یاد می‌کند وهنگام مقایسه میان یهودیان و مسیحیان، پیروان عیسی (علیه السلام) را به خاطر صفات نیک نفسانی مورد ستایش قرار داده است.

- مجوس (زرتشتیان)

مجوس کسانی هستند که قرآن نام آنان را در ردیف یهود و نصاری و صابئین قرار داده و از این رو می‌توان آنها را مشمول عنوان اهل کتاب نمود - البته در مورد اعتقاد آنان به وحدانیت پروردگار و کتاب آسمانی آنها تردیدهایی وجود دارد و قرآن نیز نامی از کتاب آنان نیاورده است - اما امروزه فقها به استناد آیه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسَ» و روایات وارده از امامان (علیه السلام) با مجوس معامله اهل کتاب نموده و احکام اهل کتاب را بر آنان جاری می‌نمایند.

- صابئین (مغسله)

صابئین دارای کتابی می‌باشند به نام «صحف آدم» و «کنز رب» و عقیده دارند که حضرت یحیی بن زکریا این کتاب را به روایت پیامبران سلف، آدم و نوح و شیث قریب دو هزار سال پیش در صورت مدون فعلی آن بدیشان تبلیغ کرده است.
قرآن آنها را به همراه یهود و نصاری مشمول خطاب اهل کتاب و ایمان آورندگان به پروردگار نموده است: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ» اما در این که صابئین امروزه - که به آنها (صبـی) یا مغسله هم می‌گویند و در قسمتهای جنوب غربی ایران و جنوب شرقی عراق در اطراف رودخانه‌های دجله و کرخه زندگی می‌کنند - همان صابئینی هستند که قرآن از آنها یاد می‌کند، شک و ابهاماتی وجود دارد.

اقسام اهل کتاب

اهل کتاب به حربی و ذمّی تقسیم می‌شوند.

احکام شرعی اهل کتاب

نجاست اهل کتاب

میان فقهای مسلمین دربارهٔ پاکی و نجاست اینان اختلاف نظر وجود دارد:
۱- گروهی بر این نظرند که بدن کفار اهل کتاب همانند مشرکین نجس بوده و باید از آنان اجتناب نمود.
مشهور میان فقها، نجاست اهل کتاب است.
۲- گروهی دیگر فتوای به پاکی جسم و بدن آنها می‌دهند.

دلایل نظریه اول

۱- اجماع فقهای شیعه.
۲- آیه ۳۰ سورهٔ توبه «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ»
۳- دلیل سنت، که همانا اخبار و روایات متعددی است که همگی دلالت بر نجاست اهل کتاب می کننداین روایات در وسائل الشیعه مندرج است.

دلایل نظریه دوم

۱- اصل اولی در همه اشیاء و قبل از اطلاع از حکم آن پاکی و طهارت است.
۲- آیه ۵ سورهٔ مائده «الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَطَعَامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حِلٌّ لَكُمْ».
۳- اخبار متعددی است که همگی دلالت بر طهارت اهل کتاب دارداینان با توجه به این احادیث، دیگر احادیثی را که بر نجاست اهل کتاب دلالت دارند حمل بر کراهت می‌کنند.

غسل میت مسلمان توسط کتابی

به قول مشهور، غسل میت مسلمان توسط کتابی- در صورتی که جز وی حضور نداشته باشد- جایز است.

برخورد حاکم اسلامی با اهل کتاب

اهل کتاب از سوی حاکم اسلامی بین پذیرش اسلام و التزام به شرایط ذمّه، آزاد گذاشته می‌شوند و در صورت استنکاف از هر دو امر، جهاد با آنان در صورت فراهم شدن شرایط، واجب است.

ازدواج با اهل کتاب

در جواز ازدواج مرد مسلمان با زن کتابی اختلاف است. قول مشهور میان متأخّران، جواز ازدواج موقت با زنان یهود و نصاری و حرمت ازدواج دائم با آنان است.

حقوق زن کتابی مرد مسلمان

زن کتابی همچون زن مسلمان از تمامی حقوق زوجیت با مرد مسلمان جز ارث برخوردار است.
حق زن کتابی در تقسیم شب‌ها، نصف حق زن مسلمان آزاد است.

ذبیحه اهل کتاب

ذبیحه اهل کتاب نزد مشهور فقها، حرام است؛ هر چند به هنگام ذبح، نام خدا را بر آن ببرند.

فهرست منابع

فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ج۱، ص۷۷۱-۷۷۲.
سایت پژوهه.

پانویس

منبع: تاریخ برداشت:94/11/11 ویکی فقه

بازگشت به تکریم کفار