فرهنگ مصادیق:امانت داری در سیره رضوی

امانت داری در سیره رضوی

نام نویسنده: میلاد عباسی
کلید واژه: سیره، امام رضا (علیه السلام)، امانت، رازداری، نگه داری، ایمان، امامت.

چکیده

امانت از جملهٔ بهترین خصلت‌های نیکویی می‌باشد که در منابع دینی (قرآن و عترت) بسیار به آن اهمیت داده‌اند، طوری که آن را از مقدمات ایمان و حتی شرط قبولی دیگر اعمال بر شمرده‌اند؛ چرا که اگر کسی امانت دار نباشد، نمی‌تواند حدودالله را که خداوند آن را از طریق رسول الله (صلی الله علیه و آله) و دیگر اهل بیت (علیهم السلام) برای ما به صورت امانت باقی گذاشته‌اند را ادا کند؛ حال در این مقاله به ذکر برخی مصادیق امانت می‌پردازیم.

وصف مفهوم صفت امانت داری از دیدگاه امام رضا (علیه السلام)

واژه امانت در اصل از أمن به معنای آرامش و اطمینان گرفته شده است. امانت در لغت به معنای حفاظت، امنیت، مواظبت، رازداری، نگه داری می‌باشد. مفاهیمی چون: خیـانت، دزدی و چپاول، بی وفایی، در تضاد با این معانی می‌باشد. امانت داری در اصطلاح به معنای حفظ و سالم نگه داشتن شی ای از خطر و آسیب است.
اما امام رضا (علیه السّلام) در نامه‌ای به مأمون (لعنت الله علیه) در مورد مقوله ایمان چنین نوشت: «الْإِیمَانُ هُوَ أَدَاءُ الْأَمَانَهِ وَ اجْتِنَابُ جَمِیعِ الْکَبَائِرِ...»؛ ایمان همان اداءِ امانت و دوری از همه گناهان بزرگ است و ایمان همان شناخت قلبی و اقرار و اعتراف زبانی و عمل نمودن به وسیله اعضاء است. تا آنجا که فرمود: و دوری از گناهان کبیره، و آنها عبارتند از: قتل نفسی که کشتن او را خداوند حرام ساخته است إلی آخر.
در این روایت امام (علیه السلام) وجهی از ایمان را مطرح می‌فرمایند؛ در این روایت امام رضا (علیه السلام) گناهان کبیره‌ای را که باید از آنان دوری کرد به بیست و پنج قسمت تقسیم می‌کنند که از آن به اجتناب از کبائر یاد کردند؛ نکتهٔ مهمی که در این روایت وجود دارد تقدم ویژگی امانت داری در بر شمردن مصادیق ایمان می‌باشد؛ با توجه به این موضوع به جایگاه مهم آن نزد خداوند و اهل بیت (علیهم السلام) پی می‌بریم.
به عبارت دیگر اگر ایمان دو پایه داشته باشد، یک ستون آن امانت داری و ستون دیگر آن دوری از گناهان کبیره است. البته نکتهٔ قابل اشاره اینجاست که امام رضا (علیه السلام) در حد فهم مأمون (لعنت الله علیه) درجاتی از مفهوم ایمان را باز کردند.
وقتی مفهوم امانت را مورد بررسی قرار می‌دهیم، متوجه می‌شویم که دارای درجات و مراتب خاصی می‌باشد که درجه‌ای از آن در قبال جامعه می‌باشد، درجه‌ای از آن در قبال حدودالله، درجه‌ای از آن در قبال خلفای الهی یعنی اهل بیت (علیهم السلام) می‌باشد که در احادیث به تمام این‌ها اشاره شده است؛ یعنی می‌توان گفت خداوند حفظ امانت در قبال مردم را تمرینی قرار داده برای حفظ درجات عالی تر آن؛ به همین دلیل به این ویژگی بسیار در احادیث تأکیده شده است.
حال طبق این مطلب با توکل بر خدا جایگاه صفت امانت داری را از نگاه امام رضا (علیه السلام) مورد بررسی قرار می‌دهیم و برخی از ثمرات آن را بر خواهیم شمریم:

الف) امانت داری معیار تشخیص مؤمنان از دیگر دسته جات خوبان

امام رضا (علیه السلام) از اجداد مطهرش (علیهم السلام) و از زبان پیغمبر اکرم (صلوات الله علیه و آله) در مورد روش شناخت مؤمنین از صفات شان به چند نکته اساسی اشاره می‌کنند، که جایگاه رفیع امانت داری در صفات مختلف انسانی را می‌رساند. ایشان می‌فرمایند: به زیادی نماز، روزه، زیادی حج، زکات، کارهای نیک و سر و صداهای شبانه آنان ننگرید، بلکه به راستگویی و امانت داری آنان بنگرید.
خب، برای مخاطب سؤال ایجاد می‌شود که چرا این قدر به امانت داری سفارش شده است؟ اگر کسی نماز بخواند، روزه بگیرد، زیاد به سفر حج برود، زکات بدهد، کارهای نیک انجام دهد و اهل دعا و استغفار باشد، نشانه مؤمن بودن او نیست، مگر این که باصداقت و امانت دار باشد؛ یعنی می‌توان گفت شرط قبولی و تحقق دیگر عبادات در گروی این دو صفت عظیم می‌باشد؛ شاید بتوان در پاسخ این گونه گفت که حدودالله امانت‌های الهی هستند که توسط رسول الله (صلی الله علیه و آله) به مردم ابلاغ شد و مؤمنین باید این امانات را به خوبی حفظ و بعد حق آن را همان طور که خداوند مدنظر دارد ادا کنند؛ بنابراین جامعه‌ای که این ویژگی در آن رشد بکند، هیچ وقت به انحراف کشیده نمی‌شود؛ چرا که حافظ امانات خداوند می‌باشد که همان حدودالله می‌باشد و حفظ حدودالله یعنی اصلاح جامعهٔ اسلامی به شیوه‌ای که خداوند می‌پسندد؛ حفظ حدودالله یعنی محبت به همسر به عنوان یکی از مهم‌ترین امانات مهم الهی و محبت به دیگر اعضاء خانواده، پرهیز از دروغ، پرهیز از رشوه خواری، پرهیز از ربا و پر هیز از بسیاری منفیاتی که دام آن‌ها را شیاطین پهن کرده‌اند و در عوض روی آوردن به نیکی‌ها و خصلت‌های نیکو و اداءِ حق الله و حق الناس. چنین جامعه‌ای نباید از خطرات و آفات زمینی و آسمانی نگرانی داشته باشد؛ بنابراین اهمیت خصلت امانت داری تا حدودی برایمان جایگاه پیدا می‌کند.

ب) امانت داری ابزاری جهت دفع خشک سالی و آفات

حضرت رضا (علیه السّلام) از پدران بزرگوارش روایت می‌کند که رسول خدا (صلّی اللَّه علیه و آله) فرمود: پیوسته امّت من در خیر و خوبی اند تا زمانی که یک دیگر را دوست دارند و به یک دیگر هدیه می‌دهند و امانت داری می‌کنند و از ارتکاب حرام خودداری می‌کنند و از مهمان، پذیرایی می‌کنند و نماز را به پای می‌دارند و زکات می‌پردازند؛ پس هنگامی که چنین نکنند به خشکسالی و آفت دچار می‌شوند.
امام رضا (علیه السلام) در باب یک سری معروفات صحبت می‌فرمایند، که اگر امت اسلامی به این صفات مجهز باشند، به خشک سالی مبتلا نمی‌شوند و از گزند این دو بلیه محفوظ می‌مانند. در اینجا نیز مشاهده می‌کنیم از این هفت عنصر نجات بخشی که ایشان معرفی می‌کنند، شش عنصر آن به روابط اجتماعی و محبت به هم نوع بر می‌گردد و امانت داری در این رتبه نیز در حیطهٔ آداب معاشرت مطرح می‌شود و دوباره آن را مقدم بر نماز و زکات معرفی کردند. نکتهٔ جالب در این حدیث تقدم مهرورزی بر صفت امانت داری می‌باشد؛ چرا که اگر این ویژگی در افراد یک جامعه پررنگ باشد، با خود، تمام خوبی‌ها را به همراه خواهد داشت؛ یعنی «چون که صد آید، نود هم پیش ماست»؛ چون دوستی و محبت بیاید، باقی خوبی‌ها را با خود به همراه خواهد داشت. پس جامعه‌ای که نسبت به همدیگر مهروزی نداشته باشند، صفت امانت داری - در قبال فرایض الهی و مردم - ممکن است در آن‌ها کمرنگ شود و همین امر خدایی نکرده زمینه را برای ارتکاب حرام فراهم خواهد کرد.

ج) امامت و حفظ امانت آن

در این بخش درجهٔ بالاتری از امانت را امام رضا (علیه السلام) مطرح می‌فرمایند که همان بحث امامت می‌باشد و این که این امانت الهی باید به اهلش سپرده شود؛ در این راستا محمد بن الفضیل گوید: حضرت رضا (علیه السلام) در تفسیر سورهٔ نساء آیهٔ ۵۸: ﴿ إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلی أَهْلِها﴾ «خدا به شما فرمان می‌دهد که امانات را به صاحبان آنها رد کنید» فرمودند: «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلی أَهْلِها قَالَ: هُمُ الْأَئِمَّهُ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ یُؤَدِّی الْأَمَانَهَ إِلَی الْإِمَامِ مِنْ بَعْدِهِ، وَ َ لَا يَخُصُّ بِهَا غَيْرَهُ وَ لَا يَزْوِيهَا عَنْه‏» مقصود آل محمد (علیهم السلام) هستند که هر امامی، امامت را بعد از خود به دیگری تفویض می‌کند، و به دیگران نمی‌دهد و امامت را از اهلش دریغ نمی‌دارد.
ایشان به زیبایی هر چه تمام تر و با فصاحت و بلاغت خاصی در چند جمله کوتاه این مفهوم عظیم را به ما انتقال می‌دهند. اولاً که این ماجرا را امری از جانب خداوند می‌شمارند و مخاطب این امر (اهلش) را امامان از اهل بیت (علیه السلام) معرفی می‌کنند، که مأمورند این دستور را اطاعت کنند. حال متن این امر اماناتی است که باید به دست صاحبان شان برسد. این امانات همان امامت است که در دست امام (علیه السلام) به امانت سپرده شده و باید به دست امامی که بعد ایشان از جانب خداوند منصوب شده برسد و در ماجرای ائمه معصومین (علیهم السلام) می‌بینیم که این فرمان الهی را به بهترین وجه انجام دادند و به دست اهلش رسانیدند. به کسی غیر از صاحب آن تحویل ندادند و از امام بر حق دریغ نکردند. با تعریفی که از امانت داری داریم، می‌بینیم که امام رضا (علیه السلام) بالاترین سطح امانت داری را در این آیه مطرح می‌کنند.

نتیجه

از آنجا که در این مجال اندک به محبت خدا متوجه شدیم امانت از مهم‌ترین خصلت‌هایی می‌باشد که قرآن و عترت (علیهم السلام) به آن سفارش کرده‌اند، پس بجاست از خداوند توفیق واجد شدن به این صفت را هم برای خود و هم برای جامعه بخواهیم و تا می‌توانیم این صفت را در خودمان پررنگ کنیم تا بیشتر مورد رحمت خداوند واقع شویم. از سوی دیگر مهم‌ترین امانتی که خداوند از تمام بشریت توقع اداء آن را دارد، اسلام ناب محمدی (صلی الله علیه و آله) هست که خداوند بر عهدهٔ مسلمانان قرار داده و تا ظهور حضرت حجت (عج الله تعالی فرجه) باید پاسدار آن باشیم تا دین را به صورت خالص به صاحب اصلی آن و امید مستضعفان جهان و شیعیان تحویل دهیم.

کتابنامه

۱- قرآن کریم
۲- بروجردی، آقا حسین، منابع فقه شیعه (ترجمه جامع أحادیث الشیعه)، ۳۱ جلد، انتشارات فرهنگ سبز، ایران؛ تهران، چاپ اول، ۱۳۸۶ ق
۳- شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، جهاد النفس وسائل الشیعه / ترجمه افراسیابی، یک جلد، نهاوندی، ایران؛ قم، چاپ اول، ۱۳۸۰ش.
۴- مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، بحار الأنوار (ط - بیروت)، ۱۱۱ جلد، دار إحیاء التراث العربی، لبنان؛ بیروت، چاپ دوم، ۱۴۰۳ ق.

پانویس

منبع: سایت فرهنگی تبلیغی حرم مطهر رضوی - تاریخ برداشت: 95/02/28

بازگشت به حفظ امانت