فرهنگ مصادیق:انواع تعاون
تعاون، نسبت به نوع کمک و نیز افرادی که مورد کمک قرار میگیرند به دو نوع مثبت و منفی تقسیم میشود:
تعاون مثبت
تعاون سازنده و مثبت در مورد کارهای نیک کاربرد دارد. قرآن مجید همه کارهای نیکو را در دو کلمه «برّ» و «تقوا» خلاصه کرده و به پیروان خویش سفارش نموده تنها بر انجام این دو همدیگر را یاری رسانند:
«و تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی ...»
و همدیگر را بر برّ و تقوا یاری کنید.
«بِرّ» به معنای توسعه در کار خیر «۲» و «تقوا» حفظ و استقامت نفس در برابر فرمانهای الهی و خودداری از ارتکاب محرمات است. بر این اساس، تقوا در دو جنبه انجام واجبات و ترک محرمات کاربرد دارد و برّ در جنبه کارهای نیک، اعم از واجبات و مستحبات، در هر حال این دو کلمه تمام نیکوییها را شامل میشود و دیدگاه قرآن، مددرسانی به همنوعان در همه کارهای نیک است؛ خواه ترک زشتی باشد یا انجام کارهای خیر و گسترش آن، البته زشتی و زیبایی کارها باید به تأیید عقل و شرع برسد و عقربه تعاون انسانها باید جهتگیری عقلی و شرعی داشته باشد و نظر به اینکه عقل همه انسانها توان درک همه خوبیها و تمیز زشتیها را ندارد، باید عقل را مقیّد به شرع کرد و در نهایت گفت؛ تعاون منحصر است در کارهای شرع پسند.
حیطه کاربردی: مسلمانان در همه کارهای نیک باید همدیگر را یاری کنند و برنامههای فردی و اجتماعی آنان باید بر محور تعاون، طراّحی شود و از تکروی و انحصارطلبی بپرهیزند. سخن معروفی از رسول اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود:
«الرَّفیقَ ثُمَّ الطَّریقَ»
نخست، یاوری بیاب سپس طیّ طریق کن.
این سخن حکیمانه، مخصوص سیر و سفر نیست، بلکه یک قاعده کلی برای همه برنامههای زندگی است و مسلمانان طالب سعادت باید از یکدیگر مدد بجویند و به دیگران مدد رسانند چنانکه همان حضرت فرمود:
«لا یَزالُ النَّاسُ بِخَیْرٍ ما امَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرّ فَاذا لَمْ یَفْعَلُوا ذلِکَ نُزِعَتْ عَنْهُمُ الْبَرَکاتُ ...»
تا آنگاه که مردم، امر به معروف و نهی از منکر کنند و در نیکوکاری به یکدیگر مدد رسانند پیوسته در خیر و سعادتند (یعنی در چنین حالتی خیر و برکت از آنها قطع نمیشود) پس اگر چنین نکنند برکات از میان آنان رخت برمیبندد.
تعاونِ سازنده، در محورهای زیر قابل طرح است:
۱- خدا و خلق: انسانِ مسلمان باید در همه کارهای خویش، نخست از خدا کمک بگیرد و با اتکای بر او برنامههای خود را به سامان رساند چنانکه ذات مقدس او ضمن سفارشهایی به حضرت موسی علیه السلام فرمود:
«اسْتَعِنْ بی عَلی ذلِکَ فَانّی نِعْمَ الْعَوْنُ وَ نِعْمَ الْمُسْتَعانُ»
بر این کارها از من مدد بجوی که من بهترین یار و بهترین مددکارم.
از سوی دیگر مؤمنان باید به نعمتها و اعانتهای الهی، پاسخ مثبت دهند و دین خدا را یاری نمایند؛ در قرآن مجید میخوانیم:
«یا ایُّهَا الَّذینَ امَنُوا انْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبّتْ اقْدامَکُمْ»
ای کسانی که ایمان آوردهاید، اگر (دین) خدا را یاری رسانید، خداوند شما را یاری میکند و گام هایتان را استوار میسازد.
۲- امام و امّت: رهبر صالح و شایسته جامعه اسلامی، در همه زمینههای زندگی، بهترین یاور امّت اسلامی است و هیچ گونه کمکی را از پیروان خویش دریغ نمیکند و جایگاه والای «ولایت» ایجاب میکند که همه شهروندان کشور اسلامی، با ایثار و فداکاری، رهبر را در تمام خواستههای خیر خواهانهاش یاری رسانند و امام و امّت، با تعاون، مشکلات مملکت را حل کنند و به سازندگی و پویندگی میهن اسلامی بپردازند. امام علی علیه السلام در این زمینه میفرماید:
«... تَعاطَوُا الْحَقَّ بَیْنَکُمْ وَ تَعاوَنُوا بِهِ دوُنی ...»
حق را در میان خود بر پا دارید و به وسیله آن مرا یاری رسانید.
چنانکه در جملهای دیگر فرمود:
«... اعینُونی بِوَرَعٍ وَ اجْتِهادٍ وَ عِفَّةٍ وَ سَدادٍ ...»
مرا با ورع و کوشش و پاکدامنی و درستکاری یاری رسانید.
نکته حکیمانه و ظریفی که در سخن امام نهفته است اینکه: ملّت، با تقوا و درست کرداریخود و با کوشش در راه سازندگی و چرخاندن چرخهای مختلف مملکت، بهترین کمک را به رهبری میکنند یعنی؛ به طور دقیق در راستای خواست رهبر، ره میپویند و آرمانهای الهی او را تحقق میبخشند.
۳- آحاد ملّت: بر تک تک شهروندان کشور اسلامی فرض و ضروری است که همکیشان خود را از هر رنگ و نژادی، بر برّ و تقوا، یاری رسانند و در این راستا از هیچ کوششی دریغ ننمایند. همان حضرت در اینباره میفرماید:
«مِنْ واجِبِ حُقُوقِ اللَّهِ عَلَی الْعِبادِ النَّصیحَةُ بِمَبْلَغِ جُهْدِهِمْ وَ التَّعاوُنُ عَلی اقامَةِ الْحَقّ بَیْنَهُمْ»
از حقوق واجب الهی بر بندگان؛ خیرخواهی در حد توانشان و همیاری بر برپایی حق در میانشان است.
این حقوق شامل همه میدانهای علمی و فرهنگی، اقتصادی، عبادی، فردی و اجتماعی و ... میشود و هیچ گونه مرز و محدودیتی نمیشناسد و به هیچ بهانهای نباید تعطیل شود. «۳»
۴- زن و شوهر: خانواده، کوچکترین و مقدّسترین نهاد اجتماعی است که شالودهاش بر عشق و فداکاری بنا شده و هدف غایی آن هم، تکامل و تقرّب الی اللّه است و هر یک از اعضای آن موظّفند همدیگر را در همه فراز و نشیبهای زندگی مدد رسانند تا با کمک یکدیگر مسیر دشوار آن را آسان طی نمایند؛
پس از ازدواج حضرت علی و حضرت زهرا علیهما السلام، رسول اکرم صلی الله علیه و آله به دیدار آنها شتافت؛ از امام علی علیه السلام پرسید: همسرت را چگونه یافتی؟ پاسخ داد: او بهترین یاور بر اطاعت خداست. سپس پیامبر صلی الله علیه و آله همین سؤال را از حضرت زهرا پرسید. او پاسخ داد: شوهرم، بهترین است. «۱»
۵- مسلمانان و نامسلمانان: بر اساس رهنمودهای دینی، مسلمانان مجازند در امور شایسته و نیازمندیهای انسانی به همنوعان خود- گر چه هم کیش نباشند- یاری رسانند و در صورت لزوم از آنان یاری طلبند؛ به طور مثال: رسول اکرم صلی الله علیه و آله پیش از پیامبری، در پیمان مشهور «حلف الفضول» شرکت کرد. «۲» و پیش از فراگیر شدن اسلام با قبایل مشرک اطراف مکّه پیمانهای نظامی بست.
واضح است که تعاون و همکاری مسلمانان با بیگانگان باید با دقت و ظرافت و بر مبنای اصول شرعی صورت پذیرد و هرگز سبب تقویت جبهه کفر یا تسلّط فرهنگی، نظامی، اقتصادی و ... آنان بر ممالک اسلامی و مسلمانان نگردد، همچنانکه نباید در امور غیرانسانی و ضد شرعی با آنان، همکاری کرد.
تعاون منفی
همانگونه که به سامان رساندن کارهای عظیم و سازنده بدون تعاون، امکان پذیر نیست. ارتکاب بسیاری از گناهان و جنایتها و ... نیز بدون تعاون میسّر نمیشود و منظور از تعاون منفی نیز همین است که در زبان قرآن با عنوان «تعاون بر اثم و عدوان»، محکوم و ممنوع اعلام شده است:
«... و لا تَعاوَنُوا عَلَی الْاثْمِ وَ الْعُدْوانِ»
و بر گناه و تجاوز، همدیگر را یاری ندهید.
با توجه به اینکه این جمله در پی «و تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرّ وَ التَّقْوی» آمده، میتوان گفت «اثم» و «عدوان» در برابر «برّ» و «تقوا» قرار دارد و همان معنای وسیعی که آن دو کلمه در تعاون مثبت داشت، این دو کلمه هم در تعاون منفی دارد و شامل هرگونه کار زشت در برابر خدا و مردم میشود.
خودداری از تعاون منفی اگر مهمتر از تعاون مثبت نباشد، کمتر از آن هم نیست و اگر نیمی از کارهای اجتماعی به تعاون مثبت، بستگی داشته باشد، نیم دیگر آن نیز به عدم تعاون منفی وابسته است. بنابراین مسلمانان موظّفند پابهپای تعاون سازنده، از تعاون مخرّب نیز فاصله بگیرند و هرگز به کسی در گناه و زشتی و آنچه مورد خشم خدا و محکومیت عقل و شرع است، مدد نکنند.
نمودها: چنانکه یاد شد همه کارهای زشت و ناپسند، در محدوده تعاون منفی قرار دارد، با این وصف، در سخنان معصومین علیهم السلام به برخی از نمودهای آن اشاره شده که این درس را با تعدادی از آنها به پایان میبریم:
امام علی صلوات اللّه علیه در تفسیر آیه «یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ اخیهِ وَ امّهِ وَ ابیهِ وَ صاحِبَتِهِ وَ بَنیهِ»
فرمود:
«اذا تَعاوَنُوا عَلَی الظُّلْمِ وَ الْعُدْوانِ فی دارِ الدُّنْیا»
وقتی مردم در سرای دنیا بر ستم و تجاوز همدیگر را یاری کنند (دچار چنان سرنوشتی میشوند).
همان حضرت فرمود:
«لا تُعِنْ قَوِیّاً عَلی ضَعیفٍ»
هیچ توانایی را بر ضدّ ناتوان، یاوری مکن.
امام باقر علیه السلام از کتاب حضرت علی علیه السلام چنین نقل میکند:
«... اذا جارُوا فِی الْحُکْمِ تَعاوَنُوا عَلَی الْاثْمِ وَ الْعُدْوانِ»
وقتی (قضات) در داوری ستم کنند، بر انجام گناه و تجاوز همکاری نمودهاند.
